[ 1 ]Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Тус-туспа аҕа уустарын икки ардыгар иирсээн таҥыстабына, ону сэрии быһааран, ким кыайбыт ийэ ууһа ол тойон буолара үһү.
Ол курдук олороннор, арай биир бириэмэҕэ баайынан-дуолунан, аймабынан-чабарынан охторон, Дыгын диэн албан ааттаах киһи, бүтүн саха норуотугар тойомсуйар киһи, үөскээбит. Бу Дыгын билиҥҥи Якутскай куорат оннугар, Сайсары күөл таһыгар олобурбут. Сүүһүнэн аабар үрүҥ-хара сүүрүктээх, төһө эмэ элбэх кулут дьонноох, хас эмэ харабыл бухатыырдардаах, кырдьык даҕаны, тойоҥҥо эбит. Дыгын тойон бэйэтин ийэтин уустара үрэх бастарынан сылдьан, атын ийэ уустарын тойонноругар Дыгыҥҥа кэлэн хобулааталлар эрэ, саалаах-саадахтаах, аттаах-атыырдаах төһө эмэ сэрии дьонун ыытан [ 2 ]кыртартаан кэбиһэн баран, баайдарын-дуолларын үүрдэрэн ылан, баайын хаҥатынар, биитэр бэркэ абыраатабына, бэйэлэрин туттаран аҕалан, кулут оҥостон олорбут.
Маннык сураҕын истэ-истэ, оччотооҕу сахалар: «Тойоммут Дыгын Боотур», — диэн ааттыыр эбиттэр. Онон Дыгын сэрин дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин Боотур диэн дуоһунастаах тойон аатырбыт.
Оччотооҕу бириэмэҕэ билиҥҥи Амма улууһун сиригэр (Амма үрэххэ) Арыылаах хочотугар сэттэ ини-бии дьон олоортор. Бу дьон ыраах иһиллэр ааттара Бөрө Бөтүҥнэр диэн эбит. Оттон биир-биир ааттарын-суолларын араартаан аахтахха:
- Маһарах диэн барыларын убайдара, бэрт көрсүө, көнө, күөх оту тосту үктээбэтэх, дьиэ киһитэ эбит. Урут төрөөбүтүн быһыытынан бары бырааттарыгар тойонноро буолбут, бары уолаттартан ойохтоохторо диэн соҕотох кини, уоннааҕы алта кыра уол бука бары ойоҕо суохтар.
- Мас Өнүкүй — ааттаах-суоллаах ойуун, онтон ураты биллэр идэтэ суох эбит.
- Өргөлөй Бэргэн — былыргы ох саанан ааттаах ытааччы. Ол иһин бар дьоно Бэргэн диэн хос аат биэртэр.
- Чохунай Дохсун — бэрт куһаҕан киннээх, туой кыргыһыы дьарыктаах, кыыһырдар эрэ сэптэнэн-сэбиргэллэнэн, өлөрсөрдүү тэринэн барарын, ону туой убайа Maһapax буойан тохтотор эбит. Онон арай кэргэттэриттэн Маһарабы эрэ аанньа ахтара үһү.
- Тиэтэйбит — барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөрсүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит; атын ийэ кини өрүһүйүө диэн уустара атабастыыр күннэригэр ийэтин ууһа бүөмчү саныыр киһилэрэ.
- Боллох — хайтаҕа-туоҕа биллэ илик, 20-тин эрэ туолан эрэр оҕо киһи.
- Сэгэттэй — саамай кыра уол. Сүүрбэтин туола илик, барыларын баһыгар баар-суох бастыҥ маанылаах оболоро.
