Итэҕэл. Таҥара үөрэҕин туһата (Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан)
И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах
ИТЭҔЭЛ. ТАҤАРА ҮӨРЭҔИН ТУҺАТА
Дьокуускай 2025
“Yөһээттэн үргүөр үргүйбэтин, Алларааттан аргыар аргыйбатын! Орто дойду олоҕо туруктаах буоллун!”
АННОТАЦИЯ
Киһи бэйэтигэр ханнык эрэ туһаны, барыһы аҕалар быһыыны аан бастаан оҥорор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ оҥорор туһатын биллэҕинэ итэҕэйэрэ, олоҕор туһанара үөскээн тахсара ситиһиллэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта, улаатан киһи буолууну ситиһиитэ, киһилии майгыланан, киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута үйэлэргэ үөскээбит олоххо туһалаах үгэстэри тутустахха эрэ кыаллар уонна төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ ийэ кутун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн тутулуктанан саҥалыы сайдан барар.
Бары ааҕааччыларга ананар.
Народ саха в очень давнее время создал учения о тангара и о развитии сознания человека.
Иван Иванович Каженкин – Уйбаан Хааһах.
© Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. 2025.
ААН ТЫЛ
Дьон бэйэлэригэр туһата суоҕу, куһаҕаны оҥорору, ночооту аҕалары оҥороллоро аҕыйах, суох да буолуо, ол оннугар үчүгэйи, туһалааҕы оҥосто сатыылларыттан үйэлэрин устата үчүгэйи оҥостууну аһара ыытан кэбиһэннэр мөлтөөһүн кэмигэр киириилэригэр улахамсыйыыга, улуутумсуйууга тириэрдэллэр. Бу кэмҥэ сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо саҥалыы тарҕанарыгар туох уһун үйэлээх туһаны киһиэхэ аҕаларын билиилэрэ улахан көмөнү оҥоруон сөп.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта, улаатан киһи буолууну ситиһиитэ, киһилии майгыланан, киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута үйэлэргэ үөскээбит олоххо туһалаах үгэстэри тутуһуу буолар уонна төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ ийэ кутун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн тутулуктанан саҥалыы сайдан барар.
Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэҕин олус былыргы кэмнэргэ арыйан, киһи буолуу, киһилии майгыланыы, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу үөрэхтэрин үөскэтэн үгэскэ кубулутан билигин да туһана сылдьаллар.
Майгы диэн киһи оҥорор быһыытыттан, үс куттарыттан ураты, сүртэн тутулуктаах уонна хамсаныыларга быһаччы кыттыспат өй-санаа түмсүүлэрэ буолар. Майгы уратыларын быһаарыылары биһиги итинник ааттаах үлэбититтэн булуохха сөп.
Киһиэхэ олоҕун сыалын булунарыгар, баҕа санаата үөскүүрүгэр таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр, туһалаах баҕа санааны ыйан биэрэр уонна өйө-санаата аһара барарын, алдьатыыга тиийэн хааларын тохтоторго анаан, сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары туһанар.
Киһи айылҕаттан бэйэтэ икки өрүттээх:
1. Этэ-сиинэ. Тутаах чааһа.
2. Өйө-санаата. Өй-санаа үс кукка уонна сүргэ арахсар.
Таҥара үөрэҕин тутуһар, таҥараһыт киһи этэ-сиинэ улаатыыта уонна өйө-санаата сайдыыта бу икки өрүттэр икки ардыларынан сөптөөх тэҥнэһиини тутуһан сайдарыттан, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуһарыттан ортотунан түбэһиитэ табылыннаҕына туруктаах буолууну ситиһэр.
Дьон олохторугар бэйэлэригэр туох эмэ туһаны аҕалар, ситиһиигэ ыҥырар баҕа санааны үөскэтэр, өйү-санааны сайыннарар үөрэҕи ситиһэ, тутуһа сатыыллар. Туох да туһата суох, өйү-санааны буккуйар, сайдан иһэр олохтон хаалбыт, сыыһа үөрэхтэр “секта” диэн аатта-наллар уонна олох үөрэҕинэн сымыйалара дакаастанан таҕыстаҕына сыыйа туоратыллан, хаалан, умнуллан иһэллэр.
Төрөппүттэр бары оҕолоро, сиэннэрэ, кэлэр көлүөнэлэрэ бэйэлэриттэн ордон, элбэҕи ситиһэн олохторун киһи быһыылаахтык, уһуннук олоруохтарын, аймахтара, хааннара сайдан иһиэхтэрин баҕараллар. Арай бу баҕа санаалара туоларыгар сахалыы Кут-сүр уонна таҥара үөрэхтэрэ эрэ туһалыылларын билэн, итэҕэйэн оҕолорун иитиигэ, үөрэтиигэ туһаныа этилэр.
Таҥара үөрэҕин олус улахан туһата диэн оҕолору, кэлэр көлүө-нэлэри киһи буолууга, киһилии майгыланарга, быһыыланарга, сыыһа-халты туттубакка иитэрэ, үөрэтэрэ буолар. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан, тупсан киһи буолууну ситистэҕинэ, киһилии майгы-ланнаҕына олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо тириэрдэр.
Өй-санаа түмсүүтэ элбэхтэ хатыланнаҕына үгэс буолар, онтон салгыы эти-сиини элбэхтик хамсаттаҕына үөрүйэххэ кубулуйар. Үөрүйэхтэри иҥэринэн уларыйбыт эт-сиин кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрэ киһи оҥорор быһыыларыгар улахан сэрэхтээхтик сыһыаннаһарын ирдиир. Сахалар олохторун үөрэҕэр “Куһаҕан айыыны оҥорботоҕум” диэн кырдьаҕастар кэриэстэрин этэн анараа дойдуларыгар бараллара, кэлэр көлүөнэлэрин туһугар ордук кыһаналларын биллэрэр уонна Үөһээ дойдуга өйдөрө-санаалара ыраас, бары куһаҕаннартан ыраастанан тиийэллэригэр аналланар. Киһи оҥорбут быһыыта этигэр-сиинигэр үөрүйэхтэри үөскэтэн иһэринэн киһи оҥорор быһыытыгар олус улахан сэрэхтээх буолара ирдэнэр. Куһаҕан уонна олус куһаҕан быһыылары оҥоруу оҕоҕо үөрүйэх буолан иҥэн хааларыттан кэлэр көлүөнэлэргэ эмиэ бэриллэн иһэрин төрөппүт умнубатаҕына табыллар.
Сиэри тутуһуу, киһи буолууну ситиһии, киһилии майгыланыы, быһыыланыы уонна үлэни сайыннарыы сахалар таҥараларын үөрэҕин сүрүн көрдөбүллэрэ буолаллар. Бу сүрүн көрдөбүллэри оҕо улаатан иһэн ситистэҕинэ эрэ салгыы олоҕо табыллар.
Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан иһиитэ дьон уһун үйэлэргэ ситиспит ситиһиилэрин, таһымнарын барытын хатылаан, саҕаланыытыттан кэрийэн өйүгэр-санаатыгар үгэһи үөскэтэн иҥэриннэҕинэ эрэ сиэри тутуһан киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны уонна майгыланыыны олоҕор туһанар кыахтанар.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэр:
А. Атаах оҕо. Оҕону кыра эрдэҕиттэн аһара көрөн-истэн, маанылаан атаахтатан кэбистэххэ киһилии майгыга үөрэммэккэ хааллаҕына куһаҕан кыыллыы майгыланан хаалара дьону кытта сыһыанын куһаҕаҥҥа уларытыан сөп. Атаах оҕо киһилии быһыыта, майгына суох буола улаатан хаалара улааппытын кэннэ төрөппүттэрин эрэйдэрин элбэтэрин сахалар быһааран “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҥорон туһанан эдэрдэри сэрэтэллэр.
Б. Көйгө оҕо. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэммит оҕо көйгө оҕо диэн ааттанар. Үлэҕэ үөрэнии ыарахан, эрэйдээх, ол иһин бу эрэйдэри тулуйан үлэлииргэ үөрэммит оҕо көйгө диэн ааттаммыт. Үлэлии үөрэнии киһилии быһыыга, майгыга үөрэтэр күүһэ улахан, оҕо киһи буолууну баһылыыра түргэтиирин тэҥэ, тулуурга үөрэнэн туттунар күүһэ улаатара ситиһиллэр. Бу оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар уратылары сахалар былыргы үйэлэргэ баһылаан билигин туһана сылдьаллар. Таҥара үөрэҕин улахан туһата диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри киһи буолууга, киһилии майгыланыыга, быһыыланыыга уонна үлэни табан үлэлииргэ иитэрэ, үөрэтэрэ буолар.
Дьон олохторугар туһалааҕы эрэ оҥоро сатыылларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ туох туһаны оҥорорун биллэхтэринэ уонна итэҕэйдэхтэринэ араас көрдөбүллэрин тутуһар кыахтара улаатар.
Биһиги итэҕэл, сахалыы таҥара үөрэҕин тустарынан үлэбитин саха омук үйэтин уһатар санааттан суруйдубут. Атын бэчээккэ тахсыбыт үлэлэрбитин Национальнай библиотека абонеменыттан, сайтыттан, Сахалыы Википедияттан уонна ол иһигэр баар Викитека диэн библиотекаттан булан ылан туһаныахха сөп.
Автор бу үлэтин бэчээттээн таһаарыыга кыахтара баарынан көмөлөспүт билэр дьонугар истиҥ махталын тириэрдэр.
ИТЭҔЭЛ
Итэҕэл үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ ааттанар. Олох үөрэҕиттэн, үлэни хайдах оҥорортон тутулуктанан уһун үйэлэргэ үөскээн тахсыбыт үөрэх буолар. Ол иһин, олус киэҥ, дириҥ өйдөбүллээх уонна хас да сүрүн чаастартан хомуллар.
Итэҕэл диэн өй-санаа түмсүүтэ үгэс буолбута үйэлэргэ туттулла сылдьара ааттанар. Тугу барытын итэҕэл оҥостуохха сөп. Холобурга, ким эрэ тугу эмэ була сатаан сымыйанан эппитин кырдьыга биллэн, быһаарыллан тахсыар диэри атеистар уонна өйдөрө-санаалара тиийбэттэр итэҕэйэ сылдьыахтарын эмиэ сөп.
Итэҕэл таҥараттан уратыта диэн тугу да итэҕэйбит иһин ханнык да иэстэбил үөскээбэтэ буолар. Итэҕэл иэстэбилэ кыра, сотору кэминэн кэлэр, биллибэккэ да ааһан хаалыан сөп. Ол курдук, баҕа санаа умнуллан, симэлийэн хааларын курдук итэҕэйии эмиэ умнуллан саҥанан солбуллуон сөп. Бу быһаарыы итэҕэл салгын кут таһымыгар, ол аата өйгө-санааҕа эрэ сайдарын биллэрэр, онтон таҥара диэн ийэ кут таһымыгар сайдан үгэстэртэн таҥылларынан сыыһа хайысханан бардаҕына иэстэбили, таҥара накааһын үөскэтэн кэбиһиэн сөп.
Итэҕэл көрүҥнэрэ аһара элбэхтэр. Киһи тугу баҕарар итэҕэйэн баҕа санаатыгар кубулутуон сөп. Ол аата, баҕа санаа өссө күүһүрдэҕинэ итэҕэли, ол баҕа санааны бэйэтин итэҕэйиини үөскэтэн кэбиһэр. Биир эмэ итэҕэл көрүҥэ элбэх дьоҥҥо тарҕанар баҕа санаалары үөскэтэн бары билэр итэҕэллэригэр, таҥараҕа кубулуйуон сөп.
Таҥара итэҕэлэ көмүскэнэр күүстээх. Ол күүһэ таҥара үөрэҕин тутуспаттан, киһи быһыытын аһара барыыттан үөскүүр уонна кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын мөлтөтөр, үлэни-хамнаһы кыайбаты үөскэтэн аймахтары, омугу эстиигэ кытта тириэрдиэн сөп. Итэҕэл таҥараҕа кубулуйдаҕына сыыһа туттубуту кэһэтэр күүһэ улаатар. Ол иһин, таҥара накааһа диэн үөскээн туттулла сылдьар.
Дьоҥҥо олус былыргы кэмнэртэн ситиһэ сатыыр баҕа санаалара үгэс буолан элбэх таҥаралар үөскээбиттэрин кэнниттэн олору тус-туспа араарыыга, бөлөхтөөһүҥҥэ аналланан итэҕэл үөрэхтэрэ сай-дыбыттар. Улахан итэҕэллэри салайааччылар бас билиилэригэр ылан-нар дьону мунньар аналлаах дьиэлэрин туттубуттар уонна бэйэлэрин диктатураларын үөскэтэн киллэрбиттэр. Итэҕэл салайааччылар илии-лэригэр киирдэҕинэ аналлаах дьиэлэри тутуулар саҕаланаллар.
Кэлин улахан итэҕэл үөрэхтэрин, дьиэлэрин салайааччылар бас билиилэригэр ылбыттарыттан бэйэлэрин былаастарын бөҕөргөтүүгэ киэҥник туһаммыттар. Ол иһин, улахан итэҕэл үөрэхтэрин сорохторо диктатураларга кубулуйбуттар. Россияҕа улахан итэҕэл үөрэхтэрэ би-лигин салайар былаас бас билиитигэр киирэннэр атын санаалаахтары туората сатааһыҥҥа үлэлииллэр.
Итэҕэл дьон өйө-санаата сайдыытын кытта тэҥҥэ сайдан уларыйан, тупсан биэрэн истэҕинэ эрэ табыллар. Олох хаамыытыттан хаалан хаалыыта сөбүлэспэт дьон элбээһиннэриттэн арахсыылары, тус-туспа бөлөхтөһүүлэри үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас эстиитэ “коммунизм” итэҕэлэ сыыһатыттан, олох үөрэҕэр сөп түбэспэтиттэн үлэһит дьону хаһан да кэлбэт сымыйа “коммунизмынан” албынныы сылдьыбытыттан ордук улахан тутулуктаах.
Сахаларга олус былыргы, олоҥхо кэмигэр үөскээбит итэҕэл үөрэҕэ аҥардастыы былыргытынан туттуллара, дьону айыы уонна абааһы диэн икки аҥы араарар эбитэ аныгы олоххо букатын сөп түбэспэт өрүттээх. Ол курдук, олус былыргы кэмнэргэ дьон олорор сирдэрин Бу уонна Ол эбэтэр Анараа дойдулар диэн икки аҥы эрэ араарар эбиттэр, онтон билигин, өй-санаа сайдыбыт, тупсубут кэмигэр сир-дойду Үөһээ, Орто уонна Аллараа диэн үс дойдуларга арахсара өй-санаа сайдыытын, тупсуутун, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрэ биллибитин кэннэ үөскээбитэ уонна үчүгэй киһи таҥара Христос үөскээн сайдыытыгар, тарҕаныытыгар тириэрдибитэ. Бу улахан итэҕэл 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр олоххо киирбитэ.
Өй-санаа сайдан үс дойдуну булан тус-туспа араартыахтарын иннинэ сахалар сири-дойдуну икки дойдуга араараллара уонна Бу дойду диэн бэйэлэрэ сылдьар, олорор дойдуларын ааттыыллара, онтон Ол эбэтэр Анараа дойду диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара сылдьар дойдутун туспа араараллара билигин да тылбытыгар иҥэн сылдьар. Өйү-санааны маннык икки аҥы араарыы тыыннаах уонна өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын уратыларынан, тус-туспа сылдьалларынан билигин даҕаны чуолкайдык быһаарыллар. (1,118). Ол курдук, тыыннаах киһи өйө-санаата этиттэн-сиинииттэн тутулуга олус улаханыттан эбиллэ эбэтэр көҕүрүү сылдьар кыахтаах, онтон өлбүт киһи өйө-санаата уларыйбат турукка киирэн, айыы буолан өр кэмҥэ сылдьар.
Былыргылар Бу дойду диэн тыыннаах буолан бэйэлэрэ сылдьар, олорор сирдэрин, онтон Ол эбэтэр Анараа дойду диэн өлбүттэр өйдөрө-санаалара сылдьар туспа сирин этэллэрэ. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айааччы тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна сэбиэскэй былаас учуонайдара өй-санаа ол былыргытынан хаалбыт таһымыгар эрэ сылдьаллар. Ол курдук, айыы диэн тыл кэлин, киһи бэйэтэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэрэ арыллыбытын кэнниттэн икки аҥы арахсан, үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн киһи оҥорор быһыылара хайдаҕыттан тутулуктанар утарыта өйдөбүллэммитин, бу үөрэхтээхтэр билигин да билбэттэр уонна ол билбэттэринэн саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар.
Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ ити, үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүккэ арахсыы икки ардыларыгар сөп түбэһии, таба суолу тутуһуу өрүтэ ортолоругар баарын арыйбыттара. Бу арыйыы үс дойду баарын үөскэппитэ уонна Үөһээ, Орто, Аллараа дойдулары арыйан олоххо киллэрбитэ. Бу дойдулары Үөһээ, Орто уонна Аллараа дойдулар диэн ааттаабыттара, киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны айан оҥорон кэбиһэрин булан чуолкайдаабыта. Үчүгэй киһи Христос таҥара 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээн сайдыбыта уонна дьон өйө-санаата сайдыытыгар, олоххо ситиһэр сыалларын булунууларыгар сөп түбэһэн улахан таҥараҕа кубулуйбута, Аан дойдуга киэҥник тарҕаммыта. (2,90).
