Атастарбар (Чиряев)
1
Саҥарбакка тоҕо өр
Сынньамматах хонукпун,
Аан тыла суох ааҕан көр
Айбыт кэрэ тойукпун.
Бөлүүн баттах маҥхайбыт,
Бүгүн көрөн соһуйдум.
Ыллаабатах ырааппыт.
Ыччаттарбар хоһуйдум.
«Ыллаабата...» дии-диилэр,
Ыаһах-хаадьы гыналлар,
Сүрэх-бэлэс уолаттар
Соһуйбукка дылылар.
Кырыйдарбын даҕаны
Кылыйыахпын баҕардым.
Кыталыктыыр ырыаны
Кыҥкыната атаардым:
Тылым илбис сататын,
Тыыннаах санаам баҕатын!
1961
2
Атаһыам, үөрэх суолунан,
Аргыстаспыт кэриэспин,
Таптыыр сүрэҕим суоһунан
Туойар ырыам этиэхтин!
Кинигэ, хаһыат арыйан,
Күннүктээн үөрэтэрбит,
Сырдык үөрзх суолун тутам,
Саҥата суох үөрэрбит.
Күүлэй күргүөмэр көрүлээн,
Күөх кырыска тустарбыт,
Көҥүл олох дьолун билэн,
Көрүлүү улаатарбыт.
Кылыы, куобах, буур тэрийэн,
Кырдал устун сырсарбыт,
Сылайан, хонууга тиэйэн,
Сынньалаҥнаан сытарбыт.
Атаһыам, хаһан баҕарар,
Аччыгый сааспын өйдүөм,
Оҕонньор да буолар сааспар
Оҕолуу үөрэ көрсүөм!
1961
3
«Чучур» мураан иһийэн
Чуумпу тарҕаан истэ,
Көй салгын, алар иһинэн,
Аҥылыйа түстэ,
Түүҥҥү күдэн аҥаарыйан,
Түлүк бараан сапта.
«Сайсары», кыыстыы кылбаарыйан,
Сырдыы оонньуу сытта.
Тыал сэллээн, куорат нуурайан,
Тыа иһэ доргуйбат.
Буор көтөн, айа суолунан
Бурҕачыйа турбат.
Хамсыыр-харамай барыта
Хаптайан утуйда.
Өрүс уҥуор отуу уота
Өһөн сүтэн барда,
Көҥүл көтөр эр санаабын
Көмө гына сылдьыам,
Ол эрээри, мин даҕаны —
Утуйан сынньаныам.
1961
4
Күөх халлааҥҥа күн суоһа
Күлүм оонньуу тунаарар.
Эдэр сааскым атаһа,
Эн күүтэриҥ буолаарай?
Атаспын күүтэ санаан,
Айан суолун көрөбүн:
Сыыһы-буору тыал ытыйан
Сылайбакка көтөрүн.
Күүт: мин тиийиэм, баҕар, саас,
Баҕар, көмнөх түһүүтэ,
Кэрэ кэмҥэ, үтүө чаас,
Кэлиэ күндү мүнүүтэ.
Улуу махтал санаанан
Уһун күн ахтан ааһыам.
Устан ааспыт быһыынан
Умнуом cyoҕa, атаһыам!
1961
5
Тоҕо куруук батыһан,
Таптыыр кыыһым бу баарый,
Көтө дайа дайбанан,
Көстө сүтэн хаалбатый?
Күлбүт-үөрбүт бэйэтэ,
Кубалыы устан кэлээт,
Моойбун кууһа түспүтэ
Бу баарга дылы эбээт.
Арыт күүтэр быһыынан
Ахтар-саныыр кэмнэрбэр,
Күөх төлөнү быыһынан
Күлүгэ тиийэн кэлэр.
Тоҕо куруук батыһан,
Таптыыр кыыһым бу баарый,
Көтө дайа дайбанан
Көстө сүтэн хаалбатый?