Бу дьон бары биир дьиэ кэргэнэ буолан, биир баайдаах, үптээх-астаах; орто сэниэ ыал эбиттэр. Кинилэр төрөөбүт ийэлэрэ, аҕалара өлбүттэрэ өр буолбут, аҕаларын оннугар Маһарах, ийэлэрин оннугар кини ойоҕо эбиттэр. Бу дьон чугас ыаллара диэн арай билиҥҥи Амма улууһа, Кэнньэ нэһилиэк сиригэр Хотуйа үрэх [ 3 ]чугаһыгар Сыҥаһа диэн алааһы тула Илин Хаҥалас улууһа Наахара нэһилиэктэр төрүттэрэ 150-кэ кэриҥнээх киһилээх, ийэ ууһа дьон олороллоро үһү. Бу халыҥ ийэ ууһа ыраах иһиллэр ааттара Наахаралар диэн. Бу дьон Дыгын Боотуртан төрүттээх дьон эбит. Онон кыра быстах ийэ ууһугар улахан суостаах-суодалаллаах, чиэстээх-хааннаах дьон эбиттэр.
Били Бөрө Бөтүҥ уолаттарын кытта бииргэ төрөөбүт дьахтар бу Наахаралар биир улуу киһилэригэр эргэ тахсан, Бөдьөкө диэн биир уол оҕону төрөппүт. Ол оҕо туран эрэр, бүтүн Наахара маанылаах ыччаттара эбит. Икки ыал ийэ уустара төһө да уруулуу, төһө да чугас буолтарын иһин бэоркэ кэлсэн-барсан, сынаҕалааһан, билсибэт этилэр, оннооҕор Бөтүҥнэргэ били сиэннэрэ Бөдьөкө кэлэ-бара сылдьыбыта үһү. Онон бэйэлэрин икки ардыгар тэйиҥитик олоортор. Ол да буоллар өстөрө суох эбит.
Били Бөтүҥнэр уолаттара, Маһарахтан ураты алта кыра уол саас аайы, Илин, Аллан арҕаа салаа үрэхтэригэр Нуотараҕа, Милгэ бултуу-алтыы баран хаалан бараннар, сайын от үлэтин саҕана киирэр эбиттэр. Бу курдук сааскы өттүгэр бултаан баран, сайын от үлэтин саҕана хас эмэ ат ындыытынан үөлбүт балыгы хаппыт кыыл, таба, эһэ этин ыҥырдан киирэр үгэстээхтэр.
Арай биир күһүн баҕадьы саҕана. Наахаралар чугастарынан баҕадьылаабыттар. Ол баҕадьыга Бөтүҥнэртэн Маһарах ойоҕо, Тиэтэйбит, Боллох, Сэгэттэй буоланнар түөрт киһи баартар. Тиийэннэр баҕадьылыы сылдьаннар, били сиэннэрэ. Бөдьөкө оҕо, таайын Маһарах ойоҕун туойан ыллаабыт. Бөтүҥ уолаттара маны истэн — атаҕастаан элэк тутар дии санаан сиэннэрин, Бөдьөкөнү тутан ылан, охторон сыайатыгар хаары дэлби симэн уонна батыйанан сыайатын тырыта кэйэн кээспиттэр. Бөдьөкө бу курдук атаҕастаммытын Наахара бастаах кырдьаҕастара билбэккэ хаалбыттар. Ол күн үчүгэйдик эйэ дэмнээхтик баҕадьылаан балык таһааран түҥэттэн тарҕаспыттар.
Наахаралар киэһэ дьиэлэригэр тиийэн баран, Бөдьөкө атаҕастаммытын дьэ истибиттэр. Ханнык эрэ атах-бытах киһи буолбатах, бүтүн ийэ ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн баттыгас курдук көстүбүт. Биир саамай кырдьаҕастар:— Көр эрэ! Бу маҕай аллаахтар! Биһиги диэтэх сүрдээх ийэ ууһун, Дыгын Боотур удьуордарын, биһигини ата [ 4 ]ҕастаатахтарын, аны биһиги кинилэр тэпсилгэннэригэр олоруохпут дуо,— диэн ийэтин ууһун бастаахтарын ыҥыттаран сүбэ тэрийдэ, дьэ бүтүн ийэ ууһа бары да хааннара хамсаабыт. Мустан, сүбэлэһэн баран: «Сэриилэһэр сөп»,— диэн тыл буолбут, били мунньах тэрийбит кырдьаҕастара эттэ:— Өргөлөй Бэргэн ытааччыта бэрт, Тиэтэйбит бөҕөтө бэрт, онон биһиэхэ туруктаах киһи суох, аны сайын улуу тунах буолуор диэри, кистии-саба сэрии сэбэ тэриниэххэ. Уонна кыра уолаттар дьаһайар киһилэрэ суох буоллаҕына бас-баттах киирэн биэриэхтэрэ, билигин ыксаабат сөп уонна хоргутуспут да быһыыны биллэрбэт сөп уонна хоргутуспут да быһыыны биллэрбэт сөп,— диэн сүбэ тэрийэн биэрдэ.