Оҕо, киһи олоҕор туһаны, үчүгэйи аҕалбыт быһыытын элбэхтэ хос-хос хатылаан үгэскэ кубулутан олоҕор салгыы туһанар. Илиини сууммакка да сылдьыахха сөп буоллаҕына, араас ыарыыга хаптарыы содулун кэнниттэн кэһэйэн киһи илиитин суунарга үөрэммит, билигин бу быһыыны үгэскэ кубулутан, хас биирдии оҕо аһыырыгар илиитин суунарыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр.
Итэҕэл диэн өй-санаа үөрэҕэ, тыл үөрэҕэ буолбатах. Бу үөрэх “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр төрүт тутулугун халбаҥнаабакка эрэ тутуһарыттан киһи оҥорор быһыытыгар аҥар өттүгэр халыйан хаалан куһаҕаҥҥа тиийэриттэн харыстыыр аналлаах. Киһи тугу эмэни итэҕэйэриттэн, баар дии саныырыттан, оннук үгэһи үөскэтинэриттэн итэҕэл үөскээбит. Итэҕэйии баҕа санааҕа кубулуйарыттан итэҕэл диэн үөрэх дьоҥҥо тарҕаммыт.
Билигин наука өссө сайдан улахан Аан дойдуну барытын айбыт таҥара суоҕа дакаастана сылдьар. Дьон олохторо сайдыыны ситиһэр кэмигэр үгүстүк диктатураҕа, салайааччылар баһылааһыннарыгар олохторун олорбуттарынан улахан таҥаралартан сорохторо диктатураны үөскэтэн биир, бэйэлэригэр туһалаах таҥараны баар диэн би-лиммиттэрэ олоххо сыыһа суолу тутуһалларыгар, тоталитаризм диэки өттүгэр улахан халыйыыны оҥороллоругар тириэрдэр.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ, джайнизм уонна буддизм аан дойдуну уонна дьону биир таҥара айбыта диэн этиини билиммэттэр, ылымматтар, киһи өйө-санаата этин-сиинин кэнниттэн үөскээбитин билэллэриттэн сыыһанан, халыйыынан ааҕаллар. Бу таҥаралар үөрэхтэрэ киһи оҥорор быһыылара барылара өйүн-санаатын уратыларыт-тан тутулуктаахтар диэн билинэллэр.
Христианство, ислам, иудаизм диэн улахан таҥара үөрэхтэрэ сири-дойдуну, дьону биир таҥара айбыта диэн сыыһа үөрэҕи тутуһаллар. Бу таҥаралар күүстээх тоталитарнай салайыныы кэмигэр улахан сэриилэр түмүктэринэн сайданнар, диктатуралары үөскэтэннэр салайааччылар сыыһа үөрэхтэригэр киирэн хаалбыттар.
Аныгы кэмҥэ итэҕэл сайдан иһэр наука быһаарыыларыгар сөп түбэстэҕинэ, олоҕурдаҕына эрэ үөрэхтээх, элбэх билиилээх дьон итэҕэйиэхтэрин, олохторугар туһаныахтарын сөп. Ол аата, итэҕэл сайдан, тупсан иһэр дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэрэ, ханнык да сыыһата, халыйыыта, өйтөн булуллубута суох буолара эрэйиллэр. Үгүс сыыһалардаах, өйтөн булуллубута элбэх “айыы үөрэҕэ” диэн сектаттан аны босхолонуу кэмэ сахаларга тиийэн кэллэ.
Итэҕэл дьон элбэхтэрин баҕа санааларыгар сөп түбэһэрэ хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Дьон бары тутуһар итэҕэллэрэ омук итэҕэлигэр сыыйа кубулуйан барар. Итэҕэл диэн аатын курдук тугу эмэ итэҕэйдэххэ, бу үөрэх тугу этэрин эрэннэххэ уонна олоххо толоро сырыттахха салҕанан, элбэхтэ хатыланан үгэскэ кубулуйан, тарҕанан баран иһэр кыахтанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ сири-дойдуну ханнык да таҥара айбатаҕын билинэр, “Киһи - айылҕа оҕото” диэн этиини тутуһан киһи айылҕаҕа миэстэтин булларар уонна айылҕаны ордук харыстыырга аналланар. Билигин демократия үөрэҕэ олоххо киирбит кэмигэр “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун үөрэҕин билинэр сахалар таҥараларын үөрэҕэ салгыы сайдар кыаҕа улаатта.
Уһун үйэлэргэ таҥаралар дьон өйө-санаата сайдан, тупсан истэҕинэ уларыйалларын курдук, итэҕэл эмиэ уларыйар кэмнэрдээх. Дьон өйө-санаата сайдыыта, тупсуута былыргы, хаалбыт итэҕэл уларыйдаҕына эрэ кэлэр. Ол курдук, билигин айылҕа уларыйан, уу эбиллэн араас тыаллар, буурҕалар, ардахтар, хаардар түһэллэрэ элбээбит кэм-нэригэр саҥа, айылҕаны харыстыырга аналлаах сахалар “Харыстас” уонна Үрүҥ Күн таҥаралара сайдар кыахха киирдилэр.
Омук сайдыытыгар, уһун үйэни ситиһэригэр туһалыыр итэҕэл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттээх тутулуктаннаҕына эрэ табыллар. Сахалар былыргы кэмнэртэн итэҕэл икки өрүттээҕин таба быһааран “айыылаах-таҥаралаах” диэн этиини туһаналлар:
1. Таҥара итэҕэлэ. Бу үөрэх оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын киһи буолууну ситиһиигэ тириэрдэр, киһилии суолунан салайарга, киһи быһыытын, сиэри тутуһарга үөрэтэргэ аналлаах дьон бары билиэхтээх, толоруохтаах үөрэхтэрэ буолар.
2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Былыргылар, инники олорон ааспыт көлүөнэлэр олоххо туһалаах билиилэрин талан ылан аныгы олоххо таба туһаныыны үрүҥ айыы итэҕэлэ үөскэтэр. (3,28).
Итэҕэл бу икки өрүттэрэ бииргэ, тэҥҥэ үлэлээтэхтэринэ оҕо өйө-санаата туруктаахтык сайдыытын үөскэтэллэр. Ол курдук, оҕо өйө-санаата сайдан саҥа, урут суох үчүгэй үгэстэри үөскэтинэригэр таҥара үөрэҕэ туһалыыр, онтон улаатан барыытыгар омук былыргы өйүн-санаатын, үрүҥ айыыларын итэҕэлин билэрэ, иҥэринэрэ туруктаах өйү-санааны ситиһэригэр тириэрдэр.
Сахалар сир үрдүгэр дьон бэйэлэрэ эрэ буолбакка, туспа өй-санаа түмсүүлэрэ; иччилэр, куттар, айыылар баалларын билэллэр. Айыылары, иччилэри харыстыыллар, киһи уҥуоҕун тыыппаттар, алдьаппаттар, улаханнык саҥаран, аймаан куттарын үргүппэттэр. Өлбүт дьону, кинилэр куттарын, айыылары ыҥыран бүлүүһэ сүүрдүүтүн тэрийии айыылары аймааһын буоларын билэн туһамматтар.
Итэҕэл икки өрүтүн тэҥҥэ тутан сайыннардаҕына омук уһун үйэлэниини ситиһэр кыахтанар. Итэҕэл хайа эрэ өрүтэ аһара баран, халыйан хааллаҕына омук олоҕор улахан уларыйыылар тахсаллар:
- Таҥара итэҕэлэ аһара баран сайыннаҕына омук дьоно урукку олохторун, ааттарын-суоларын умнан, саҥа үөскүүр омукка уларыйан хаалыахтарын сөп. Былыргы кэмҥэ Сибииргэ олорбут болгардар Европаҕа тиийэн тылларын, итэҕэллэрин уларытан кэбиспиттэрэ, аат-тара эрэ ордон хаалбыта, онно холобур буолар.
- Үрүҥ айыы итэҕэлэ аһара баран сайыннаҕына омук сайдан, уларыйан иһэр олохтон хаалан хаалыыта саҕаланар. Онтон олохтон хаалан хаалбыт омук мөлтөөһүҥҥэ, эстиигэ, симэлийиигэ, атыттар туоратыыларыгар тиийэн хаалара былыргыттан биллэр.
Үгүс бэлэмҥэ, босхоҕо үөрэммит дьон инники олохторугар туох буолуоҕун эрдэттэн билэ-көрө, туох эрэ бэлэм кэлэн биэрэрин кэтэһэ сатыыллар. Инникини билэ-көрө сатааһын үгэскэ кубулуйдаҕына туспа итэҕэли үөскэтэр. Итэҕэл бу көрүҥэр араас таҥхалар, горос-куоптар, билгэлээһиннэр киирсэллэр.
Киһи ыарыйдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ, туга эмэтэ табыллыбатаҕына, кыаллыбатаҕына айыытын, таҥаратын туһунан саныыр, олортон көмө көрдүүр аатыгар барар. Кыах суоҕа туохтан барытыттан, кыахтаах дии санаабыттан көмө көрдүүргэ күһэйэрэ тиийэн кэлэр.
Олохторугар кыаммат, дьадаҥы дьон элбээһиннэрэ таҥараны аһара улаатыннаран, барыга-бары кыахтаах, сири-дойдуну, дьону айбыт курдук саныылларыгар тириэрдэр. Ол аата, элбэх кыаммат, дьадаҥы дьонноох дойдуларга уонна салайааччылар атын итэҕэллэри туора-тан, диктатураны үөскэттэхтэринэ сири-дойдуну айбыт биир таҥара баар диэн этиини үөскэтэн олоххо киллэрэн туһаналлар.
Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит, кыайа-хото үлэлиир, ыарыы диэни билбэт киһи айыыларга, таҥараҕа наадый-бакка эрэ сылдьар, олоҕун толору олорор кыахтаах. Биирдэ-эмэтэ дьону үтүктэн эбэтэр дьон курдук көстөөрү ону-маны итэҕэйэр курдук туттунуон сөп. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорон, атеистары үөскэтэн оҕону иитиини атаахтатыы өттүгэр халыппы- тыттан, Россияҕа баһылыыр элбэх ахсааннаах нууччалар эстии, симэ-лийии суолугар киирэн сылдьаллар.
Итэҕэлтэн омук олоҕо улахан тутулуктаах. Итэҕэл уларыйыыта омугу бэйэтин уларытыан сөбүттэн ханнык итэҕэли тарҕатыыны быһаарыы омук олоҕор улахан суолталаах. “Кырдьаҕастан алгыһын ыл” диэн өс хоһооно олоххо элбэхтик уопутурбут кырдьаҕастар бу уопуттарын эдэрдэргэ тириэрдэллэрэ туһалааҕын биллэрэр. (4,74).
Салайар былаас бэйэтигэр туһалаах итэҕэли тарҕатан былааһын күүһүрдэр. Итэҕэл уонна салайар былаас бииргэ үлэлээһиннэрэ диктатураны үөскэтэриттэн үөрэҕи, билиини баһылаабыт дьон сэрэниэ этилэр. Онтон диктатура үөскээтэҕинэ улахан сэриини да төлө тардартан туттумматы үөскэтэрин ааспыт үйэтээҕи олох уопутун туһанан бары билэллэр уонна сэрэнэ сатыыллар.
Олоххо уларыйыылар киирэн иһэллэрэ тохтооботоҕуна табыллар. Былыргы итэҕэл уһун үйэлэргэ уларыйбатаҕына бэйэтэ диктатураҕа, тоталитаризмҥа кубулуйуута дьон олоҕор кутталлары үөскэтэр.
Онон итэҕэл диэн дьон уһун үйэлэргэ ситиспит олохторун үөрэҕэ буолар уонна сайдыыны ситиһииттэн, өй-санаа тупсуутуттан сыыйа-баайа уларыйан биэрдэҕинэ эрэ табыллар.
КИҺИ уонна СҮӨҺҮ
Төһө да куһаҕан курдук иһиллибитин иһин киһи эбисийээнэттэн үөскээн, сайдан киһитийэн, киһи курдук көрүҥнэнэн уонна өйө-санаата тупсан киһи буолууну ситиспитин Чарльз Дарвин дакаастаа-бытын наука билинэн сылдьар. Онно эбии сахалар киһи өйө-санаата сайдан иһиитин быһаарар тыллара олус былыргы кэмнэргэ үөскээ-биттэр. Сомоҕотто булан быһаарбытынан сахалар майааттары кытта бииргэ олоро сылдьыбыт кэмнэригэр сүөһү диэн тыл үөскээбит.
Айылҕаҕа туох барыта икки өрүттээҕин сахалар быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн туһана сылдьаллар. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит киһи уонна сүөһү диэн тыллар киһи өйө-санаата сайдыыта икки өрүттээҕин биллэрэллэр. Айылҕаҕа икки өрүт үөскээһинэ уонна арахсыыта диэн, бу икки өрүттэр кэмэ кэллэҕинэ бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан биэрэллэригэр олоҕурар. (5,24).
Сүөһү диэн улахан кыыл эрээри, өйдөрө-санаалара, салгын кут-тара сайдыбаттар ааттаналлар. Манна киһи курдук көрүҥнээх буолан баран өйө-санаата суох эбэтэр олус аҕыйах буоллаҕына эмиэ киирсэн хаалаллар. Сүөһү, “скот” диэн тыллар киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата улахан кыылтан, ол кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан, тупсан киһи буолууну ситиспитин биллэрэ сылдьаллар.
Үлэлиэн-хамсаныан баҕарбат, элбэхтик сытан иһэр киһини “Сүө-һү курдук сытыма” диэн этэн, туруоран үлэлэтэ, тугу эмэ оҥотторо са-тыыллар. Киһи үлэлээтэҕинэ эрэ киһи буоларын биллэрэр “Үлэ киһини айбыта” диэн этии хаһан да уларыйбат.
Билигин киһи өйө көтүүтэ элбэхтик арыгы иһиититтэн үөскүүр. Итирбит киһи “сүөһү курдук” буолан ылар кэмнэрэ эмиэ бааллар. Бэйэтин кыайан туттуммат, тохтотуммат, киһилии майгыны тутуспат киһи биирдэ-эмэтэ итирэн, сүөһү курдук буолан ылыан сөп.
Сахаларга сылгытыйыы диэн тыл баар. Бу тыл киһи айылҕаҕа куруук сырыттаҕына этэ-сиинэ итиигэ, тымныыга үөрүйэх буолан сылгы курдук бэйэтэ сылдьар турукка тиийиитэ ааттанар. Бултаах-астаах сиргэ сайын кыахтаах киһи син сылдьыан сөп буоллаҕына, улахан тымныылаах кыһыҥҥы кэмҥэ тоҥон хаалбат буолуу олус ула-хан эрэйтэн, үлэттэн, эрчиллииттэн кыаллыан сөп.
Айылҕа тыынар-тыыннаахтара тоҥмотторун туһугар тириилэрин аннынан сыаны үөскэтинэн быыһаналлар. Бу айылҕа итилэри харыс-тыыр быһыыта киһиэхэ эмиэ баар. Былыргы дьон айылҕаҕа куруук сылдьалларыттан ити сыаны үөскэтинэр буолбуттар.
Элбэхтик тымныынан дьарыктана сылдьыы билигин даҕаны киһини, этин-сиинин тымныыга тоҥмотугар тириэрдэ эрчийэр кыахтаах. Кыһын чараас таҥастаах сылдьааччылар, сыгынньаҕын муустаах ууга сөтүөлээччилэр киһи тоҥмот буолууну үөскэтинэр кыахтааҕын илэ көрдөрөн дакаастыыллар. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн быһаарыытыгар сөп түбэһэн киһи бэйэтэ эмиэ икки өрүттэнэр уонна бу өрүттэр сайдыыны ситиһэллэрэ улахан уратылардаахтар:
1. Этэ-сиинэ. Туспа хааннаах дьон холбоһон хааннарын тупсаран иһэллэриттэн эт-сиин киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини ситиспит. Киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну киһи ситиһэн кыыллартан туспа арахсыбыт.
2. Өйө-санаата, үс куттара уонна сүрэ. Өй-санаа сайдан, оҥорор быһыылара тупсан киһи буолууну ситиһэр. Ол аата, хас биирдии оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан, тупсан киһи буолууну бэйэтэ ситистэҕинэ эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанара ийэ кутун кыра эрдэҕинэ иитэн биэрииттэн тутулуктанар.
Эт-сиин уонна өй-санаа сайдыыларын бу уратыларын сахалар былыргы кэмнэргэ быһаараннар Кут-сүр, таҥара үөрэҕин үөскэппиттэр уонна олохторугар, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһаналларын саха тылыгар киирэн иҥэн сылдьаллара биллэрэр.
Кыра эрдэҕиттэн атаахтык иитиллибит оҕо өйө-санаата ситэн сайдыбакка, бэйэтин эрэ туһун аан бастаан саныырыттан сүөһү өйүн-санаатын таһымынан хаалан хаалыан сөп. Ол аата, аһыырыттан уонна быстах наадаларын толунартан, төрөппүттэриттэн ону-маны барытын көрдүүрүттэн ордук өй-санаа киниэхэ киирбэккэ хаалар.
Кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан киһи хаһан киһи буолууну ситиспитэ өссө да кыайан биллэ илик. Арай киһи уонна сүөһү диэн тыллар хаһан үөскээбиттэрэ эрэ барыллаан быһаарыыны биэрэр.
Олус уһун үйэлээх сахалар өйдөрүгэр-санааларыгар үөскээбит киһи таҥараттан, Үрүҥ Аар тойонтон сайдан, үүнэн тахсыбыт улахан киһи буолуу үөрэҕэ Будда таҥара үөрэҕин үөскэппитэ билигин сурукка киирбитинэн 2,5 тыһыынча сыллааҕыта диэн дакаастанан сылдьар, онтон Христос, үчүгэй киһи таҥара үөскээбитэ уонна олоххо киирбитэ 2 тыһыынча сыллары саҥа ааһан эрэр.
Хас биирдии төрөппүт оҕотун туһугар кыһанар. Арай бу кыһаныы халыйан, аҥардастыы этин-сиинин сайыннарыы, улаатыннарыы диэки халыйбакка, өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаатан иһиититтэн хойутаан хаалбата эрэйиллэр. Оҕо сайдыыта маннык халыйан “Отох киһиэхэ” кубулуйбата ирдэнэрин төрөппүттэр билиэ этилэр. Ол аата, киһи буолуу үөрэҕэр оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн хайаан да үөрэтиллэрэ ирдэнэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта биир олук, халыып устун баран истэ-ҕинэ, улахан киһи тугу оҥорорун үтүктэн үөрэннэҕинэ киһи буолууну, киһилии майгыланыыны хойутаан хаалбакка, кэмигэр ситиһэр кыах-танар. Онтон халыйдаҕына, эбэтэр хаалан хааллаҕына атаах диэҥҥэ кубулуйан төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн хаалан, бэйэтэ тугу эмэ туһалааҕы оҥороро туормастаныан, сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэринэн “Отох киһиэхэ” кубулуйуон сөп.
Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үчүгэй үгэстэри, киһилии быһыылары иҥэриннэҕинэ киһи буолууну ситиһэр кыаҕа улаатарын Кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан төрөппүттэргэ тириэрдэр. Оҕо киһи буолууну ситистэҕинэ салгыы бэйэтэ быһаарынан олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. (6,70).
Сахаларга айылҕа төрүт тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии туттуллар. Бу этии кэмэ кэллэҕинэ айылҕаҕа туох барыта уларыйан, солбуйсан биэрэллэрин дьоҥҥо өйдөтөр. Киһи уонна сүөһү диэн тыллар киһи өйө-санаата сайдыытын, икки өрүтүн быһаараллар, сүөһү таһымыттан киһи сайдан, тупсан тахсыбытын биллэрэллэр. Итини тэҥэ, бу тыллар икки өрүттэр хаһан эрэ, кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэрин биллэрэ сылдьаллара дьоҥҥо ордук улахан кутталлаах суолталаах. (7,5).
Өй-санаа икки өрүттэрэ манныктар:
1. Кыыл өйө-санаата уонна кыыл майгына.
2. Киһи өйө-санаата уонна киһилии майгыны тутуһуу.
Өй-санаа бу икки өрүттэргэ арахсыылара оҥорор быһыылартан уонна майгы уратылара тус-туспаларыттан тутулуктаахтар. Майгы диэн киһи оҥорор быһыыларыгар быһаччы кыттыспат эрээри, бу быһыыны хайдах оҥорууга үчүгэй да, куһаҕан да өттүгэр биллэр уларытыылары киллэрэр элбэх өй-санаа түмсүүлэрэ ааттаналлар.
Дьон өйдөрө-санаалара сайдыыта икки аҥы арахсан тус-туспа халыйдахтарына эбэтэр аҥар өттүн диэки аһара бардаҕына сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннөллөрө тиийэн кэлэрин икки өрүттээх буолуу биллэрэр. Ол курдук, айылҕаҕа туох барыта эргийэн кэлэн иһэрэ хаһан да тохтооботунан икки өрүттэр солбуйсан биэрэллэрэ кэмэ кэллэҕинэ тиийэн кэлиэн сөбө хаһан да суох буолбат. Күн кэнниттэн түүн, сайын кэнниттэн кыһын тохтоон хаалбакка эрэ солбуйсан биэрэн кэлэн иһэллэрин туох да кыайан тохтоппот.
Дьон тулуурдара улааттаҕына, өйдөрө-санаалара эбиллэн, тупсан кыыл, сүөһү өйүгэр-санаатыгар төннөн хаалбатахтарына эрэ сиргэ киһилии олох салҕанан баран иһэр кыахтанарын билиэхтэрэ этэ. Ол курдук, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар төннүү улахан атомнай сэрии кэнниттэн кэлэрин дьон быһаарбыттара ыраатта. Былыргы үйэтинээҕи өлөн бараммыт динозаврдар уҥуохтара радиациянан сутуллубут эбиттэрин быһааран билбиттэрэ. (8,62).
Дьон өйдөрүгэр-санааларыгар былыргы дьыллар мындааларын ин-нинэ буолан ааспыт ынырыктаах кэм “Бэстилиэнэй тыһыынча” диэн өйдөбүл буолан сылдьар. Дьон олоҕор, оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэригэр куһаҕан, көҥүлүнэн ыытыы өттүгэр уларыйыылар киириилэрэ уонна 2022 сыллаахха Россия Украинаны сэриилээн дойдулар кыра-ныыссаларыгар уларыйыыны киллэриитэ “Бэстилиэнэй тыһыынча” диэн атааннаах-мөҕүөннээх кэм кэлэрин лаппа чугаһатта.
Үйэттэн үйэҕэ дьон өйө-санаата сайдыыта муҥурун булан эрэрэ элбэх араас ойоҕос быһаарыыларынан дакаастанан эрэллэр. Бу быһаарыылары “Таҥха. Билгэ.” диэн үлэттэн булуохха сөп.
Онон киһи уонна сүөһү диэн тыллар киһи өйө-санаата сайдыытын, тупсуутун киһи буолууну ситиһиитин биллэрэллэрин тэҥэ, сэрэхтэрин улаатыннаран сыыһа-халты туттубаттарын, өйдөрө-санаалара аҥар өрүтүн диэки халыйан сүөһү таһымыгар төннүбэтин ирдииллэр.
ӨЙ-САНАА САЙДАН ИҺИИТИН ТАҺЫМНАРА
Киһи өйө-санаата сахалыы таҥара үөрэҕэ үөскээбитин кэнниттэн сайдан, ситиһэн иһэр таһымнара хаһан да уларыйбаттар:
1. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэтэ ийэ кутун иитэн биэриитэ. (9,22).
2. Оҕо улаатан иһэн киһи буолуу үөрэҕин баһылааһына. (10,56).
3. Үйэтин устата киһи быһыытын тутуһара. (11,76).
4. Өйө-санаата үрүҥ айыы буолуута. (12,71).
Өй-санаа сайдыытын бу таһымнарын өссө дириҥник ырытыахпыт:
1. Хас биирдии оҕо саҥа улаатан иһэн өй-санаа үөрэҕин төрөп-пүттэрэ иитэн биэрэллэрин ылынан ийэ кутун үөскэтинэр. Ийэ кут диэн оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ иҥэриллэн, ууруллан иһэр үгэстэр ааттаналлар. Төрөппүттэр оҕолоругар үчүгэй үгэстэри кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар иҥэрэн, иитэн биэрдэхтэринэ оҕо өйө-санаата сайдыыта кинилэр үөрэхтэрин ылыныынан салаллан барар кыахтанар. Кыра оҕо өйүн-санаатын иитии икки өрүттэнэн тахсар:
а. Атаах оҕо.
б. Көйгө оҕо.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэрин быһаарыахпыт:
а. Атаах оҕо. Оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтатан, аһара маанылаан кэбистэххэ киһилии майгыга үөрэммэтэҕинэ куһаҕан кыыллыы майгы-ланан хаалара дьону кытта сыһыанын куһаҕаҥҥа уларытыан сөп. Атаах оҕо киһилии быһыыта, майгына суох буола улаатан хаалара улааппытын кэннэ төрөппүттэрин эрэйдэрин элбэтэр.
б. Көйгө оҕо. Кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэнэн, тулуура улааппыт, оҥорор быһыылара тупсубут, киһи быһыытын таһынан барбат оҕо көйгө оҕо диэн ааттанар. Үлэҕэ үөрэнии ыарахан, эрэйдээх, ол иһин үлэҕэ үөрэнии көйгө диэн ааттаммыт.
Оҕо иитиитигэр бу икки өрүттэр иккиэн баар буолуулара эрэ-йиллэр, оччоҕуна өйө-санаата туруктаахтык сайдар. Ол аата, кыратык атаахтаан ыла-ыла элбэхтик көйгө буоллаҕына, тулуура, туттунар күүһэ эбиллэриттэн улаатан баран элбэх ситиһиини оҥоруон сөп.
2. Оҕо салгын кута сайдыыта 5 эбэтэр 6 сааһыттан саҕаланар уонна үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран туһаныыга үөрэнэр. Үлэлии үөрэнии киһилии быһыыга, майгыга үөрэтэр күүһэ улаханыттан оҕо киһи буолууну ситиһэрэ түргэтиир. Ону тэҥэ, оҕо үлэлии үөрэнэрэ буор кутун сайыннарар, сыыһа-халты туттубата үөскээн нэми билэн туһанар буолар уонна бу үөрэҕэ үйэтин тухары туһалыы сылдьар.
Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын бу уратыларын билэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн уонна төрүт кутун ийэ кут диэн ааттаан туһана сылдьаллар. Оҕо туох баар оҥорор быһыы-ларын киһи курдук оҥорор, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран таба туһанар буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр, кэргэн ылар эбэтэр эргэ тахсан саҥа көлүөнэлэри үөскэтэр кыахтанар.
3. Оҕо улаатан оҥорор быһыылара барылара киһи оҥорорун курдук буоллахтарына киһи быһыылаах буолары ситиһэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорору үтүктэн ситиһии киһи быһыылаах буолуу диэн ааттанар. Киһи олоҕун устата сиэри уонна киһи быһыытын аһара баран сыыһа-халты туттубатаҕына олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Сиэр диэн аналлаах аһара барыллыбат хааччах киһи быһыыта диэн өйдөбүлү, сокуону үөскэтэр. Сиэр хаһан да аһара барыллыбатын курдук, киһи быһыытын аһара барыы куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ элбээн хаалар. Киһи быһыытын аһара барыы кыыллар быһыыларыгар тириэрдэн кэбиһэрэ өй-санаа төннүүтүн үөскэтэр. Сахалар уһун үйэлэрин тухары сиэри тутуһан, аһара барбакка эрэ олохторун олороллор уонна оҕолорун сиэри, киһи быһыытын тутуһарга үөрэтэллэр.
4. Өй-санаа айыы буолуута киһи өллөҕүнэ эрэ кэлэр тосту уларыйыы буолар. Ол курдук, киһи, этэ-сиинэ өллөҕүнэ хаалар, быраҕыл-лар, көмүллэр, онтон өйө-санаата туспа бараллар, арахсаллар, ыһыллаллар. Атыттарга маарыннаабат ураты өй-санаа, айыы төһө эмэ өр кэмҥэ симэлийбэккэ, атыттарга буккуллан, сүтэн хаалбакка сылдьар кыахтааҕа айыы буолуу диэн өйдөбүлү үөскэппит.
Тыыннаах киһи айыы буола сатааһына кэрэгэй, сыыһа санаа, сыыһа-халты туттунан олоҕун кылгатан кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп. Бэйэлэригэр тиийинээччилэр айыы буола сатаан төһө эмэ уһуннук барыан сөптөөх олохторун бэйэлэрэ кылгатан кэбиһэллэр. Киһи сирдээҕи олоҕор киһи буолан, сыыһа-халты туттубакка, айылҕа анаан биэрбит олоҕун кылгатан кэбиспэккэ, уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор аналын толоруо этэ. Өлүү киһини хаһан баҕарар кэтэһэ сылдьар. “Өлөр дөбөҥ” диэн сахалар этэллэр. Киһи тулуура, дьулуура улааттаҕына өлүү ыган кэлэ-рин кыайан тулуйдаҕына, өйө-санаата мөлтөөн өлүүгэ бэриммэтэҕинэ эрэ киһи быһыылаахтык олоҕун уһуннук олороро кыаллар.
Уһун үйэлээх саха омук тылыгар киһи өйө-санаата сайдан иһиитин туһунан быһаарар тыллар киирэн оннуларын булуммуттар. Киһи өйө-санаата сайдыытын үлэни үлэлээһин үөскэппитин билигин бары билинэллэр. Үлэ сайдан, тупсан иһиитин быһаарар тыллар өй-санаа уларыйан иһиитин, тупсуутун холбуу ылан биллэрэллэр:
- Хамсаныылары табан оҥорбот буолуу, саҥа үөрэнэ сатааһын.
- Куһаҕаннык оҥоруу, таах хаалар үлэлэр.
- Табыллыбатах, мөлтөхтүк оҥоруллубут үлэ.
- Сөп түбэһиини үөскэтии.
- Тупсарыыны киллэрии. Табатык оҥоруу.
- Сатааһын. Үчүгэйдик, сатаан оҥоруллубут үлэ.
- Талааннаахтык оҥоруу. Атыттар үтүктэр үлэлэрэ буолар.
Үлэни оҥоруу бу уларыйан, тупсан иһэр таһымнара киһи өйө-санаата сайдан иһиитин кэрэһилээн көрдөрөллөр. Дьон саҥа үлэлии үөрэнэн эрдэхтэринэ тугу оҥорбуттара барылара мөлтөх, дьаабы буо-лар эбиттэр. Уһун кэмнээх сайдыыны ситиһии олоххо киирэн иһэриттэн тугу оҥорбута барыта аналыгар сөп түбэһэрэ сыыйа үөскээбит. Олус былыргы кэмнэргэ ох сааны оҥостуу сайдыыны улаханнык иннин диэки хамсаппыт. Ол курдук, таба ытыы бултааһын табылларыгар тириэрдэрэ, дьон бары табарга баҕа санааларын үөскэтэн таба таҥара үөскээн сайдарыгар тирэх буолбут.
Киһи баҕа санаата өссө сайдан, тупсаҕайдык оҥорору ситиспитин тупсарыы диэн тыл биллэрэр. Саха тылыгар өссө тупсууну тылы хатылаан этиинэн бигэргэтиллэр. Ол курдук, тупсаҕайтан өссө туп-саҕай оҥоруу кэнниттэн үчүгэйдик оҥоруу баҕа санаата үөскээбит.
Тугу барытын сатаан оҥорор буолууга киһи олус өр кэмнэргэ үөрэммит. Бу уустуктук оҥоруллар үлэни ситиһэр туһугар аналлаах сата тааһы үөскэтэннэр таҥара курдук оҥорон туһаммыттар.
Сатаан оҥорор буолууну ситиһии кэнниттэн талааннаахтык, үчүгэйдик оҥоруу өйө-санаата үөскээбит. Киһи туохха барытыгар кыһанан, үчүгэйи тутуһан олоҕун олорор кэмэ билигин кэлэн турар.
Үчүгэйдик оҥорорго баҕа санааны ситиһии кэнниттэн үчүгэйтэн үчүгэй тиийэн кэлэр. Бу быһаарыы саха уустара үчүгэйдик оҥорууну олус былыргы кэмнэргэ ситиспиттэрин биллэрэр. Ол курдук, үчүгэй табыллыбатаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйарын, ол кэмнэртэн ыла арааран билэннэр куһаҕан диэн тылы үөскэппиттэр.
Үчүгэй Үөдүйээн уонна Куһаҕан Хочугур олорон ааспыт кэмнэригэр, бу тыллар үөскээн олоххо киирбиттэр уонна “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһооно туттуллар буолбут.
Үчүгэй диэн кэнниттэн кэлэр саха тыла кэрэ диэн баар. Бу тыл уратытынан кэрэни, көстүүнү биллэрэрэ буолар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга кыһанар. Ол аата, дьон кэрэ буола сатааһыннара үөскээтэҕинэ уонна тарҕаннаҕына үлэни үлэлээбэт буолуу үөскээн омук эстиитэ, симэлийиитэ тиийэн кэлэр. (1,114).
Үлэ - олох үөрэҕэ диэн этии өй-санаа сайдыытын ситиһэн иһииттэн үөскээбит. Үлэ-хамнас сайдыыта уонна киһи өйө-санаата тупсуута уһун үйэлэргэ биир тэҥник сайдан испиттэр. Киһи өйө-са-наата сайдыыта, тупсан биэриитэ аналлаах таһымнары ситиһэн иһэри-нэн аналлаах таҥаралары үөскэппит:
- Киһи буолуу.
- Улахан киһи буолуу.
- Үчүгэй киһи буолуу.
- Киһи киһитэ диэн ааттаныы.
- Киһилии киһи буолары ситиһии.