1961
6
Өйдөөтүм, эн аптаах ааккынан,
Өйдөөҕү төбөтүн сүүйбүккүн;
Дьон хаанын хамнатар уоккунан
Дьоло суох үөрүүнэн күлбүккүн.
Өйдөөтүм, утахтаан астыммат,
Өһүргэс өлүүлээх муҥнааххын,
Уодай хаан оонньуурун уйуммат,
Охсуһуу уодаҕан саҥнааххын.
Өйдөөтүм, санаакам айманан-,
Өһүмэр баҕанан туолбуккун;
Төлөннөөх сүрэҕим чоҥкуйан,
Төбөҕүн хоҥкутан турбуккун.
Өйдөөтүм, эн аптаах ааккынан,
Өйдөөҕү төбөтүн сүүйбүккүн;
Дьон хаанын хамнатар уоккунан
Дьоло суох үөрүүнэн күлбүккүн»
1961
7
Тоҕо, көрдөөх атастарыам,
Мин санаам аралдьыйда,
Кэрэ тыастаах дорҕоон ырыам
Дуорайбакка, хам барда?
Көрдөөх уйгуну хоһуйан,
Лирабар кыайан туойбатым,
Стрункалара холкуйан,
Уоттаах тылы да булбатым.
Дөксө эһиэхэ үүнүөҕэ
Көмүс түүннээх көмүс күн.
Тааллыбат сааскыт көрсүөҕэ
Таптал дьоллоох күндүтүн.
Оҕо саас көрдөөх айхалынан
Оонньооҥ-ыллааҥ, атастарыам!
Үөрэммин ууламмыт харахпынан,
Уйадыйан, мичик гыныам.
1961
8
Учуутал доҕорбун син санаан кэлэбин,
Убаастаан-ытыктаан бу ыллаан эрэбин!
Оскуола — үөрэхпит күлүмнүүр кыһата,
Олохпут — ыччатым самныбат саргыта.
Күн-Ленин үөрэҕэ сандаара тыкпыта,
Күн-Ленин биһиэхэ суолбутун ыйбыта.
Үлэлиир, үөрэнэр олус да үчүгэй,
Үөрэммит ыччатым дьылҕатын итэҕэй!
Учуутал, эн үлэҥ бочуоттаах, ыарахан,
Үөрэммит ыччатыҥ махтала улахан.
Норуокка таптаммыт эн албан ааттааххын,
Норуотум эрэммит сылайбат уохтааххын.
Айылҕа төрөппүт артыыһын курдуккун,
Аччыгый атаскын үөрэтэ турбуккун.
Баттахпыт маҥхайан, хаар эбэ көстүүтэ,
Баттыктаах-тайахтаах хаамарбыт кэлиитэ:
Үөрэммит ыччатым түбэһэ түспүтэ,
Үтүөлээх үлэһит аатыран көрүстэ.
Олордуох-туруоруох бокуойу булбата,
Омуннаах ыччатым оҕолуу кууспута.
Ырааҕы-чугаһы сэһэргээн аһарда,
Ытыктаан-маанылаан, ыалдьыттаан атаарда.
Үөрүүттэн-дьолбуттан хараҕым ууланна,
Үөһэнэн үрүҥ күн кубалыы уһунна,
Сүрэҕим сөбүлүүр ол дьиҥнээх киһини,
Советскай оскуола ииппитэ кинини!
Учуутал, эйиэхэ, кэс тылбын хааллардым:
Олоххор, үлэҕэр үтүөнү баҕардым!
1961
9
Сайаҕас поэкка кулгааҕар чоргуйдун
Саллыбат талааным куолаһын сатата.
Номоҕон дууһаны көҕүтэн долгуттун
Нохтолоох сүрэҕим талаһар баҕата!
Күөрэйэр талааным санаабын сайыһан,
Саҥарбат күлүктүү, тыаһа суох батыста.
Көҥүлгэ тардыстар баҕабын кучуйан,
Санныбын таптайан, үлэлии барыста.