Улуу кырдьаҕас тылыттан туоруохтара дуо, бары сөбүлэһэн тарҕастылар. Наахара ийэтин ууһа — биһиги ааттаах-суоллаах Дыгын Боотур аймахтарбыт, онон биһигини саха урааҥхай ким даҕааны атаҕастыа суоҕа диэн урукку өттүгэр бигэтик сананар бэйэлэрэ маннык хара баттыгастан улаханнык соһуйбуттар, хаһан даҕаны кинилэр күүппэтэх суолларыгар түбэспиттэр. Ол да буоллар — аҕыйах ахсааннаах хонугу хонон баран, бу айылааҕы оҥоорторун туһугар, аан дойдуга төрөөбөтөх курдук төнүннэриэхпит, кэлбэтэх курдук кэҕиннэриэхпит, кинилэр баҕас — Бөрө Бөтүҥнэр туохтарын тэбинэн атаҕастабыллаах буолтарын биллэриэхпит,— диэн онон санаарын дуйданар эбиттэр. Дөссө сорохторун санаатыланан сибилигин утарыта баран өлөртөөн-өһөртөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин-астарын үүрэн аҕылыах баара дии саныылллар. Ол да буоллар улуу кырдьаҕастарын тылын кэһиэхтэрин сатаммат, онон быйыл кыһын оҥостор буоллулар. Оҥостунуулара диэн: кэмэ суох элбэх оҕу, ох сааны, үҥүүнү, батыйаны, куйаҕы, ат куйаҕын тэринэр эбиттэр. Бу кыс үөһэ быһа уус уһаннаран, тэримитинэн бардылар.
Бөрө Бөтүҥнэр маннык айыылаах-илбистээх сэрии сэбэ кинилэр эттэригэр-ханнарыгар ананан оҥоһуллан эрэрин билбэттэр. Ол да буоллар уруккутуттан адьас сэрэҕэ суох буолбатахтара, бэйэлэрин быстахтык сананар буолан, кэм туораттан өлөрөн-алдьатан кэлэр күннээх буоллахтарына бэйэни көмүскэнэр бэлэм сэптээх этиилэр. Онтукаларыгар эбии бу айылаах алдьархац түбүлээри турарын тугунан билэгн сэрэниэхтэрэй — сэрэх суоҕа.
[ 5 ]Үлэлээбиттэрин курдук үлэлээн, олорбуттарын курдук олорон, бу кыһыны туораатылар.
Сыл аайы саас, кулун тутар ыйга кытарах биэни тутан, кымыс мунньан ыам ыйын сабана ыһыах тэрийэн, сүөһү өлерен, Мас Өнүкүй ойууну кыырдаран, ыһыах ыһар идэлээх эбиттэр. Бу кинилэр мүдүрүннээх бутун сылы этэннэ мүлчү түспүт үөрүүлэрин малаа һыннааһыннарын кэриэтэ буолар. Ыһыахтарыгар тан чугас ыаллаах буолан, бар дьон мустуой, бэйэлэрэ эрэ оонньуур-көрүлүүр этилэр.