Билигин киһи өйө-санаата сайдан үчүгэй киһи өйүн-санаатын таһымыгар сылдьарын үчүгэй киһи таҥаралар бааллара биллэрэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта киһи буолуу таһымын ситиһииттэн саҕаланар. Ол иһин, таҥара үөрэҕин туһата оҕо иитиитигэр олус улахан суолталаах. Оҕону кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр сыыһа-халты иитэн, атаахтатан кэбистэххэ, бэйэмсэҕэ аһара улаатан, өйө-санаата бэйэтигэр туһалааҕы оҥостуу диэки халыйан тахсарын сахалар билэннэр “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҥорон, бу уһун үйэлээх билиилэрин туһана сылдьаллар.
Атаах оҕо иккис, утары өрүтүнэн көйгө оҕо диэн сахаларга баар. Оҕо улаатан иһэн көйгө буоллаҕына үлэҕэ-хамнаска эриллэн, үөрэнэн тулуурдаах, дьулуурдаах кыайыылаах үлэһит буолара остуоруйа кэп-сээннэртэн биллэр. Ол иһин, оҕону иитиигэ биирдэ эмэтэ атаахтаан ылбытын тэҥэ, элбэхтик көйгө буолан үлэлии үөрэнэрэ ирдэнэр.
Төрөппүттэр бары оҕолоругар үчүгэйи оҥоруохтарын, оҕолоро үчүгэй оҕо буола улаатыаҕын баҕараллар. Арай бу баҕа санааны үчүгэй диэн ааттаан туоларын туһугар оҕоҕо үчүгэйи элбэхтик оҥороннор бэйэмсэҕин аһара улаатыннаран кэбиһэллэр уонна үлэлии үөрэниэхтээҕин, тулуурун дьарыктыы сылдьарын умнан, хаалларан кэбиһэллэр. Оҕо төрүт өйө-санаата, ийэ кута үөскүүр кэмигэр туһа киһитэ буолан үлэлиир үгэстэри иҥэриммэтэҕинэ, улаатан баран үлэлии үөрэнэрэ олус улахан эрэйдээхтик ситиһиллэр.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн үлэлээтэҕинэ өйө-санаата уонна этэ-сиинэ холбуу, тэҥҥэ сайдарын аныгы төрөппүттэр умнан, хаалларан аҥар-дастыы ханнык эрэ үөрэҕинэн дьарыктыы сатыыллар. Билигин Россия эдэрдэрэ бары үлэлии үөрэммэтэх көлүөнэлэргэ кубулуйан ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмигэр кэлэн хаалан эстиигэ, симэлийиигэ, кэлии омуктарга үтүрүттэрии улаатыытыгар тиийэн сылдьаллар.
Оҕо өйүн-санаатын үлэҕэ үөрэтэн сайыннарыы улахан туһалаах, тулуурун улаатыннарар уонна этин-сиинин эрчийэрин тэҥэ, өйүн-санаатын бииргэ дьарыктаан туруктаах өйү-санааны үөскэтэринэн киһи сайдыыны ситиһэригэр ордук сөп түбэһэр.
Онон көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэлии үөрэммит оҕо сыыһа-халты туттунара биллэрдик аҕыйыырыттан уонна тулуура улаатарыттан уһун олоҕу ситиһэр кыаҕа эбиллэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
КИҺИ БУОЛУУ
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиигэ сөп түбэһэн киһи бэйэтэ икки өрүккэ арахсар:
1. Этэ-сиинэ киһитийэн, киһи курдук көрүҥнэнэн иһиитэ.
2. Өйө-санаата сайдан киһи буолууну, ол аата тугу барытын киһи быһыылаахтык оҥорууну ситиһиитэ.
Олус былыргы кэмнэргэ үлэнэн уһуннук дьарыктаныы кэнниттэн араас сүөһүлэртэн өйдөрө-санаалара сайдан, оҥорор быһыылара тупсан киһи курдук көрүҥү, киһитийиини эт-сиин аан бастаан ситиспит. Онтон өй-санаа өссө сайдыыта, тупсуута киһи буолуу үөрэҕин арыйан уонна ону ситиһэн олоххо киллэрэн киһи таҥаралар үөскээн киэҥник тарҕаммыттар. Киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн өй-санаа сайдыыта ситиһиллэн, оҥорор быһыыта тупсан, сүөһүлэртэн арахсан киһи буолуу үөрэҕэ олоххо киирбит.
Киһи буолуу үөрэҕэ сайдарыгар дьон санааларын дириҥник үөрэтиилэрэ тириэрдибит. Киһи буолуу үөрэҕин биһиги “Киһи буолуу” үлэбититтэн булан туһаныахха сөп. (10,56).
Айылҕаттан тутулуктанан сайдан иһэр киһи бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт:
1. Киһи этэ-сиинэ айылҕаттан, төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр сүрүн, тутаах чааһа. Эт-сиин олус бытааннык уларыйар, төрөппүт-тэрин удьуордаан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ быһаччы бэриллэн, хаанын тупсаран иһэриттэн сайдыыны ситиһэрэ түргэтиир.
Кыыл курдук көрүҥтэн киһи, бу билиҥҥи курдук көрүҥнэниини, киһитийиини хас да мөлүйүөн сылларга сайдан ситиспитэ биллэр. Киһи этэ-сиинэ өйүттэн-санаатыттан тутулуга суох сайдар. Ол аата өйө-санаата сайдыбатаҕына, киһи буолууну ситиспэтэҕинэ даҕаны киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини ситиһэр кыахтаах. Сахалар бу уратыны “Киһи курдук”, “Киһиэхэ маарынныыр”, “Киһи буолбатах” диэн быһааран, туспа арааран этэллэр.
Медицинэ науката быһаарыытынан дьон үлэни сайыннаран быһа-ҕы оҥостон аһыырга туһаныылара сыҥаахтарын уҥуоҕа кыччаан, сирэйдэрэ билиҥҥи көрүҥүн ситиһэригэр тириэрдибит.
2. Өй-санаа сайдыыта кыыл өйүн-санаатын таһымыттан сайдан, тупсан киһи буолуу таһымын былыргы кэмнэргэ ситиспит. Киһи буолуу таһымын киһи хаһан ситиспитэ кыайан быһаарыллыбат ыраах. 5 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр сири хорутар дьон баалларын археологтар дакаастыылларын тэҥэ, сахаларга киһи диэн тыл хаһан үөскээбитэ Сомоҕотто быһаарыыларынан ылыныллан сылдьар.
Сиргэ олох солбуллан иһэр. Киһи төрүүрэ, улаатара, онтон кэмэ кэллэҕинэ өлөрө тиийэн кэлэрэ хаһан да уларыйбат. Дьон солбуйаач-чыларын; удьуордааччыларын, утумнааччыларын, кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн бэйэлэрин оннугар салгыы хаалларан истэхтэринэ эрэ, сиргэ олох салгыы сайдан иһэрин ситиһэллэрин билэннэр сахалар ыал буолуу үгэстэрин үөскэтэн туһаналлар.
Айылҕа бу уларыйбат сокуонун хас киһи барыта үөрэтэн билэн, эр киһи уонна дьахтар уратыларын олоҕор тутуһа сырыттаҕына, кэмэ кэлэриттэн хойутаан хаалбатаҕына табыллар. Ол иһин, дьоҥҥо кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэн салгыы хаалларан иһии сиэргэ уонна киһи быһыытыгар киирэн олох уларыйбат сокуонугар кубулуйбут.
Ыал буолуу кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ аналланар. Сахалар былыр-былыргыттан ыал буолуу үгэстэрин кытаанахтык тутуһан олохторун олорбуттара. Кэнники сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин үлтү буккуйан, дьахталлары аһара көҥүллэринэн ыытан кэбиспититтэн сайдыылаах буор куттаах эдэрдэр төрүүллэрэ билигин суох буолла. Көҥүл тустуу диэн киһи күүһүн, кыаҕын быһаарарга аналлаах күрэх-тэһиигэ нууччалар биир да чемпиона суох буолбуттара быданнаата. Бу быһаарыы табата үлэни-хамнаһы кыайарга, тупсарарга аналлаах эдэр-дэр аҕыйааһыннарынан уонна Россияҕа үлэ оҥорон таһаарыыта быста намыһаҕынан эмиэ дакаастанар.
Төрөппүттэр бары оҕолоро баҕа санааларын толороллоругар баҕа-раллар эрээри, атаахтатыы диэки халыйан хаалан бэлэмҥэ үөрэтэл-лэрэ, маанылыыллара аһара барара аҕыйаабат. Оҕону кыра эрдэҕит-тэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһанан үлэнэн утумнаахтык дьарыктаан, ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон ииттэххэ, киһи буолууга, үлэҕэ-хамнаска кыра эрдэҕиттэн үөрэттэххэ, тулуурун, туттунар күү-һүн улаатыннардахха эрэ төрөппүт үтүөҕэ баҕарар санаатын толорор кыахтанарын билиэхтэрэ этэ.
Оҕо саҥа төрүүрүгэр өйө-санаата кураанах буолар, кыра буор кут үөрүйэхтэрэ эрэ иҥэн сылдьаллар. Ол иһин саҥа, туһалаах үгэстэргэ иитилиннэҕинэ уонна үөрэтилиннэҕинэ, ол аата, ийэ кутугар соннук үгэстэри үөскэтинэн иҥэриннэҕинэ эрэ оҥорор быһыылара үчүгэй буолан тахсаллара табыллар, өйө-санаата киһи буолуу суолунан сайдан киһилии быһыыланар кыахтанар.
Оҕо кыра, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кута иитиллэр, сайдар. Ийэ кут үгэстэртэн үөскүүр. Иитии көмөтүнэн төрөппүт бэйэтэ үчүгэй диир үгэстэрин иҥэрэн биэрэн өйүн-санаатын төрүттүүр, ийэ кутун үөскэтэр. Иитии диэн бэлэм, үчүгэйдэрэ биллэр үгэстэри иҥэрэн биэрии, бу курдук оҥор диэн этэн уонна тугу барытын көрдөрөн биэрэн үтүгүннэрэн үөрэтии ааттанар. Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр туһа киһитэ буолан үлэлииргэ үгэстэри иҥэриннэҕинэ улаатан баран үлэһит буолара кыаллар. Кыра эрдэҕинэ үөскээбит үгэстэрэ баҕа санаа буоланнар ыарахан диэн ааттанар үлэни даҕаны үлэлиир кыахтанар.
Киһи буолуу үөрэҕэ диэн таҥара үөрэҕэ буолар. Оҕо улахан киһи тугу оҥорорун үтүктэн, батыһан, оннук үгэстэри, үөрүйэхтэри үөскэ-тинэр үөрэҕэ киһи буолуу, киһилии майгыланыы диэн ааттанар. Ол аата, оҕо улаатан иһэн тугу барытын улахан киһи курдук оҥорору ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ таба арааран туһанар кэмэ кэллэҕинэ киһи буолууну ситиһэрэ кыаллар.
Хас биирдии оҕо улаатан иһэн өйө-санаата киһилии суолунан сайдыытын ситиһэр үөрэҕэ киһи буолуу диэн ааттанар. Эдэр киһи бу үөрэҕи ситиспитин бэлиэтинэн үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран оҥо-рор быһыытыгар туһанара, олоҕун сыалын булунара уонна кэргэн ылара эбэтэр эргэ тахсара ааҕыллар.
Киһи буолууну кэмигэр ситиспэккэ өйө-санаата хаалан хаалбыт оҕо “Отох киһи” диэн ааттанар. Олоххо туһалаах үөрэхтэри билбэккэ эрэ улаатан хаалбыт оҕо өйө-санаата ситэ сайдыбакка, оҕотун өйүнэн хаалыан сөп. Сахаларга “Отох киһи отутугар өйдөнөр” диэн этии сай-дыыта хаалбыт өйдөөх-санаалаах оҕону эбиискэ үөрэтии эрэ туһа-лыырын биллэрэр. Ол аата, өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаата-рыттан хойутаан хааллаҕына оҕо “Отох киһиэхэ” кубулуйар.
Уһун үйэлэргэ дьон сайдыыны ситиһэннэр өй-санаа сайдыыта билигин үчүгэй киһи буолуу таһымыгар сылдьар, ол иһин үчүгэй киһи таҥаралар дьон өйүн-санаатын салайаллар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчү-гэй киһи буолар баҕа санааланнаҕына, оннук үгэстэннэҕинэ, бу баҕа санаатын ситиһэр кыаҕа улаатарын таҥара үөрэҕэ төрөппүттэргэ ти-риэрдэр. Оҕо өйө-санаата киһи буолууну ситиһэн киһилии суолунан сайдарыгар төрөппүттэр үөрэхтэрэ туһалыыр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ бу көмөнү маннык араарар:
1. Төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥотторон, үчүгэй үгэстэнэрин ситистэхтэринэ оҕолоро үчүгэй киһи буола улаатар кыахтанар.
Олус былыргы кэмнэргэ киһи өбүгэлэрэ айылҕаҕа кыыллары кытта бииргэ олоро сылдьыбыттар. Киһи мас баалкыны туттар сэп оҥостон илиитигэр тутар кэмиттэн ыла өйө-санаата сайдыыта кыыллартан арахсан, туспа барбыт. Бу кэмтэн ыла киһи үлэни үлэлиириттэн өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан, тупсан, киһи буо-лууну ситиһэн оҥорор быһыылара тупсан испиттэр.
Сайдыыны ситиһии киһи бэйэтин уратытын билинэн кыыллартан арахсыбытын киһи диэн тылы туһанара быһаарар. Бу арахсыыны олоххо киллэрэн киһи уонна сүөһү диэн тыллар үөскээн туттуллан барбыттар. Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдыыны ситиһэрэ түргэниттэн дьон билиҥҥи таһымнарын ситиһэр кыахтаммыттар.
2. Киһи буолар баҕа санаа элбэх дьоҥҥо сайдан үгэскэ кубулуйбутуттан киһи таҥара үөскээн тарҕаммыт. Таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Оҕо киһи буолар баҕа санааны үөскэтинэн киһи буолууну ситиһиитэ таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор туһата буолар.
Киһи буолууну ситиһэргэ саамай тутаах көрдөбүлүнэн “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуу уонна үчүгэйи, куһаҕаны киһи бэйэтэ арааран билэн таба туһаныыта буолар. Ол курдук, үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, уларыйан биэрэр уратылаахтара өй-санаа сайдыытын уустуктарын үөскэтэллэр. Бу уларыйыыны сахалар былыр үйэҕэ быһаараннар “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр”, “Үчүгэй уонна куһаҕан сэргэстэһэн сылдьаллар” диэн өс хоһоонноро оҥорон олохторугар туһаналлар.
Өй-санаа бу биллэр уларыйыытын үөрэхтээхпит диэн ааттанар тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар, учуонайдар билбэттэриттэн айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы икки аҥы араара, икки тыл оҥоро сатыыллар. Айыы диэн үчүгэйи этээри, онтон “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны бэлиэтээри оҥостоллоро сахалыы өй-санаа үөрэҕин билбэттэрин биллэрэр. Ону тэҥэ, элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” айаннар сахалары барыларын, сэбиэскэй былаас “комму-низм” кэлиэ диэн албыннаабытын курдук, албынныы сылдьаллар.
Биһиги үйэбитигэр перестройка хамсааһына кыайыытын кэнниттэн “үчүгэй” диэн ааттана сылдьыбыт дьадаҥылар куһаҕаннара билиннэ, онтон оччолорго куһаҕан диэн ааттаммыт баайдар үчүгэйгэ кубулуйдулар. Билигин дьон бары байыыны ситиһэ сатыыр баҕа санаалан-нылар, ол иһин үлэ-хамнас тупсар, сайдар суолга киирдэ.
Бу олоххо буолан ааспыт уларыйыы була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн секта олус улахан сыыһатын, өй-санаа сайдыытын таба быһаарбатын, ол иһин итэҕэл кыайан буолбатын биллэрэр.
Сахаларга өйү-санааны быһаарар айыы диэн тыл биир уонна киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын табатык быһааран икки өрүттээх өйдөбүллээх туттуллар. Ол иһин, бу тыл айылҕа солбуйсан биэрэр уратытыгар сөп түбэһэр икки өрүттээҕэ; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕэ тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар була сатаан сымыйанан эттэхтэрин аайы уларыйан хаалбат. Онон хас биирдии оҕо улаатан иһэн сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһан өйө-санаата ситиһэр бастакы таһыма киһи буолуу диэн ааттанар.
КИҺИ БЫҺЫЫТА
Айылҕаҕа араас тыынар-тыыннаахтар элбэхтэр. Киһи эмиэ тыынар-тыыннаахтарга киирсэринэн айылҕа салгынынан тыынар, уутун иһэр уонна үүнээйинэн, этинэн аһаан олоҕун олорорун иһин, сахалар “Киһи айылҕа – оҕото” диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии айылҕаны киһи да, ханнык да таҥара айбатаҕын биллэрэрин тэҥэ, киһини айылҕаҕа миэстэтин булларан биэрэрэ ордук суолталаах.
Бары тыынар-тыыннаахтар бэйэлэригэр туһаны аҕаларга, тугу эмэ сиири булунарга, көмүскэнэргэ аналлаах ханнык эрэ быһыылары оҥороллор. Бу быһыылар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки аҥы арахсаллар:
1. Кыыллар быһыылара.