Поэтыам, кыбыстар буолума кырдьыктан,
Билбиккин итэҕэй, кэннигэр кэхтимэ,
Эйигин, поэты, биһириир норуоттан
Эҕэрдэ күндүлүүр мичигин кэһимэ!
Эрэнэн кэбиһиэх, дойдубут поэта,
Эҕэрдэ төлөнө күндээрэр уоттарын,
Тааллыбат тапталым күлүмүн кэриэтэ,
Тардыһар талааммыт күөрэйэр уохтарын.
Поэтыам, айыыны сытыытык сыаналыах,
Бэйэбит норуоппут тапталын суоһунан,
Дойдубут дьолломмут олоҕун сырдатыах
Дууһаны долгутар уобарас ууһунан!
1961
10
Үөскээбит-төрөөбүт бары биир санаалаах.
Үрүҥ күн сырдыга улахан баҕалаах!
Оннооҕор, туһалаах инчэҕэй тирбэҕэ,
Олоруон баҕарар бу дьоллоох үйэҕэ.
Киһиэхэ көмөлөөх, сир үрдүн бааһырдар,
Ким баарый барыта олордун баҕардар.
Барыбыт биир киһи туһугар буолабыт,
Биир киһи барыбыт туһугар турабыт,
Үчүгэй да үгэс, үчүгэй да майгы,
Үрдээтин өрөгөй, айхаллан дьол-соргу!
Доҕорум диэбитим, өһүргэс буолааччы,
Доҕорум диэбитим, өстүйэн турааччы,
Мин дьиҥнээх доҕорум туһунан эппэппин,
Мин дьиҥнээх доҕорум өстөөҕүн билбэппин.
Атаһым кэлэйэн, уордайбыт саҥата
(Аһыннар даҕаны, сиэр-быһыы майгыта).
Абаран-сатаран кырдьыгы эппитэ,
Алҕаспын арыйан, кэлиилии кэппитэ.
Кытаанах тылынан сэрэтэр сүбэтэ,
Кылбайар көмүстүү, сүрэхпэр түспүтэ,
Киһини эн эрэн, киһини итэҕэй,
Киһиэхэ баар кэрэ, олоххо үчүгэй!
Айар күүс, модун күүс киһиэхэ эрэ баар,
Айылҕа дьылҕата киһинэн киэн туттар!
1961
11
Биэс уон биэс сааспын томтойо туоллум,
«Бэлиэрий эһэбит» диэн буоллум.
Балык ыамнаах, киһи күннээх,
Көрүлүүр даҕаны кэмнээх.
Оҕо саас айдааран ааста —
Оҕонньор буолар уолдьаста.
Үөлээннээх доҕоттоор, үөскээбит үйэбит
Үрүҥ күн анныгар үчүгэй да эбит,
Олохпут күөх сааскынан тыынар,
Оҕо саас дьолунан күн тыгар.
Көҥүлү, дьолу көтөҕөн аҕалбыт
Күн-Ленин,— улуу учуутал, аҕабыт!
Дьол-соргу туһугар кыайыыны айбыттар,
Дьон-норуот аатыгар үлэлии турбуттар.
Айылҕа күүстэрин баһыйар уохтаахтар
Аатырыан аатырбыт коммунист буолаллар.
Күлүмнүүр-мичиҥниир ыраас халлааннаах,
Көҕөрөр-наҕарар, чыычаах ырыалаах,
Күөх тыаҕа, алааска бокулуон уурдум,
Көҥүлгэ көрчүппүт төрөөбүт дойдум!
Эйэни көмүскүүр күн сирин үрдүгэр
Эрэллээх доҕоттор биһиэхэ үгүстэр!
Эйэлээх буолуохха, эйэбит улааттын,
Эйэбит балаҕан аайытын кытааттын!
Самныбат саргылаах биир саха уолабын,
Сайаҕас санаалаах мин поэт буолабын.
Кэскиллээх кэс тылбар — мин аатым ааттаннын,
Кэнчээри ыччакка мин ырыам ылланнын!
1961