Урукку куолуларынан, бу саас үөһэ кулун тутарыйтан үс кытарах биэни тутан ыан аһаан, соробун чор- ботон, хаһаанан истилэр. Дьэ бу саас үөһэ, от-мас чэл- гийэ көбөрүүтэ, мунньуллубут кымыстарын иһээри, ыһыах тэрийээри тэриннилэр. Амма улууһун Дьонку Саамай чугас ыаллара нэһилиэк сиригэр, Амма үрэх арбаа өттүгэр арахсан тахсан, Быкы үрэх төрдүгэр аалай мангаас аттаах Лам- па бухатыыр диэн киһи олорор эбит. Бу ааттаах буха- тыыр сааһынан кырдьа баран эрэр киһи этэ. Бу да киһилэрин кытта улахан билсии-көрсүү XOTOH суоба. Арай биир сарсыарда тойонноро Маһарах эттэ: Бөлүүн бэрт да куһађаннык түһээтим, бука сү- гүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Убаай! Ол туох куһабан түүлү түһээтин? - диэн кыра уол Сэгэттэй ыйытта. Маһарах, көрсүө-сэмэй мунутаан, барбата. - маны кэпсии Нокоо, Өргөлөөй! Икки хонон баран баран ыһыах ыһыллыа. Бүгүн баран ыалбытын Лампа бухатыыры ыһыахха ығыр, өйүүн кэллин! - диэтэ Mahapax. Уол үөрбүт-көппүт курдук: «Ээх» — диэтэ. Сарсыарда аһылыктарын аһаан баран, били сору- гун толоро Лампа бухатыырга баран хаалла. Бары туран, ол күн үлэлээтилэр-хамсаатылар, урук- куларын курдук олордулар, киэһэтигэр уоллара Өргө- лей кэлэн: диэтэ. Ламла өйүүн кэлиэх буолла, бэркэ сөбүлээтэ,- Эппит икки хонуктарын хонон баран, били ыгы- рыылаах Лампа бухатыыр кэлэн кымыстарын иһээри, үөрэ-көтө бэлэмнэммиттэр. Алталаах-сэттэлээх күөх эбириэн атыыр обуһу өлөрөн, этин айылгы бөбөнү тардан, куолуларынан дэлби буһаран, ойууну кыырдыбыттар. Ойууннара ортолуу Мас Өнүкүй кыыран [ 6 ]иһэн:— Туох үлүгэрэй! Арыылаах эбэ хотун ортотунан илбис кыыһа ыллаан киэн халлаан өрөһөтүнэн төттөрү таары битийэн ааста. Туох үлүгэрэ тураары гыннаҕай, сүгүн олорумаары гыннахпыт буолуо,— диэн кутура былаан көрүүтүн кэпсээтэ. Лампа бухатыыр:
— Айыы-кэйии! Инньэ диэн сэттээх саҥаны саҥарба, сэлээннээх тойугу туойума. Ол эбэ хотун хаптаһын быыстаабынан халбарыйдын, уллунах устата уларыйдын диэн алҕаата.
Ити итинэн ааһан, ойууннара кыыран бүтэн, бары төбүрүөннээн олорон били эттэрин сиэн, кымыстарыниһэн, көр-нар буолла.
Аһаан-сиэн бүтэн, уолаттар туран кылыйсыы, ыстаҥалаһыы тэрийэн, оонньоон бардылар.
— Кырдьаҕас, тойон убайбыт, Лампа бухатыыр, омук-өһүк буолбатаххын, бэйэ убайа буоллаҕыҥ, бу уолаттары кытта биир эмэ суол оонньуута оонньоотобун дии,— диэн Маһарах көрдөстө. Онуоха Лампа бухатыыр:
— Сөпкө этэрин эттэҕиҥ да кырдьа, бытаара быһыылаатым, ол эрээри бу инибин Тиэтэйбити үчүгэй ыччат үөскээн эрэр дииллэр, ону мин билиэхпин баҕарабын. Онон кинини кытта тустан көрүөм этэ,— диэтэ.