2. Киһи оҥорор быһыылара.
Бу быһыылары арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
1. Кыыллар, көтөрдөр уһун үйэлэргэ үөскээбит үөрүйэхтэринэн, буор куттарынан салаллан араас быһыылары оҥороллор. Итилэргэ ийэ кут бытааннык да буоллар сайдарын бэлиэтинэн саҥа, урут оҥорбот быһыыларын үгэс оҥостунан үөрэнэллэрэ быһаарар. Циркэҕэ эһэ бэлэсипиэт тэбэ сылдьара ону туоһулуур.
Кыыллар саатар, кыбыстар, сиргэнэр майгылара бэрт аҕыйах, туттунар, тохтотунар күүстэрэ суоҕун кэриэтэ. Аччыктааталлар эрэ бэйэ-бэйэлэрин сиэһэргэ тиийэллэр. Ол иһин, кыыллар быһыылара киһи быһыытыгар улаханнык тиийбэттэринэн ааҕыллаллар.
2. Дьон өйдөрө-санаалара, салгын куттара сайдарынан, үлэни кыайан, сатаан үлэлээннэр кыыллартан, көтөрдөртөн уратыларын үөскэппиттэр. Ол иһин, киһи оҥорор быһыылара кыыллар, көтөрдөр оҥорор быһыыларыттан улахан уратыламмыттар, саатар, кыбыстар майгы үөскээн олоххо киирбит. Дьон таҥаһы оҥостон таҥнан барбыттар, оҥорор быһыылара тупсубут, киһилии майгылара үөскээн кыыллар майгыларыттан улахан уларыйыыны ситиспиттэр. Киһи буолуу диэн киһи ханнык быһыылары, хайдах оҥороруттан тутулуктанар. Бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи, киһи быһыылаах диэн ааттанар уонна киһи быһыыта диэн үөрэх сайдарын төрүттээбит. Ол аата, киһи быһыыта диэн бары оҥорор быһыыны киһи оҥорорун курдук оҥоруу ааттанар.
Уһун үйэлэргэ киһи быһыыта тупсан, сайдан испит. Араас элбэх дьон бииргэ олорууларын үөрэхтэрэ, майгы уратылара киирэн биэрэн оҥорор быһыыларын сыыйа тупсаран испиттэр. Киһи быһыыта диэн үөрэх сайдыытыгар оҕо өйө-санаата сайдан уларыйан, тупсан иһиитэ бастакы оруолу ылара быһаарыллыбыт. Ол курдук, хас биирдии оҕо өйө-санаата сайдыыта төрүөҕүттэн ыла саҥалыы саҕаланара, ийэ кута иитиллэрэ, үөскүүрэ улахан уустуктары үөскэтэр. Сатаан, табан ийэ кута иитиллибэтэх, атаахтыы сылдьыбыт оҕо куһаҕан иитиилээх буола улаатан хаалара, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтин эбэтэр аһара барарын элбэтэн кэбиһэр.
Оҕо төрөппүтүттэн ураты атыттарга наадата суох, үлэһит буолуор диэри салайар былаастарга эрэйи эрэ элбэтэр. Төрөппүт бэйэтин оло-ҕун салҕаары, уһун үйэтин тухары үлэлээн-хамсаан муспут баайын-малын сайдыылаах буор куттаах, эрэллээх илиигэ туттараары оҕо төрөтөн, иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэн улаатыннарар, олоҕун киһи быһыылаахтык олорорун тэрийэр, онтон онно үөрэҕи баһылааһын уонна салайааччылар көмөлөһөллөр эрэ.
Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, тупсуутугар, киһи быһыылаах буола улаатарыгар төрөппүт эрэ кыһанар. Ол курдук, оҕо ийэ кута 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри иитиллэн, төрүт өйө-санаата үөскүүрүн арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр букатын билбэттэр уонна ол билбэттэрин тар-ҕатан Россия оҕолоро бары атаахтык иитиллэр буолан хааллылар.
Ийэ кут диэн оҕо төрүт кута, өйө-санаата буолар. Бу кут иитиллэр кэмин аһаран кэбиспэккэ үчүгэй быһыылары, үгэстэри ийэ кутугар иитэн биэрбит, аһара атаахтаппатах төрөппүттэр оҕолоро киһилии быһыылаах буола улаатарын ситиһэр кыахтаналларын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйэр дьоҥҥо тириэрдэр.
Төрөппүт оҕотун иитэригэр, үөрэтэригэр тугу барытын бэйэтэ хайдах оҥороругар үтүгүннэрэн, көрдөрөн биэрэн үөрэтэр. Ону тэҥэ, оҕо төрөппүтэ тугу оҥорорун көрөн, бэйэтэ үтүктэн үөрэнэр. Төрөппүт бэйэтэ тугу да оҥорбот, сытар буоллаҕына, оҕото тугу да оҥорбокко, сытарга үөрэнэн, киһи быһыыта суох буола улаатыан сөп.
Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор оҕо киһи быһыылаах буолары ситиһэр. Онтон киһи оҥороруттан атыннык, туспатык, тиэрэтик оҥорор киһи, киһи быһыыта суох, ураты, сиэри тутуспат, таһынан барар киһи буолар. Бу киһи аны киһи оҥорботун, билбэтин, саҥаны айыыны оҥорон кэбиһэрэ элбээн хааларыттан өй-санаа үөрэ-ҕин икки өрүтүн дьайыыларын табатык сыаналаан, олус сэрэхтээхтик туһанара эрэйиллэрин биллэҕинэ табыллар.
Киһиттэн ураты, сиэри тутуспат, аһара бара сылдьар өйдөөх-санаа-лаах дьон саҥаны айан, ханнык эрэ айыыны оҥороллоро элбэҕин билэн сэрэниэххэ сөп. Ол курдук, саҥаны айа сатааһын туга эмэ табыллыбатар, сатамматар эрэ куһаҕаҥҥа кубулуйа охсон хаалара сэрэниини өссө улаатыннарары эрэйэр.
Киһи быһыылаах диэн этии киһи оҥорор быһыылара хайдахтарын быһааран биэрэр ураты суолталаах. Олоххо сиэри тутуһан киһи быһыытын аһара барбакка, сыыһа-халты туттубакка, тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥоруу киһи быһыылаах буолууга тириэрдэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар. (11,76).
Алдьархай киһи диэн саҥаны айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун элбэхтик оҥорор киһини этэр буоллахтарына, бу ки-һиттэн сэрэхтээх буолуу хайаан да ирдэнэр. Дьон бары айыыны оҥоро сатаатахтарына урукку олох туһалаах үгэстэрин аһара, таһынан барал-лара элбээн алдьархайдар, алдьатыылар үөскээн тахсалларын үөрэҕи, билиини баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ.
Биир эмэ талааннаах киһи өр кэмҥэ үлэлэһэн, элбэхтик ырытан, туох содул үөскүүрүн быһааран эрэ баран оҥорор саҥаны айыыта табыллан, сатанан туһалаах буолан тахсар. Онтон атыттар бары саҥаны айыылары оҥоро сатаатахтарына үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕан быһыылары элбэтэллэр, онно эбии дьон ыксыыр, ыгылыйар, урут түһэр санаалара киирэн хааларыттан табыллыах да саҥаны айыылары куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэллэр.
Айыы бу курдук үчүгэйтэн, куһаҕаҥҥа уларыйан хаалара түргэнин таба быһаарарга айыы диэн тыл икки; үчүгэй эбэтэр куһаҕан өйдө-бүллээх буолара табылларын сахалар билэн туһана сылдьаллар. Сахалар үлэһиттэрэ айыыны оҥоруу бу, куһаҕаны элбэтэр уратытын билэллэриттэн оҕолорун “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн сыыһа-халты туттубатыгар иитэллэр, үөрэтэллэр.
Төрөппүттэр олус кыһанан-мүһэнэн, эрэйдэнэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн киһи быһыылаах буолууга, аһара туттубакка иитэллэр, үөрэтэллэр. Онтон оҕо оскуолаҕа киирдэҕинэ саҥаны айбыта буола сатыыр учууталлар “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэтэннэр аһара, киһиттэн таһынан барарыгар тириэрдэллэр. Үөрэх министерствота бу улахан халыйыыны тохтоторо ирдэниллэр. Ол курдук, оҕо улаатар, үөрэнэр кэмигэр улахан дьон оҥорбут билиилэригэр саҥа үөрэнэрин, боруобалаан көрдөҕүнэ эрэ билэрин таба сыаналааһын эрэйиллэр.
Дьоҥҥо туһалаах, барыһы киллэрэр саҥаны айыыны оҥорор дьон олус аҕыйахтар, онтон туһата суох, буортулаах да саҥаны айыылары оҥоро сатааччылар аһара элбээн хаалыыларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕолору, дьону эрдэттэн сэрэтэн, харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (12,24).
Былыргы кэмнэргэ дьон сэриигэ кыайбыттар, айыыны оҥорбуттар салайыыларынан, баһылааһыннарынан олохторун олорон кэлбиттэр. Маннык салайыныы көрүҥэ тоталитарнай диэн ааттанар. Дьон өйө-санаата сайдан демократия үөрэҕэ тарҕанан иһэринэн киһи быһыы-лаах буолууга дьулуһуулара өссө сайдан, тупсан иһэр.
Саха дьоно былыргыттан олохторугар “Туох барыта икки өрүт-тээх” диэн айылҕа тутулугун быһаарар этиини тутуһалларыттан өй-дөрө-санаалара аныгы демократия олоҕор ордук сөп түбэһэллэр. Биирдэ бэриллэр олохторугар оҕолорун, сиэннэрин киһи быһыылаах, киһилии майгылаах буолууга иитэн-үөрэтэн, киһи быһыылаахтык олохторун олорон түмүктүөхтэрин баҕараллар.
Онон сахаларга киһи быһыыта, киһи быһыылаах буолуу диэн үөрэх былыргы кэмнэргэ үөскээн сайдыбыт уонна Үрүҥ Аар тойон диэн ааттаах сахалыы таҥара үөрэҕин төрүтэ буолбут.
УЛАХАН КИҺИ БУОЛУУ
Кыра оҕо биир баҕа санаалаах, ол баҕа санаата түргэнник улаата охсуу диэн ааттанар. Кыра эрдэҕинэ аччыктаатар эрэ ытаан тоҕо баран аһыыр кэмэ кэлбитин биллэрэн иһэр. Аһаатаҕына, тоттоҕуна утуйан буккураан хаалар уонна утуйа сытан улаатар. Сытан эрэ эргийэри сатыырын бэлиэ кэминэн ааҕан кэтээн көрөллөр.
Атаҕар туран хаамар буолууну биир сааһын диэки ситиһэн киһи курдук көрүҥнээх буолууну баһылыыр уонна киһи буолуу баҕа санаата үөскээн олохсуйар. Бу кэмтэн ыла оҕоҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолууга үөрэтии уонна ол быһыылары үгэс оҥостунан ийэ кутугар иҥэринэн иһэрин үөскэтии кэмэ кэлэр.
Киһи киһитийиини, ол аата киһи курдук көрүҥнээх буолууну былыргы дьыллар быдан мындааларын иннинэ ситиспит. Оччотооҕу кэмнэргэ киһи уонна кыыл икки ардыларынан көрүҥнээхтэр баар буола сылдьыбыттарын хайа хаспахтарыттан көстөр уруһуйдар, араас кыһан оҥоруулар уонна кутуруктаах оҕолор төрүүллэрэ дакаастыыл-лар. Ол иһин, оҕо төрүүрүгэр киһи курдук көрүҥнээх буолара ситиһиллибитэ букатын ырааппыт. Улахан киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини оҕо этэ-сиинэ аан бастаан ситиһэр. Ол курдук, оҕо икки атаҕар туран хаамыыта төрөппүтүн, улахан киһи курдук көрүҥнэммитин бэлиэтиир, өйүгэр-санаатыгар биллэр уларыйыыны киллэрэр ситиһиитэ буолар. Оҕолор үксүлэрэ биир саастарыгар атахтарыгар туран хаамаллар.
Эт-сиин киһи курдук көрүҥнээх буолууну олус былыргы кэм-нэртэн ситиспит уонна оҕо өйө-санаата ситэ үөскүү илигиттэн саҕа-ланан сайдан барар. Бу быһаарыы киһи курдук көрүҥнээх буолан баран киһилии өйө-санаата суохтар баалларын биллэрэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутаах тутулугар сөп түбэһэн оҕо өйө-санаата сайдыыта ийэ кута иитиллэр кэмигэр икки өрүттэнэн хаалара маннык араарыллар:
1. Атаах оҕо.
2. Көйгө оҕо.
Оҕо ийэ кута диэн төрүт өйө-санаата буолар. Бу кут хайдах иитиллэрин уонна икки өрүттэрин арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт:
1. Атаахтык иитиллибит оҕо өйүн-санаатын уратыларын сахалар быһааран билэн “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһооно оҥорбуттара оҕо өйө-санаата кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр сайдыытыгар икки өрүттэнэн хааларын табатык быһаарар.
Төрөппүт улахан баҕа санаатынан оҕото улаата охсоро буолар. Аһы булан аһатан истэҕинэ оҕото улаатан киһи курдук көрүҥнээх буолууну кэмигэр ситиһиэн сөп. Онтон өйө-санаата сайдыыта этэ-сиинэ улаатан иһиититтэн хойутаан хаалбакка, тэҥҥэ сайдан истэҕинэ киһи буолууну кэмигэр баһылыыра ситиһиллэр.
Оҕо тугу аан бастаан көрбүтэ, билбитэ саҥаны айыыны билиитэ буолар уонна үгэһи сонно үөскэтэн иһэр. Бу үөскээбит үгэстэригэр кэнники оҥорор быһыыларын тэҥнээн көрөн баран тугу оҥорорун быһаарара ийэ кутун улахан туһалаах суолтатын арыйар. Ол аата, ийэ кутугар үчүгэй үгэстэр кыра эрдэҕинэ иҥэриллибит оҕолоро улаатан баран саҥа оҥорор быһыыларын ол үгэстэригэр тэҥнээн көрөн оҥороруттан үчүгэй буолан тахсаллара ситиһиллэр.
Оҕо улаатара уонна өйө-санаата сайдара маннык икки өрүттээҕин аныгы төрөппүттэр таба өйдөөн туһаныа этилэр. Атаах буола улаатыы диэн оҕо өйө-санаата бэлэми туһаныы, бэлэмҥэ олоруу, бэйэмсэх буолуу диэки халыйбытын биллэрэр.
2. Сахалыы өй-санаа үөрэҕинэн оҕо үлэҕэ үөрэниитэ көйгө диэн тылынан этиллэр. Ол барыта үлэҕэ үөрэнии эрэйдээҕиттэн, ыара-ханыттан, элбэх тулууру, дьулууру эрэйэриттэн тутулуктанар. Көйгө соҕустук иитиллэн улааппыт оҕолор тулуурдара улаханыттан сыыһа-халты туттубаттарыттан олохторугар оҥорор ситиһиилэрэ сааһыран истэхтэринэ улаатан иһэрин төрөппүттэр таба сыаналыа этилэр.
Оҕо өйө-санаата сайдыыта, бу икки өрүтү таба туһаннахха эрэ табыллар. Ол курдук, оҕо кыратык атаахтаан ыла-ыла, элбэхтик үлэлээн, көйгө буолан, үлэни-хамнаһы баһылыырын сахалар таҥараларын үөрэҕэ ирдиир. Үлэлии үөрэнии эрэйдээх, ону-маны була сатаан оҥоруу элбэхтик сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаны элбэтиэн сөбүттэн сэрэниини үөскэтэр. Ол иһин “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн өс хоһоонун сахалар туһаналлар. Төрөппүт оҕото улаатарын олуһун кэтэһэр санаатыгар хаһан да улаатыа суох курдуга уларыйбат. Бу уратыны сахалар арааран билэн “Ыал оҕото улаатара дөбөҥ” диэн этиини оҥорбуттар. Төрөппүт оҕотугар улаатан иһэригэр баҕа санаатын куруук тириэрдэрэ, оннук өйү-санааны иҥэрэрэ ирдэнэр. Сахалар оҕо тугу эмэ бэристэҕинэ бэйэтинээҕэр үрдүгү көрдөрөн, “Бачча буол” диэн улаатарга баҕа санааны үөскэтэллэрэ олус туһалаах быһыы буолар.
Аныгы бэйэлэрин билиммит төрөппүттэр оҕолорун улаатарга өйүн-санаатын хам баттаан “Оҕом куруук кыра” диэн этэллэрэ олус куһаҕан, оҕо улаатар, бэйэтэ ону-маны оҥорор санаатын хам баттыан, суох оҥоруон сөп. Оҕо улаатарга баҕа санаата суох, бэлэмҥэ сыл-дьарын ордорор буола улаатан хааларыгар куруук кыра диэн ааттааһын тириэрдэр. “Оҕо кыра” диэн ааттанара атаҕар туран хаа-марыттан ыла хаалара, ахтыллыбата өйө-санаата сайдыытыгар, инни-ки, улаатыы диэки тардыһыылаах буоларыгар табыллар.