Бары: «Бэрт сөп»,— диэн үөрэн-көтөн туран икки бухатыыры сыгынньахтаан туһуннарардыы бэлэмнээтилэр, икки бухатыыры тустар тулаһаларын икки өттүгэр илдьэн туруортаан баран, иккиэннэригэр иккилии киһи тыстаах-баттахтаах манан биэ тириитинэн иннилэрин тиирэ тардан хаххалатан киллэртээн баран, таҥастарын төлүтэ тардан кэбиһэллэрин кытта, икки бухатыыр хапсан ылан халбарыйсыбытынан баартар. Онтон-мантан харбаһан көрөллөр да, кыырт хардааччы курдук аһарсан, сыыһа-халты харбаһан, тэбис-тэҥҥэ көрүлээтилэр. Күөс быстыҥа холоһон көрөн баран, Лампа бухатыыр эттэ:
— Чэ, түксү, хайабыт да өтөр кыайсыа суохпут. Онон обом, иним, кырдьык, үчүгэй киһи үөскээн эрэр эбит. Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннабына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу, — диэн уурайан туран, киһитин хайҕаата.
Аһыыллара-сииллэрэ, көрдөрө-нардара уурайан, тойон ыалларын Лампа бухатыыры атын ындыытынан эт-арыы кэһиилээн атааран кэбистилэр.
Бу ыһыах кэнниттэн куолулларынан алта кыра уолаттар илин Мил, нуотара үрэхтэригэр бултуу ба [ 7 ]ран хааллылар. Дьиэлэригэр арай Маһарах ойоҕунаан иккиэйэҕин хааллылар.
Уолаттара барбыттарын кэннэ аны, бии кыһын ыан иһэр кытарах биэлэрии ыыталан баран, кэс биэлэрин тутан ыан иһэр идэлээхтэр. Кымыстарын аһаабыттарын ордугун, дьиэлэрин иһигэр ииннээхтэригэр улахан сири иһиттэри батарынан кэккэлэтэ ууран, онно кутан хаһаанар идэлээхтэр, ону били уолаттар киирдэхтэринэ, «Сайыҥҥы ыһыах» диэн эмиэ көрүлээн-нарылаан аһыыр-сиир этилэрю
Маһарах ойоҕунаан бу сай үөһэ сайылаан олорон, куолуларынан биэс-алта улахан холлоҕос кымыһы хаһаанан, биир сааһын тухары кур эримэх байтаһын биэ маска атыллыбытын өлөрөн ууран, дьэ уолаттарыгар элбэх кэһиини мустулар.
Саастара баранан, сайылыкка тахсар кэм буолан барбат. Бу кэми былыргы саха «улуу тунах кэмэ» диэн ааттыыр эбит. Ол улуу тунах диэн сайыҥҥы үрүҥ ас тахсар кэмэ буолар.
Мантан инньэ уолаттара даҕаны кэлэн, сайыҥҥы отторун үлэтин эҥин бэлэмниэхтээхтэр этэ.
Бу курдук олордозторуна сиэннэрэ Наахара ыччата Бөдьөкө дьаарбайа кэлбит. Маһарах кыһыҥҥы иирсээннэрин билбэт буолан, сааһыгар сылдьыбатах сиэнэ дьаарбайа кээлтигэр үөрэн-көтөн, сиэллээх улахан чороон айахха тобус-толору арыылаах кымыһы бэйэтинэн көтөҕөн аҕалан, айах туппут. Уонна сэттэ сиринэн биттэхтээх туос сандалыга (түллүө диэн биттэхтээн оҥоһуллубут остуол), били байтаһын биэтин уллугун уҥуоҕун бүтүннүү буһаран, маанылаабыт.
Таайын үтүө күндүтүн сиэн оҕо үөрүүнэн-көтүүнэн аһаан-сиэн баран, барарыгар:
— Таайм! Биһиги сарсын ыһыах ыһабыт, онно эйигин ыҥыра кээлтим, онон баран, биһигиттэн маанылатан кэл,— диэбит.
Ону истэн Маһарах Наахаралар кинини дьэ билсээри-көрсөөрү кэлэн, сылдьыбатах бэйэлэрэ дьэ кэлэн сылдьан, хаһан даҕаны ыһыахтарыгар ыҥырбатах бэйэлэрэ дьэ ыҥыран эрдэхтэринэ, аккастыа дуо, үөрүүнэн: «Дьэ сөп, сарсын эрдэ тиийиэм»,— диэтэ.