Былыргы, олох ыарахан кэмигэр төрөппүттэр улаатан иһэр оҕо-лорун көмө оҥостоорулар улаата охсоругар ордук баҕараллара. Ол курдук, улаатан иһэр оҕо төрөппүттэригэр көмөтө улаханын “Оҕо атаҕа – ыт атаҕа” диэн этии баара биллэрэр.
Оҕо улаатарга улахан баҕата уонна төрөппүт оҕото улаатарыгар баҕара саныыра, кэтэһэрэ холбоһоннор, күүһүрэннэр улахан киһи таҥараны үөскэппиттэрэ билигин Будда таҥара буолан сылдьар.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн “Улахан киһи буол”, “Хаһан бу улахан киһи курдук буолаҕын” диэн этэн үөрэтиилэр олоххо киирбиттэр. Бу этиилэр оҕоҕо улаатарга баҕа санааны үөскэтэллэриттэн туһалара олус улахан. Бу үөрэҕи төрөппүттэр билигин киэҥник туһана сылдьаллар эрээри, сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутуттан таҥара үөрэҕэ буоларын уонна туһаны оҥорорун билинэ иликтэр.
Оҕоҕо улаатарыгар баҕа санааны үөскэтинэригэр сахалар көмөлөһөллөр. Кинилэр оҕо тугу эмэни бэристэҕинэ үөрэллэр уонна өссө улахан көрүҥү көрдөрөн баран “Оҕом бачча буол. Улаат” диэн баҕа санааларын тириэрдэллэрэ оҕоҕо улаатарга баҕа санааны үөскэтэн биэрэриттэн ордук туһалаах.
Оҕо улаатарга баҕа санаалаах буолуута киһи буолуу үөрэҕин эрдэлээн ситиһэригэр кыах биэрэриттэн туһата өссө улаатар. Олох ыарахан кэмигэр оҕолор эрдэ улаата охсон дьонноругар көмөлөспүтүнэн бараллара былыргыттан биллэр. “Оҕом улаатан көмө киһитэ буолла” диэн этиини туһаныы төрөппүт оҕотугар биэрэр үлэһит буо-лууну ситиспитин бэлиэтиир сыанабыла буолар. Бу баҕа санааны тириэрдии оҕо көмөлөһөр санаата улаатарын үөскэтэр.
Дьоҥҥо улахан киһи буоларга баҕа санаа 2,5 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр үөскээн улахан таҥараҕа кубулуйан сылдьар. Бу ситиһии оҥоруллуута улахан киһи, Будда таҥара үөскээһинигэр ти-риэрдэн остуоруйа үөрэҕэр суруллан сылдьар.
Хас биирдии төрөппүт оҕо өйө-санаата сайдыытын суолун билиэ, олоҕор, оҕотун иитиитигэр туһаныа этэ. Билигин оҕо иитиитэ аныгы, бэйэлэрин улаханнык санана үөрэммит төрөппүттэр баҕа санааларын диэки халыйан сылдьар. Кинилэр оҕолорун куруук кыра курдук саныылларын таһынан, “Өссө кыраҕын”, “Оҕом кыра” диэн этиини туһананнар улаатарга, оҥорор быһыылара тупсарыгар кыһанар баҕа санааларын суох оҥороллор, араас үлэлэри оҥорууга кыһанарын бука-тын үөскэппэккэ аһаран, хаалларан кэбиһэллэр.
Оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэх халыйыытыттан билигин Россияҕа төрөппүттэр бэлэмнэригэр олорор эдэрдэр аһара элбээтилэр. Оҕо бэ-лэмҥэ үөрэнэр баҕа санаата кыраҕын диэн этииттэн улаатан иһэриттэн үлэлии үөрэнэрэ букатын да хааларыгар тиийэр.
Онон улахан киһи буолуу үөрэҕэ билигин да сахаларга туттулла сылдьар уонна оҕону иитиигэ олус туһалаах үөрэх буолар.
КИҺИ ДИЭН, КИҺИ БУОЛЛАҔА
Омук уһун үйэтин тухары олоҕун суола биир тэҥник баран испэт, улахан долгуҥҥа маарынныыр хамсааһыннары кэмиттэн кэмигэр үөскэтэн иһэр. Сахалар ол хамсааһыннары “Олох суолун долгуннара” диэн ааттыыллар. Саҥа үөскээбит омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр ол долгун үрдүүр, онтон мөлтөөтөҕүнэ аллараа түһэр, намтыыр. Омук саҥа үөскээтэҕинэ сайдыыны ситиһэр кыаҕа лаппа улаатар, онтон кырдьыбыт, мөлтөөбүт кэмигэр саҥаны, уратыны олоҕор киллэрэрэ аҕыйаан атыттар туоратыыларыгар түбэһэн симэлийиэн сөп.
Сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһэр омук тылыгар саҥа тыллар киириилэрэ түргэтиир, элбиир. Саҥа тыллар олоххо киирбит өй-санаа уратыларын бэлиэтээн омук тылыгар эбиллэн, сайдыылар киириилэрэ омук дьонугар барыларыгар тарҕанан, үгэстэри үөскэтэн иһэллэр. Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйө-санаата сайдан, үлэни-хамнаһы баһылаан, тупсаран кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсыбытын, бэ-йэтин уратытын билиммитин бэлиэтээбитин сахаларга киһи диэн тыл үөскээн туттуллууга киирбитэ биллэрэр.
Киһи диэн олус былыргы тыл. Сахалар угро-самодилары кытта бииргэ олоро сырыттахтарына үөскээбитигэр сөп диэн Сомоҕотто быһаарара олохтоох курдук. Кыыл диэн биир сүһүөхтээх, “ыы” диэн ытааһын дорҕоонноох, куһаҕан өйдөбүллээх тыл үөскээбитэ өссө былыргы кэмнэргэ буолуон сөбө быһаарыллар.
Сир үрдүгэр үөскүүр улахан кыыллар айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулугун быһаарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсыбыттара быданнаабыт:
1. Кыыллар. Өйдөрө-санаалара олус бытааннык, үгэстэри үөскэтинэн ийэ кут таһымыгар эрэ сайдарынан оҥорор быһыылара уһун үйэлэр тухары кыратык, биллэр-биллибэттик уларыйаллар.
2. Киһи. Өйө-санаата, салгын кута уратыны, солуну билэриттэн олус түргэнник үөрэнэн билиини ылынан иһэринэн олоххо сайдыыны ситиһэрэ түргэтиир уонна саҥаны айыыны оҥоро охсон олоҕун уларытан, тупсаран иһэр кыахтанар.
Айылҕа биир улахан уратытынан икки өрүттээх тутулуктааҕа буо-лар. Сахалар ону быһааран “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэн олохторугар туһаналлар. Бу икки өрүттэр олох ханнык эрэ уустук, аһара ыарахан, уларыйар кэмигэр атастаһан, солбуйсан биэ-риэхтэрин сөбө сайдыыны туораттан көмөтө суох ситиһэллэригэр тириэрдэр. Ол курдук, айылҕаҕа күнүс кэнниттэн түүн, сайын кэнниттэн кыһын кэлэрэ хаһан да уларыйбаттар.
Олоххо аһара ыарахан кэмнэр сайдыылаах цивилизация эһин-нэҕинэ, айылҕаҕа уу аһара элбээтэҕинэ эбэтэр ядернай сэрии төлө тардылыннаҕына тиийэн кэлиэхтэрин сөп. Итини тэҥэ, киһи оҥорор быһыылара кыыл быһыытыгар сөп түбэстэхтэринэ, киһи бэйэтэ кыыл курдук буола түһэрэ, маарынныыра олус ырааҕа суох буоларын өй-санаа уларыйара түргэнэ бигэргэтэр. (13,114).
Өй-санаа бу курдук тосту уларыйыытын сахалар “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ өссө чопчулаан биэрэр. Ити иһин арыгыны аһара иһэн итирэн хаалбыт киһи сибиинньэҕэ, онтон быстахтык, сиэри таһынан быһыыланнаҕына ыкка холоноро тиийэн кэлэр.
Киһи буолуу диэн киһилии быһыылары оҥоруунан быһаарыллар уонна кыыллыы, кыыллар оҥорор быһыыларыттан уратыланан туспа арахсыбытын киһи диэн тыл туттуллара биллэрэр. Сахалар киһи быһыыта диэн таҥараларын үөрэҕин этиитэ итини эмиэ бигэргэтэр. Киһи быһыытын аһара бардахха, тутуспатахха кыыллыы быһыыларга тиийэ охсон хааларын дьон билэн бары оҥорор быһыыларыгар сэрэх-тэрин улаатыннарыахтара этэ.
Киһи уһун үйэтин тухары оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара, таһынан барбатахтарына эрэ киһи буолан, киһилии быһыыланан олоҕун олороро табыллар. Биир улахан сыыһа-халты туттунуу киһини кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһэрэн кэбиһиэн сөп. Итини тэҥэ, сиэри тутуспат, киһи быһыытын аһара, таһынан бара сылдьар, “Киһи быһыыта суох”, “Киһиттэн таһынан”, “Киһи буолбатах”, диэн этии-лэргэ сөп түбэһэн туоратыллар, дьон сэрэнэр ынырык, алдьархай киһилэригэр кубулуйуон сөп.
Майгы уратылара тиэтэйии, ыксааһын, киһиргэс буолуу, аһара кыыһырыы киһини быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэннэр киһи быһыытыгар тиийбэт, ол аата кыыллыы быһыыны оҥорууну үөскэ-тиэхтэрин сөп. Киһи оҥорор быһыылара уһун үйэлэргэ үөскээбит сиэри тутуһалларынан, бэйэҕэ эрэ буолбакка, атын дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга аналлаахтарынан кыыллыы быһыылартан уратыланаллар.
Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ сахалары албыннаан айыыны оҥоруу “үчүгэй” диэн сымыйанан этэллэрэ өй-санаа сайдыытын көрдөбүл-лэринэн улахан сыыһа. Бу өй-санаа көрдөбүлүгэр сөп түбэспэт сы-мыйалааһын тохтоотоҕуна эрэ табыллар. Сахалар биир омук буолан сайдарбытын, бу дьон туормастыы, тохтото сатыыллар, былыргы олоҥхо кэмигэр төннөрүөхтэрин, “аньыы” диэн саха тылыгар суох саҥа тылы туһанан киһи оҥорор быһыыларын икки аҥы арааран кэби-һиэхтэрин баҕараллар. Ону баара, киһи оҥорор бары быһыылара үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан арахсан тахсаллара хаһан да уларыйбат. Ол иһин, сахалар айыы диэн тыллара икки; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕэ киһи оҥорор быһыытын табатык быһаарар.
Киһи оҥорор быһыыларын таһынан барар быһыылары, айыыны оҥоруу сиэри тутуспат, таһынан барар быһыы буолар. Ол курдук, айыыны оҥоруу киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥорууга киирсэ-ринэн киһи быһыытын аһара, таһынан барарынан ол-бу айыыны оҥоро сатыыр киһини сахалар сөбүлээбэттэр, “алдьархай”, “ынырык” киһи диэн быһааран этиэхтэрин сөп.
Оҕо улаатан, өйө-санаата сайдан истэҕинэ оҥорор быһыылара барылара киһилии быһыыларга киирсэллэрин ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаннаҕына киһи буолууну ситиһэр. Өй-санаа бу сайдан иһэр суолун хас биирдии төрөппүт билэн оҕону иитиигэ туһаннаҕына киһилии быһыылаах кэлэр көлүөнэлэниэ этэ.
Киһи өйө-санаата сайдыытын, мунньуллуутун үөрэтэр Кут-сүр үөрэҕэ хаһан да уларыйбат. Ол курдук, хас биирдии оҕо улаатара, өйө-санаата сайдыыта биир халыып суол устун былыргыттан баран иһэр. Кыра эрдэҕинэ араастаан хамсанан, туран хааман буор кута сайдар, үөрүйэхтэри үөскэтинэр, онтон ийэ кута 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үгэстэргэ иитиллэр. Бу кэмҥэ үчүгэй үгэстэргэ оҕотун ииппит тө-рөппүт улаханнык барыһырар. Мантан салгыы салгын кута сайдан үөрэҕи, билиини бэйэтэ баһылаан иһэрэ кыаллар.
Үчүгэй киһи таҥара Христос үөрэҕэ үөскээн Аан дойдуга тарҕам-мыта икки тыһыынча сыллартан ордон эрэр. Бу үөрэх сабыдыалынан дьон бары кэриэтэ үчүгэй быһыылары оҥорор, үчүгэй киһи буолууну баһылыыр кыахтаннылар, ону тэҥэ, бу үөрэх киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэтэ оҥорон кэбиһэрин билинэн олоххо киллэрбитэ.
Киһини олус “үчүгэй” курдук санааһын бу кэмҥэ олохсуйан сыл-дьар. Ол эрээри, айылҕаҕа киһи миэстэтин, оннун булларыыга сахалар “Киһи диэн, киһи буоллаҕа” диэн этиилэрэ туһалыыр. Бу этии киһи ханнык да балаһыанньаҕа киһи быһыытын ааһа барар кыаҕа суоҕун биллэрэр. Киһи быһыытын аһара барыы үгүстүк кыыллыы быһыыга тириэрдэрин иһин, киһи оҥорор быһыыларын ордук кыһанан хонтуруоллуу, туттуна сылдьара, кыыллыы быһыыланыыга тиийэн хаалбата ирдэнэр. Ол иһин киһи тулуура, туттунар күүһэ улахана эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Элбэх арыгыны иһэн итирэн хаалбыт киһи сибиинньэ курдук быһыыланара бэрт түргэнник кэлиэн сөп.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии киһиэхэ быһаччы дьайыылаах. Ол курдук, киһи биир өрүтэ, этэ-сиинэ кыыл өйүттэн-санаатыттан ордук улахан тутулуктаах, онтон өйө-санаата, салгын кута сайдыыта, оҥорор быһыылара тупсуута киһи буолууну ситиһиитэ аҥар, иккис өрүтүн үөскэтэр. Киһиэхэ хаһан баҕарар, араас ыксаллаах түгэннэргэ түбэһэн ыгылыннаҕына, кыыһырдаҕына кыылын өйө-санаата киирэн кэлиэн, ол иһин сыыһа-халты туттунуон сөп. Өй-санаа киһини киһи быһыытын куруук тутуһа сылдьарга күһэйдэҕинэ уонна сыыһа-халты туттунууну суох оҥордоҕуна эрэ, киһи киһилии быһыы-лары оҥорор кыахтанар.
Сахалар киһи өйүн-санаатын бу икки уратыларын билэн, киһини аһара өрө туппакка, хайҕаабакка, киһиргэппэккэ аналлаах “Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн этиини үөскэппиттэр. Бу этии киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты туттунан кэбиһиэн сөбүн биллэрэринэн оҥорор быһыыларыгар олус улаханнык сэрэнэрин ирдиир. Ол иһин, сахалар оҕону көрсүө, сэмэй буолууга кыра эрдэҕиттэн иитэллэр, онтон улааттаҕына сыыһа-халты туттубатыгар үөрэтэллэр.
Киһи олоҕор сыыһа-халты туттунан кэбиһии улахан оруолу ылар. “Быһа этинимэ” диэн этии киһиргээмэ, кыайа иликкин кыайар курдук этинимэ, бэйэҕин аһара үчүгэй курдук туттунума диэн быһаччы сэрэтэр. Нууччалыы “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн этии киһи хаһан баҕарар сыыһа туттунуон сөбүн биллэрэр.
Сахалар быһаарыыларынан киһи олоҕо киһи быһыылаахтык оло-руунан түмүктэнэр. Кырдьаҕас киһини тиһэх суолугар атаарарга көр-сүөтүк, сэмэйдик, киһи быһыылаахтык олоҕун олордо, сыыһа-халты туттубата диэн бэлиэтээн этэн атаараллара улахан дириҥ суолталаах. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буо-лууга иитэриттэн, үөрэтэриттэн улааттаҕына, олоҕун бары сыалларын ситиһэр кыаҕын үрдэтэн биэрэр.
“Айыы киһитэ” диэн этии олус улахан сыыһа. Айыы диэн тыл тыыннаах киһиэхэ анаан туттуллуо суохтаах. Ол курдук, туһаны аҕа-лар айыы диэн биир эмэ, хаһан эмэ оҥоруллар быһыы буолар. Оччоҕуна киһибит биирдэ эмэтэ киһи буолан ылар дуу? Бу уратыны таба өйдөөн айыы диэн тылы сэрэхтээхтик туһаныы ирдэнэр.
Айыы буолуу диэн өйдөбүл киһи өлбүтүн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көппүтүн кэннэ, үйэтин устата оҥорбут быһыыларыттан тутулуктанан бэйэтэ тиийэн кэлэрин билиэхпит этэ. Куһаҕан, хара айыылары, быһыылары оҥорбута умнуллар, хаалларыллар, онтон үчүгэйи, туһалаах айыыны оҥорбута үрүҥ айыы диэн ааттанан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ, үөрэтиигэ туттулларын сахалар былыр-былыргыттан билэннэр олохторугар туһана сылдьаллар. Киһи өйө-санаата үрүҥ айыы буолуутун атыттар, оҥорбут быһыыларын дириҥник үөрэтэн баран оҥороллор. Үрүҥ айыы буолбут, ол аата, куһаҕана туспа араарыллан хаалларыллыбыт өй-санаа кэлэр көлүөнэлэри иитэргэ, үөрэтэргэ туттуллар аналланар.
Айыы “үчүгэй” диэн этии улаатан эрэр оҕону, киһини тиэтэтэн, ыксатан сыыһа-халты туттунууга үтүрүйүү буолар. Айыы “үчүгэй” диэн этэн оҕону үөрэттэххэ, бэйэтэ саҥаны айыылары оҥорон өйө-санаата сайдан эрэр оҕо өссө ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатаан үгүс куһаҕаны, сыыһа-халты туттунуулары оҥорууга, быстах быһыыга түбэһиигэ тиийэн хаалыан сөп. (11,28).
Киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата туспа эньиэргийэ буолан төһө эмэ хойутаан симэлийэрин, ыһылларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дакаас-тыыр. Ол курдук, айыы буолуу диэн киһи өлбүтүн кэннэ кэлэр өй-санаа туспа баран сылдьарын биллэрэр өйдөбүл буолар. Ханнык баҕа-рар киһи өйүн-санаатын атыттарга маарыннаабат уратытынан арахсан туспа бардаҕына айыы буолан уһуннук сылдьар кыахтанар.
Киһи буолан, киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу бүтэр кыйыата бэрт чугас, биирдэ улаханнык сыыһа туттунан, киһиттэн таһынан быһыыны оҥорон кэбиһии “киһи быһыыта суох”, “киһиттэн таһынан”, “киһи буолбатах” диэн этиилэргэ тириэрдиэн сөп. Дьон көрсүө, сэмэй, сэрэхтээх буолан киһи быһыытын аһара туттубакка, таһынан барбакка эрэ олохторун олороллоро эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Былыргы кэмнэртэн оҕо, киһи өйө-санаата сайдыытын, эбиллэн, мунньуллан иһиитин сахалар билэллэрин Кут-сүр үөрэҕэ биллэрэр. Оҕо, киһи үчүгэй, киһилии үгэстэргэ иитиллибитэ, үөрэммитэ эрэ тутан сылдьарыттан кыыллыы быһыылары оҥорбокко эрэ олоҕун олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Саҥаны айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытыгар киирсэринэн сиэри, киһи быһыытын таһынан, аһара барыы буоларын бары билиэхпит, айыыны оҥорортон сэрэниэ уонна атыттар оҥороллоруттан “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн үөрэҕи туһанан харыстаныа, көмүскэниэ этибит.
Сэбиэскэй былаас бэйэтин туһугар туһанаары аһара маанылаан буорту оҥорбут тыл үөрэхтээхтэриттэн, суруйааччылартан, оччотооҕу учуонайдартан сахалыы өйбүтүн-санаабытын бэйэбит үрүҥү, хараны тус-туспа араарарбытын, айыы диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл-бытын уустар, үлэһиттэр харыстыыр кэммит тиийэн кэллэ.
Киһи тулуурдаах, өһөс майгылаах, көрсүө, сэмэй буолан, таҥара үөрэҕин тутустаҕына эрэ сыыһа-халты туттунартан, быстах быһыыга киирэн биэрэриттэн көмүскэллэнэр, харысхалланар, олоҕун уһуннук, киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Ол иһин, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһар сахалыы таҥара үөрэҕин көрдөбүл-лэрин олоххо туһана сылдьыы хас биирдии киһиттэн эрэйиллэр.
Онон киһи таҥара үөрэҕэ оҕоҕо киһи буолар баҕа санааны кыра эрдэҕиттэн үөскэтэриттэн киһи буолууну ситиһэн олоҕун киһи бы-һыылаахтык олороро кыаллар.
КИҺИ КИҺИЭХЭ СЫҺЫАНА
Олох сайдан, тупсан истэҕинэ дьон бииргэ олоруулара, үлэлээ-һиннэрэ элбээһиниттэн бэйэ-бэйэлэрин кытта билсиһиилэрэ, сыһыан-нара үөскүүр уонна тупсан, тарҕанан иһэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныттан өй-санаа, майгы тупсан киһитийэн иһэрэ ситиһиллэр.
Олус былыргы кэмнэргэ киһи киһиэхэ сыһыана кыайбыт уонна кыаттарбыт диэн икки аҥы арахсара үйэлэргэ туттуллубут. Кыайбыт-тар кыаттарбыттары талбыттарынан дьаһайаллара, кулут оҥостон араас үлэлэргэ босхо үлэлэтэллэрэ “Кутургуйа талбытынан тахсар, тойон талбытынан дьаһайар” диэн этиинэн биһиэхэ тиийэн кэлбит.
Дьон өйө-санаата сайдан, киһи киһиэхэ сыһыана тупсан иһиитэ демократия үөрэҕин үөскэтэн олоххо киллэрбитэ. Демократия үөрэҕэ олоххо киириититтэн дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара биллэрдик тубуста уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт туту-лугун олохторугар туһанар кыахтаннылар.
Дьон өйдөрө-санаалара тус-туспаларыттан бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара уратыланан тахсаллар уонна араас көрүҥнэниэхтэрин сөп:
1. Бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэр, ытыктаһар, улаханнык сыаналыыр дьон харыстаһар эйэлээх сыһыаннара.
2. Аанньа ахтыспат, улаханнык билсиспэт, чугаһаспат дьон көрүстэхтэринэ дорооболоһор эрэ сыһыаннара.
3. Сөбүлэспэт, атааннаһар дьон бииргэ сылдьыылара.
Дьон бу бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын биир-биир ыламмыт төһө кыахпыт баарынан ырытан көрүөхпүт:
1. Сөбүлэһэр, итэҕэйсэр дьон бэйэ-бэйэлэригэр ытыктабыллаахтык, харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллар, этиһэн, кыыһырсан, охсуһан барбаттар, уустук боппуруоһу быһаарыыга да биир тылы булуналлара элбиир. Туохха барытыгар көмөлөһө, көх-нэм, сүбэ-ама буола сылдьаллар. Бэйэ-бэйэлэригэр үчүгэйи баҕарар санааларыттан кини сөбүлүүр, туһалаах дьыалаларын анаан-минээн оҥороллор.
Сөбүлүүр киһилэрэ сыыһа тутуннаҕына, ону бэлиэтээн этэн көннөрүнэригэр көмөлөһө сатыыллар, сороҕор кыыһыран, мөҕөн да ылыахтарын сөп. Ол барыта харыстыыр, көмүскүүр, оҥоруллубут сыыһаны тупсара охсор санаалара улаханынан табатык быһаарыллар.
2. Аанньа ахтыспат дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара биир тэҥ, хаһан да уларыйбат; үчүгэй да, куһаҕан да буолбат. Бу дьон бэйэ-бэйэлэрин букатын да аахайбакка, ханан да таарыйсыбакка, иҥнис-пэккэ эрэ төһө баҕарар сылдьыахтарын сөп. Биирдэ эмэ, утарыта да көрүстэхтэринэ дорооболоһон ылыахтарын эбэтэр халты көрөн кэби-һиэхтэрин, көрбөтөҕө да буолан аасыһан хаалыахтарын сөп.
Билигин улахан куоракка олорор дьон бары кэриэтэ бу курдук аахайбат сыһыаҥҥа тиийэн хааллылар. Улаатан иһэр оҕолор оҥорор быһыылара киһи быһыытын аһара бараллара элбээбититтэн тугу эмэ куһаҕаны оҥоро, табаахтыы эҥин эбэтэр арыгы иһэ да сырыттах-тарына, улахан дьонтон ким да кыһаммат, хата көрбөтөҕө, билбэтэҕэ буолан ааһа туруохтарын сөп.
3. Бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэспэт, абааһы көрсөр дьон куһаҕан санаа-лара элбээтэҕинэ туох эмэ куһаҕаны оҥорон кэбиһиэхтэрин эбэтэр биллибэтинэн оҥоро сылдьыахтарын сөп.
Киһиэхэ куһаҕаны оҥоруу хас да араастардаах:
- Соруйан, куһаҕан буоллун диэн оҥоруу. Киһи өйдөөҕүттэн-са-наалааҕыттан куһаҕаны анаан-минээн, өр толкуйдаан оҥордоҕуна олус улахан куһаҕан, кыыллар да оҥорбот ынырык быһыылара буолан тахсыан сөп. Араас элбэх дьааттары уонна улахан дэлби тэбэр күүс-тээх атомнай, термоядернай буомбалары дьон атыттары өлөртөөрүлэр элбэҕи оҥорон бэлэмнэнэн сылдьаллар.
- Билбэт буолан куһаҕаны оҥоруу. Бу быһыы үгүстүк сыыһа-халты туттунуулартан, тиэтэйииттэн, ыксааһынтан үөскээн тахсыан сөп. Ким да сыыһа-халты туттунуом суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суох.
Киһи киһиэхэ сыһыана бэрт кыраттан тутуллан сылдьар. Биир сатамматах, кэмигэр этиллибэтэх тыл өйдөспөт буолууну үөскэтэрин тэҥэ, бары сыһыаны тохтотон кэбиһиэн сөп. Эдьиийдэрэ быраатын уолугар кыратыттан улаатыар диэри араас көмөнү элбэхтик оҥорбута. Биирдэ даачаҕа олордохторуна ардахтаах кэмҥэ массыынанан кэлэн баран улааппыт уолу массыынабын сууйарбар көмөлөс диэн эппитин биирдэһэ аккаастаан кэбиспититтэн санаата түһэн хаалан букатын сылдьыбат буолан хаалбыта. Киһи киһиэхэ сыһыана икки өттүттэн тутулуктанан сайдан иһэриттэн аҥардастыы аҥар өттүгэр, хайаларыгар эрэ үчүгэйи оҥоруу диэки хайысхаланнаҕына өр барбат. Хардары өттүттэн сыһыан эмиэ тугунан эмэ билиннэҕинэ табыллар.
Дьоҥҥо сыһыан хардары-таары, икки өттүттэн тутулуктааҕа кэмэ кэллэҕинэ уларыйан биэрэрин үөскэтэн иһэр. Атыттарга хайдах сы-һыаннаһаҕын даҕаны кинилэр эмиэ соннук сыһыаны тутуһаллар. Саха дьоно бу этиини тутуһа сылдьалларыттан аан маҥнай дьоҥҥо үчүгэйи саныыллар, иэс баайан туһалааҕы оҥорон биэрэллэр.
Киһи киһиэхэ сыһыана тупсан иһиитэ саха тылыгар киирэн иҥмит. Киһи киһитэ, киһилии киһи диэн этиилэр киһи киһиэхэ сыһыана сыыйа сайдан иһэрин, биллэрдик тупсубутун бэлиэтииллэр.
Ыччат сороҕор киһини барытын, кимин-ханныгын быһаарса сатаабакка, аһара түһэн, киэргэтэ, тупсара көрөр. Киһи да арааһынай буо-ларын билбэттэр. Үгүстэр этэллэринэн, кини искусство, уус-уран лите-ратура айымньыларыгар киэргэтиллэн эрэ кэрэ, оттон дьиҥнээх олох-путугар ырааҕынан оннуга суох. (14,5).
Киһи киһиэхэ сыһыана улаатан, кэҥээн дойдулар бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар кубулуйар, эбэтэр бу сыһыан дьон сыһыаннарын үөс-кэтэр. Ол курдук, үчүгэй сыһыаннаах, киэҥник эргинэр дойдулар бэйэ-бэйэлэригэр туһалааҕы оҥорсоллор, өйөһөллөр, өссө сайдыыны сити-һэргэ аналлаах дуогабардары оҥостуохтарын сөп.
Киһи майгынын уратылара холбоһон, улаатан дойду майгынын үөскэтэллэр. “Ыт аһаабыт иһитигэр кулгуйар” диэн өс хоһооно саха-ларга баар. Бу өс хоһооно аһаппыт, көмөлөспүт, үчүгэйи оҥорбут киһиэхэ куһаҕан, аанньа ахтыбат сыһыан үөскээһинин арыйар. Коммунистар былаастара эстибитин кэнниттэн хоргуйбут, быста дьадайбыт Россия дьонугар Европа, Америка дойдулара улаханнык көмө-лөспүттэрин билигин ньиэп, гаас атыылааһыныттан сыта байаннар умнубуттара, аһара улуутумсуйан улаханнык сананан хаалбыттара, бу өс хоһооно олус табатын дакаастыыр. Таҥара үөрэҕэ дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар олус улахан дьайыылаах. Аныгы үйэҕэ дойдулар биир тылы булунар кыахтара политикаттан уонна экономикаттан тутулуктанан сайдарын таҥара үөрэхтэрэ хас дойду аайы тус-туспалара улаханнык мэһэйдиир.
Үчүгэй киһи таҥаралары баһыйар, үрдүктүк турар сахалар Күн таҥаралара киэҥник тарҕаннаҕына тус-туспа итэҕэллэр күнтэн кыраларын билиннэхтэринэ эйэлэһиилэрэ үөскээн олоххо киириэн сөп. Ол курдук, дьон айылҕаттан кыраларын, оҕолоро эрэ буолалларын билиниилэрэ эйэлэһиилэрин үөскэтэр сүрүн күүһүнэн буолуо этэ.
Онон киһи киһиэхэ сыһыана уһун үйэлэргэ тупсан, сайдан иһиитэ саха тылыгар киирбитэ киһи киһитэ, киһилии киһи диэн этиилэр баалларыттан уонна туттулла сылдьалларыттан биллэр.
ТАҤАҺЫ ТАҤНЫЫ
Олус былыргы кэмнэргэ дьон таҥаһа суох, кыыл курдук сылдьар кэмнэрэ кэлэн ааспыттара. Оччотооҕу кэмҥэ дьон түүнэн саба үүнэн сылдьыбыттарыттан улахан да тымныыны тулуйбуттарыгар сөп. Бы-лыргы кэмнэр тустарынан кэпсээннэргэ ахтыллар чучунаалар, хаар киһилэр түүлээхтэр этэ диэн этэллэр.
Дьон аан маҥнай итии дойдуттан, Африкаттан саҕалаан сайдыыны ситиһэн испиттэрэ диэн быһаарыы билигин наукаҕа олохсуйан сылдьар. Бу быһаарыыны ылыныы, ол дойдуга аһыыр ас булунуута чэпчэкититтэн уонна таҥнар таҥаһа суох сылдьыыттан ордук улахан тутулуктаах. Мин бу быһаарыыга сөбүлэспэппин. Киһи өйө-санаата сайдарыгар ханнык эрэ ыгааһын, сөптөөх хайысханы булларан биэрии эрэ туһаны оҥорор. Сылы быһа сылаас дойдуга үүнээйи аһылыгы булунуу уустуга суоҕа дьон өйдөрө-санаалара сайдыытын, үлэлии үөрэнэрин үөскэппэт. Сөбүгэр тымныылаах дойдуларга дьон үрдүк сайдыыны ситиспиттэрэ ол дакаастабылынан буолар.
Азия соҕуруу дойдуларыгар сылаас, элбэх үүнээйилээх сирдэр элбэхтэрин наука ити быһаарыытыгар эбэн биэриэхпит этэ. Ону тэҥэ, дьон өйдөрө-санаалара сайдыытыгар аһылык булунуутун уустуга уонна тымныы дьайыыта ордук улахан суолталаахтар.
Билигин Саха сиригэр 3 мөлүйүөнтэн тахса сыллардаахха таастан чочуйан туттар тэриллэри оҥостор дьон олоро сылдьыбыттар диэн археологтар быһаарыылара баар буолла. Олус былыргы кэмнэргэ хойуу түүлээх кыыллар курдук дьон улахан тымныыны да тулуй-буттара саарбахтаммат. Киһи этэ-сиинэ сайдыыны ситиһиитин, киһи-тийиитин бэлиэтинэн дьон түүлэрэ сыыйа түһэн иһиитин ааҕыахха сөп. Уоту туһаныы элбээһиниттэн, дьон үгүстүк сылаас сирдэргэ сылдьа үөрэнэннэр түүлэрэ аҕыйаан барбытыттан араас таҥастары оҥостон кэтэллэрэ сайдан олоххо киирбит.
Оҕо кыра эрдэҕинэ киһи буолуу таһымын ситиһэ илигин биллэрэн таҥаһа да суох сылдьар кыахтаах. Киһи таҥастаах сылдьыыта сай-дыыны ситиһиитин, өйө-санаата тупсубутун, киһи буолуу таһымыгар тиийбитин биллэрэр биир тутаах бэлиэтэ буолар.
Дьон өр кэмҥэ, уһун үйэлэргэ үлэлээн-хамсаан элбэх саҥаны айыылары туһанан таҥаһы оҥостору, таҥастаах сылдьары киһи буо-лууну кытта тэҥҥэ ситиспиттэр. Чараас, кэтэргэ сөп түбэһэр араас таҥастары оҥостуу промышленность сайдыбытын кэннэ кыаллыбыта.