Сиэнэ Бөдьөкө тахсан барарыгар иннигэр-кэннигэр түһэн, бырастыылаһан атаарда.
Бу күн Маһарах сарсын ыһыахха миинэн бараары атын көрдөөбүтэ, ата сүтэн хаалбыт. Омук-өһүк дьоҥҥо ыҥырыллан ыһыахха барарыгар суос-сатыы бара [ 8 ]ра эмиэ саат, дьэ ол иһин айаҕалыы сатаан тиҥэһэ аты тутан баайда. Бу түүнү хоннулар.
Сарсыҥҥытыгар туран дэлби оҥостон, кэргэнэн баран, дьэ ыҥырыылаах ыалыгар били тиҥэһэ атын миинэн баран хаалла.
Бу айаннаан күн күнүскү аҥар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ.
Ыалыгар тиийэн баран көрбүтэ, биир да киһи суох, ханна эрэ барбыттар быһыылаах. Дьиэ иһигэр-таһыгар имириир тыастаах суох эбит. Маны көрөн бэркэ муодарҕаан булкуйан көөртө, уоттара саҥардыы умуллубут, күлэ сылаас сытар. Тахсан суоллаан көөртө, киһилиин-сүөһүлүүн Амма диэки барбыттар.
— Ээ, Амма үрдүгэр саҥа дьиэ туттубут буоллахтара, ол малааһыныгар миигин ыҥырбыт эюиттэр дии, кэбис, манан суоллаан баран булуом,— дии санаан атын миинэн, барбыт сирдэрин устун суоллаан, бара турда. Тыаны мүлчү түстэр эрэ Амма үрэх үрдүгэр тиийэн хаалардаах этэ.
Аҕыйахтык хаамтаран били тыаны мүлчү түһэн, Амма үрдүгэр бэс чагдаҕа тиийбитэ, арай сагда ортотугар чугас-чугас сир аайы уот оттуллубут. «Туох быһыытай?»— диэн мунаахсыйан, үчүгэйдик чинчийэн көрө испитэ: дьоно бары үҥүүнү, батыйаны илиилэригэр туппуттар, кэһэхтээх[1] оҕу кытта кураахтаах ох сааны санныларыгар сүкпүттэр, толору сэрии бэлэмин бэлэмнэммит дьон уот кытыытынан үөмэхтэһэ сылдьыллар эбит. Маны көрөөт, дьэ сэрэйдэ.
— Көр эрэ, бу маҕайдар миигин албыннаан өлөрөөрү гыммыт эбиттэр ээ, ол иһин кэргэттэрин, оҕону-дьахтары манна киллэрэн кистээн баран, дьиэлэригэр тоһуйан, өлөрөөрү оҥостубуттар,— дии санаан, эргиллэ хайыһан, куотардыы өйдөннө. Ол икки ардыгар Наахалар көөртөр.
Кэнниттэн дьөрбө[2] оҕу далбаатыы-далбаатыы, үөҕэн-кыраан хаһыы-ыһыы бөҕөнү түһэрбиттэр. Бу хаһыытыыр хаһыылара, үөҕэр үөҕүүлэрэ маннык эбит:
— Бөрө Бөтүҥ бөтөстөрө, киэҥ Амма хотун дьоллоох ньууругар, саргылаах мындаатыгар, туора тотон, кэдирги байан, биһиги атаҕастабыллаах буола оон [ 9 ] [ 10 ]Page:Bötüŋner.pdf/10 [ 11 ]көрүүлэнэн эттэ: «элөрөн, сэрии сэбин хааннаатылар, ойуун кыыра туран Сарсынны махтааттаах маған күн кылбайа тах- сан уоттана ойон эрдэринэ, биһиги эппитигэр элиЭТЭЭЧ- чи, хааммытыгар харабарааччы, өстөөх биис ууһа кэ- туоһахталаах сирэйдээх, чуккулаах атахтаах, чоккуруос харахтаах турабас аты Кыыһа Инрээн Мэнэгэй, оһол кыыһа Обот Соллон оло- Миннэн кэлиэ. Ол ат өрүкүйэр көбүлүн үрдүгэр илбис рон кэлнэ. Ону, эрэттэр эрэ буолларгыт, ол ат туоһах- татын маннайгы ытыыга таптаргыт эрэ биһи өрөгөйбүт үрдүбэ, биһиги соргубут сонуоба. Оттон ону сыыстах- хытына, үрүн күл үрдүбүтүнэн өрүкүйүө, маған кумах баспытын тибиэбэ. Ойууннара кыыран бүтэн, бу түүн дьиэлэрин дье- лутэ сынньан, чуолан оностон кэтээн олоортор. Сарсыарда, ойууннара эппитин курдук, күн уотта- на ойон эрдэбинэ, ырыа-тойук, ат туйабын тыаһа бэрт буолан барда. Бэтэрээ Бөтүгнэр чуолбаннарынан кэ- -тээн олордохторуна, төһө эмэ аттаах сэрии халбаһа курдук анньан көстүбүт. Били ойуун эппитин курдук, дьүһүннээх аты миинэн сиэннэрэ Бөдьөкө бастаан ба- ран, ыллаан-туойан, кэбитэн-чобутан иһэр эбит. Ону көрөн, Өргөлөй Бэргэн биир талыы обун ылан, төбө- түгэр үстэ силлээн баран ағаабыллаан кығаан, ытан саайбыт. Сыыһыах киһи буолуо дуо, аты ураанньыгын үөһээ өттүнэн, туоһахтатын хаба ортотунан түһэрэн, кэтэбин олобунан мүлчү көтүтэн, ығыыр бүргэтин тос- -ту көтүтэн, сиэннэрин Бөдьөкөнү хабаҧынан түһэрэн, самыытынан мүлчү ойутан таһаарда. Аттаах киһи өлөн -түһэрин кытта, ону көрөн, дьиэ иһинээби дьон уруй- айхал хаһыытастылар. Наахаралар, хаһыы-ыһыы бөбөнү түһэрбитинэн, аттан сулбу ыстанан түһэн баран, саамай бэртэрэ табыллан, дьиэ диэки утары сүүрбүтүнэн бар- дылар. Дьиэтээби дьон чуолбанынан ытан куһуйдулар да Наахаралар халбан тимирдэринэн¹ тоһуйан, харыла- рын таһынан обу охсон кэбиһэ-кэбиһэ, сырсан киирэн -чуолбаны бүөлүү биэрдилэр. Уонна дьиэ түөрт түннү- гэр түөрт тууспан уоту оттон кэбистилэр. Дьиэ иһинээ- БИ дьон ханна барыахтарай, арай ииннэригэр киирди- лэр. Дьиэлэрин уот сиэн куугунатар, сотору буолан 1 Халбан тимир - харыларын таһыгар обу түһэрэр куйах тимир. (Автор хос быһаарыыта.) 412 [ 12 ]Page:Bötüŋner.pdf/12 [ 13 ]Page:Bötüŋner.pdf/13 [ 14 ]Page:Bötüŋner.pdf/14 [ 15 ]Page:Bötüŋner.pdf/15 [ 16 ]Page:Bötüŋner.pdf/16 [ 17 ]Page:Bötüŋner.pdf/17 [ 18 ]Page:Bötüŋner.pdf/18 [ 19 ]Page:Bötüŋner.pdf/19 [ 20 ]лата кутан онорбут курдук. Тиэтэйбиттэн хайаан да ордук эбит.
Турбахтыы түһэн баран, тулаһа икки өттүттэн ньилбэктэриттэн тайанан, күрдьүөттэспит курдук, хаамсан көрөн баран... Бэрт Хара бокуойа суох өттүккэ саайда, ол саайбытыгар Тиэтэйбит өттүгэр кыалык баайар ат үүнүн тиэрбэһин саҕа тиэрбэс тимир баарыгар түбэһиннэрэн ньолбоччу охсон кэбистэ.
Тиэтэйбит буоллаҕына, салыннаах балык курдук, аһаран биэрэ-биэрэ, уон суол албаһынан бырабан имитэн барда. Күүһүнэн Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбархайынан Бэрт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыйтарда. Онон охторбут ааты Тиэтэйбит ылла. Бэрт Хара тахсан, танаһын танна олорон:
— Дьэ, быраатым, кырдьык даҕаны, күөнү кытта [ 21 ]бухатыыр киэптээх киһи мүһэ-мүһэ, түөртүү ойоҕостору аҕалан Бөтүҥнэргэ уурбутун кэннэ:
— Чэ кэлэн, хоноһолор, аһааҥ,— диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт.
Бөтүҥнэр олорон аһаан бардылар. Арай биһи ааҥҥа олорон:
— Астаах буолларгыт манна аҕалан кулуҥ,— диэтэ Тиэтэйбит.
Бии ас түҥэтээччи киһи хары уҥуохтаах эти илдьэн туттарда.
Ону Тиэтэйбит ылан, илин-кэлин этин биирдиитэ быһыта хадьырайталаан баран, били уҥуоҕунан ас түҥэтээччини баска быраҕан саайда. Хары уҥуоҕа кэлэн киһи баһын хайа түһэн, киһи өлөн түстэ. Ону билэн, Дыгын хаппахчыга хаалла сытар бухатыырдаах эбит. Ол бухатыыр хаппахчытын тыаһа өрө тилигирии-тилигирии хачыгырааччы хабыранар эбит. Ону истэн Тиэтэйбит, батыйатын иҥиэччэтигэр диэри сиргэ батары анньа-анньа, хабырына-хабырына эмиэ биир муҥ буолбут.
Дьиэлээз тойон Дыгын Боотур:— Дабдык Дьалаҕай, тохтооҥ, болҕойуҥ,— диэн алҕаталаабыт.
Бөтүҥнэр эмиэ Тиэтэйбиттэрин алҕаабыттар. Онон икки бухатыыры бэрт көрдөһүүнэн тохтоттулар. Киэһэтигэр тахсан киирэ сырыттахтарына, биир киһи хоноһолорго аан аһан биэрдэ уонна Тиэтэйбит батыйатынан анньан ылан баран, били бухатыыр сытар хаппахчытыгар илдьэн бырахта, онно Дыгын хаппахчылаах бухатыыра дөксө маарыҥҥытааҕар ордук чыпчырынар тыаһа иһиллэр. Ол курдук буоларын кытта Тиэтэйбит тиийэн хаппахчыны тоҕута кэйдэ. Ону туран Дыгын быар куустан, сүгүрүйэн туран, көрдөһөн тохтотолоото.
Үс хонугу мэлдьи төһө эмэ сүөһүнү өлөрөн, сиэтэн баран, «соболоҥноро» диэн, маанылаан, сэттэ уон сылгыны биэрдэ. Уонна, бу Наахара ойуунун аны тыытымаҥ, Амма үрэх баһыгар эһигини кытта ыал ородун диэн көрдөстө.
Ону бөтүҥнэр сөбүлээтилэр. Били сылгыларын үүрэн, эмиэ Бороҕон сиринэн дойдулаабыттар. Эмиэ Бэрт Хараҕа тиийэн сылгыларын аҥарын биэрин баран, дойдуларыгар кэлэн олорбуттар.
Били Наахара ойууна, Амма баһыгар билииҥҥи Наахара нэһилиэк сиригэр олорбут. [ 22 ]Бөтүҥнэр итинтэн кэнники бэйэлэрин үйэлэригэр кыргыһыыта суох бэрт үчүгэйдик олорбуттара үһү.
Кинилэртэн «Бөтүн», «Кэнньэ», «Ураанай» диэн Амма улууһун нэһилиэктэрэ ууһаабыттар.
Били ойуунтан Илин Хаҥалас улууһун Нахаара нэһилиэктэрэ үөскээбиттэрэ үһү.
1928.