Тымныы кыһын ыган кэллэҕинэ киһи таҥнар, онтон куйаас сайын сыгынньаҕын да сылдьыан сөп. Дьон өйө-санаата биир кэмҥэ туран хаалбатын, үлэлэрэ-хамнастара тохтооботун бэлиэтинэн сыл устата таҥнар таҥастара уларыйан биэрэн иһэллэрэ буолар. Бу итии уонна тымныы уларыйар хамсааһынын айылҕа бэйэтэ кэмиттэн кэмигэр аҕалан иһэринэн дьону ыгар-хаайар, үлэлэрин-хамнастарын тэтимир-дэр, уларыйыыны киллэрэллэригэр тириэрдэр. Сылаас, сынньалаҥ кэмигэр уһуннук олорон хаалан “застойга” тиийии тохтооһуҥҥа, сай-дыы киириитин бытаардыыга тириэрдэриттэн олохторугар улары-йыыны, саҥаны киллэрэн иһэллэрин ирдиир.
Дьон таҥастаах сылдьыылара өйдөрө-санаалара сайдыбытын, тупсубутун, кыыллартан туспа арахсыбытын, тэйбитин, киһи буолууну ситиспитин бэлиэтииринэн таҥара үөрэҕэр киирбит. Бу үөрэх дьайыытыттан улахан таҥара үөрэхтэрэ билигин даҕаны дьахталлары таҥын-нара, былаат бааннара сатыыллар.
Билигин православнай таҥара дьиэтэ сайдыыттан хаалан хаалбатын биллэрэн араас суол саҥа моһуоннаах таҥастары, былааттары айан оҥорон итэҕэйээччилэргэ сыҥалыыр, кэтэрдэ сатыыр буолла. 2011 сыллаахтан православнай таҥара дьиэтэ итэҕэйэр дьахталларга төбөҕө кэтиллэр аналлаах капюшону тиктэрэн кэтэрдэ сатыыр.
Таҥара үөрэҕэ өйү-санааны үөрэтэр. Олус былыргы кэмнэртэн аһара барар өйү-санааны төбөҕө хаайа сылдьарга баттах, бэргэһэ, бы-лаат аналлаахтар. Дьахталлар олоҕу билэн истэхтэринэ эттэрэ-сиин-нэрэ эрчиллэн иһэринэн аһара барар санаалара эр дьону быдан баһы-йарын билэн, өйдөрүн-санааларын анаан-минээн хааччахтыы, күөйэ-хаайа сатаан айылҕа хойуу баттаҕы биэрбит. Онно эбэн өй-санаа сайдыытын дириҥник үөрэппит улахан таҥара үөрэхтэрэ таҥна уонна былааты баана сылдьалларын хайаан да ирдииллэр.
Православнай таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ Дева Мария кэтэн олорорун курдук капюшоннаах куурка курдук таҥаһы араас дьүһүннээх гына тигэн кэтэллэригэр бары итэҕэйэр дьахталлары ыҥырбыттара. Үҥэргэ кэтэр таҥас сыаната 800-тэн 3 тыһыынча солкуобай буолуо уонна тус-туспа дьүһүннээҕэ ордук үчүгэй диэн этэллэр. Бу кэтэрдэ сатыыр таҥастарын таҥара дьиэтин үлэһиттэрэ бэйэлэрэ тигэн атыылыахтарын баҕараллара үлэни баһылыы сатыылларын биллэрэр.
Урукку кэмнэргэ дьахталлары аһара ыыппат православнай таҥара үөрэҕэ дьахталлар хайаан да уһун сиэхтээх, сабыылаах түөстээх ырбаахылаах уонна төбөлөрүгэр былааты баана сылдьалларын ирдиирэ уонна артыыстары албыннара элбэҕин, киһи быһыытын тутуспаттарын билэриттэн таҥара дьиэтигэр букатын чугаһаппата.
Аныгы үөрэҕи-билиини баһылаабыт, сэбиэскэй былаас кэмигэр аһара көҥүллэринэн барбыт дьахталлар итини хааччахха, баттабылга киллэрэннэр үтүө көҥүллэринэн ылынар, онно киирэн биэрэр санаалара суоҕа биллибитэ ыраатта. “Пусси Райот” дьахталлара таҥара дьиэтигэр үҥкүүлээһиннэрэ ону бигэргэтэр.
Омук сайдыыта, ахсааннара эбиллиитэ, өйдөрө-санаалара туруктааҕа дьахталларыттан ордук улахан тутулуктааҕын бары таҥара үөрэхтэрэ билинэннэр өй-санаа хааччаҕын олохтууллар. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ киһи төрүт кутун ийэ кут диэн ааттыыра оҕо өйө-санаата сайдыыта, төрүттэниитэ, ийэ кута иитиллиитэ ийэлэртэн, дьахталлартан быһаччы тутулуктанан үөскүүрүн билинэн оҕо ийэ кутун иитиигэ олус улахан суолтаны биэрэрин биллэрэр. Ийэ кут үчүгэй үгэстэринэн иитиллиитэ киһи салгыы олоҕор улахан суолталаах.
Дьахталлар өйдөрө-санаалара аһара барыыта омук эстиитигэр, уларыйыытыгар тириэрдэрин бары таҥара үөрэхтэрэ билэллэр. Бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр, аһара “үчүгэйбит” диэн сананар дьахталлар аан маҥнай оҕолоноллоро тохтуур, бэйэлэрин эрэ тустарыгар олохторун олороллор, хойутаан оҕолоннохторуна даҕаны биир эмэ оҕолорун атаахтатан кэбиһэллэр, кыайан киһи буолууга ииппэккэ улааппыттарын кэнниттэн бэйэлэрэ эрэйдэнэллэр. Биир эмэ оҕоло-нуулара омук дьонун ахсааннарын аҕыйатан иһэринэн омугу эстиигэ тириэрдэрэ быһаарыллыбыта ыраатта. Билигин ахсааннара биллэрдик аҕыйаан иһэр Европа омуктарыгар симэлийии, атын омуктарга баһыт-тарыы, үтүрүттэрии куттала чахчы суоһууруттан көһөн кэлээччилэри киллэрэн ахсааннарын эбинэ сатыыллар.
Дьахталлар өйдөрө-санаалара аһара барбатын мусульманнар хайаан да былааты бааннаран хааччахтыыллар. Билигин Аан дойдуга дьахталлары көҥүллэринэн ыыппат, ыал буолуу үгэстэрин тутуһуннара сылдьар мусульманнар сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэллэриттэн уонна эр дьонноро күүстэрэ, кыахтара элбэҕиттэн атын, сайдыылаах дэнэр омуктарга баттааһыны, ыгыыны оҥороллоро улаатта. Православнай таҥара дьиэтэ дьахталлары көҥүллэринэн ыытыы сыыһатын билинэн урукку оннуларыгар, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ киллэрэн биэрэргэ кыһана сатыыра элбээтэ.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ атын, диктатураҕа кубулуйбут улахан таҥара үөрэхтэрин курдук дьахталлар былааттаах, эттэрин-сииннэрин сабар таҥастаах сылдьалларын ирдээбэт уонна олох үйэлээх, туһалаах үгэстэрин тутуһууга эр дьону чахчы баһыйалларын билинэр, ол иһин улаатан эрэр оҕо өйүн-санаатын ийэ кут диэн ааттыыр. Ол да буоллар сахалар үөрэхтэрэ дьахталлар сааһыран истэхтэринэ эттэрэ-сииннэрэ сайдыытыттан, дьарыктаныытыттан өйдөрө-санаалара аһара барыыта үөскүүрэ хайаан да хааччахтанара, кыйыаланара туһалааҕын билэн, тулуурдара улаатан сиэри тутуһалларын ирдиир.
Сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара көҥүллүк ыытан, бас-баттах өйгө-санааҕа киллэрбитин дьайыыта билигин биллэн эрэр. Россияҕа нуучча дьонун ахсааннара аҕыйаан, үлэни-хамнаһы кыайбат көлүө-нэлэр элбээбиттэрин кэнниттэн, бу өй-санаа үөрэҕин сыыһатын дьэ билэн көннөрөөрү турунан эрэллэр. Бу үтүө баҕа санааны олоххо киллэрэ сатаан сыыһа хайысханы тутуһуу, былыргы хаалбыт таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэ сатааһын үөскээтэ. Ол курдук, аныгы, сай-дыылаах олохтон хаалбыт православнай таҥараны өрө тутуу, нуучча омук атыттартан, бииргэ олорор омуктарыттан ордук улаханнык хаалыытын үөскэтэр кыахтаах. Онтон сахаларга була сатаан оҥо-руллубут элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ”, “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этиитэ ол-бу, буолар-буолбат, куһаҕан айыылары оҥоро сатааччылары элбэтиигэ тириэрдэр. (15,122).
Билигин сайдыыбыт төттөрү эргийэн, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар киирэн эрэрин бэлиэтинэн дьон араас албастары булунан, ураты саҥаны айыыны оҥорор курдук сыыһа сананан таҥаһа суох сылдьыылара сайдан эрэрэ буолар. 2017 сыллаахха Крыымҥа аналлаах сыгынньах дьон сөтүөлүүр сирдэрин арыйбыттара. Сайдыылаах диэн ааттанар Европа дойдуларыгар дьон таҥаһа суох сылдьар үгэстэрэ үөскээн эрэрэ өй-санаа сайдыыта эргийэн, кыыл өйүгэр-санаатыгар чахчы төннөн эрэрин биллэрэр. Ааспыт үйэ бүтүүтүгэр дьон өйүн-санаатын сайдыыта муҥурун булбута бэлиэтэнэр. Бары улахан таҥара үөрэхтэрэ кыттыһаннар бу үөскээн эрэр өй-санаа халыйыытын тохтотоллоро, сахалар Күн таҥара үөрэхтэрин ылыналлара уонна айылҕаны харыстыыры улаатыннараллара эрэйиллэр буолла. (1,83).
Онон олохпут, өйбүт-санаабыт сыыйа-баайа да буоллар эргийэн, урукку кыыл өйүн-санаатын таһымыгар төннөн, түһэн иһэрэ биллэр бэлиэлэринэн быһаарыллар кыахтанна.
ҮЧҮГЭЙ КИҺИ
Сахаларга үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыы айылҕа уларыйан, солбуйсан биэрэр кэмнэрин арааран билииттэн тутулукта-нан сайдыбыт уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн үөрэҕи арыйалларыгар тириэрдибит. Ол курдук, сырдык, сылаас күн тахсыыта киһиэхэ үчүгэй кэмэ кэлбитин биллэрэр, онтон хараҥа, тымныы түүн кэлиитэ киһи сылдьар ыыра кыччаан, мөлтүүр, сынньанар кэмэ кэ-лиитигэр тириэрдэр. Сырдык, сылаас кэм кэлиитэ күнтэн быһаччы тутулуктааҕынан, киһи санаатын көтөҕөрүнэн, сылдьар сирин кэҥэ-тэринэн уонна киһиэхэ үчүгэйи, туһалааҕы аҕаларыттан сахаларга күн, Үрүҥ Күн диэн ааттанар таҥараҕа кубулуйбут.
Өй-санаа сайдыыта үрдээн иһэр таһымнары ситиһэн иһииттэн биллэр. Киһи тугу барытын оҥороро маҥнай табыллар, онтон сөп түбэһэр, ол кэнниттэн сатанар, элбэхтик оҥоруллар кыахтанар. Туох оҥоруллубуту барытын өссө сайыннаран тупсарар санаа дьоҥҥо баар буолан иһиитэ сайдыы, тупсаҕай оҥоруу ситиһиллэригэр тириэрдэр.
Өй-санаа өссө сайдан истэҕинэ киһиэхэ сөп буолуу быһаарыыта ситэ тиийбэтэ үөскээн, ону тупсаран биэрэн тупсаҕай оҥорон биэрии өйө-санаата сайдан барбыт. Онтон салгыы өссө сайыннаран үчүгэй көрүҥнэнэригэр дьулуһуу үөскээн сайдан испит.
Дьоҥҥо саҥа баҕа санаа, үчүгэй киһи буоларга баҕара санааһын үөскээн, сайдан тарҕаммыт. Бу баҕа санаа үчүгэйдик көстүүгэ, тугу барытын үчүгэйдик оҥорууга дьулуһууну, үчүгэй быһыыланыыны, майгыланыыны бастакы күөҥҥэ таһааран үчүгэй киһи Христос, Аллах таҥаралары үөскэппитэ киэҥник тарҕаммыттар.
Үлэни-хамнаһы баһылаабыт сахалар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыылара үлэ табылларыттан, үлэни үчүгэйдик үлэлииртэн тутулуктанан сайдыбыт. Тимир уустара буоланнар үчүгэй диэн өйдө-бүллэрэ үлэни хайдах оҥорортон тутулуктанан үөскээбит. Үлэ сайдан, тупсан иһиитин биллэрэр тыллар өй-санаа сайдыытын быһаарыы-ларга сөп түбэһэллэрэ итини дакаастыыр.
Үлэни үчүгэйдик үлэлээтэххэ оҥорон таһаарыы тупсар, элбиир, ону тэҥэ, үчүгэй көрүҥнээх тэриллэр, маллар оҥоруллан тахсаллар. Үлэни хайдах үлэлииртэн тутулуктанан үчүгэй диэн быһаарыы саха-ларга олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит.
Куһаҕан үлэ диэн табыллыбатах, сатамматах, киһи быһыылаах оҥорон таһаарыыны ситиспэтэх эбэтэр таах хаалбыт үлэни ааҕаллар. Үлэни кыайбат буолуу куһаҕан диэн ааттанар кэмэ кэлиитэ үчүгэйдик үлэлээһини сайыннаран олоххо киллэрбит. Ити курдук үлэни үлэ-лээһини баһылаабыт сахалар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араа-рыылара үлэттэн, үлэ оҥорон таһаарыыта хайдаҕыттан тутулуктанан үөскээбитэ киһи өйүн-санаатын үлэ сайыннарбытын биллэрэр.
Сахалыы саҥарар уонна Күн уонна Киһи таҥара итэҕэллээх хууннар Хотугу Кытай сирдэриттэн сыҕарыйан Европаны сэриилээн кыайан таҥараларын итэҕэлин онно илдьэн тарҕаппыттар. Бу таҥара итэҕэлэ Европаҕа киэҥник тарҕанарыгар хууннар ыһыллан, тус-туспа баран кыаттаран сылдьаннар өссө холбоһон, түмсээри “Кэриэстэс” диэн бэйэлэрин аймахтарын сэриигэ кыттыһыннараары ыҥырыылара, оннук түмсүүлэри элбэх сирдэргэ тэрийиилэрэ олук, тирэх буолбут. Хууннар сахалыы саҥарар эбиттэрэ сахалыы үчүгэй ааттар Европаҕа тиийэн туттуллан киэҥник тарҕаммыттарынан быһаарыллара табыл-лар. Ол курдук, үгүс нууччалыы диэн этэр ааттарбыт төрүт сахалыы өйдөбүллээх буолан тахсаллара биллэр.
Палестинаҕа үөскээбит Иисус уонна Европаҕа сайдан тахсыбыт үчүгэй киһи таҥара – Христос холбоһууларыттан саҥа таҥара үөскээн, сайдан тахсыбыт. Суругу-бичиги баһылаабыт сайдыылаах еврейдэр бэйэлэрин үөрэхтэрин үгүс өттүн сурукка тиһэн киллэрэннэр таҥара үөрэҕэ олохтоноругар баһылыыр оруолу ыланнар былыргы олохторун үөрэҕиттэн элбэҕи туһананнар сахалары умуннарбыттар.
Бу таҥара үөскээһинигэр киһи майгынын уратыларын арахсыытын быһаарыы сүрүн тирэх буолбут. Өй-санаа бу арахсыытын быһаарыыга арыгы иһиититтэн киһи майгына тосту уларыйара, үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрэ арыллыбыта улаханнык көмө-лөспүт. Арыгыны оҥорор буолуу Европаҕа сайдыбыта биир киһи өйүн-санаатын уратыларын арыйыыга, билиигэ тириэрдибитэ. Ол курдук, арыгы испэккэ сырыттаҕына үчүгэй майгылаах, дьоҥҥо үчүгэй сыһыаннаах киһи арыгыны элбэхтик иһэн итирдэҕинэ, өйө көттөҕүнэ куһаҕан майгына биллэн тахсара киһи бэйэтин иһигэр үчүгэйэ уонна куһаҕана бииргэ сылдьалларын быһааран дьоҥҥо тириэрдибитэ өй-санаа үөрэҕин сайыннарбыт. Арыгыны аһара иһииттэн киһи куһаҕан санаата таһынан баран оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ биллибитэ. “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһоонугар киһи оҥорор быһыыта сөп түбэһэрэ быһаарыллан киэҥник тарҕаммыта.
Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этэллэр. Ол аата, ханнык санааларын үгэс оҥостон иҥэринэр даҕаны соннук быһыылары оҥо-рор киһи буолар. Бу быһаарыыны оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиитигэр быһаччы туһананнар ийэ кута хайдах иитиллибитин биллэрэн икки аҥы араараллар:
1. Үчүгэй иитиилээх.
2. Куһаҕаннык иитиллибит.
Дьон өйдөрө-санаалара өссө сайдан, тупсан үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билбит кэмнэриттэн үчүгэй быһыылары оҥорор үчүгэй киһи буолуу баҕа санааларыгар кубулуйбут. Бу баҕа санаа кэлин үчүгэй киһи таҥараны – Христоһу үөскэппит.
Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй диэҥҥэ тиийдэҕинэ, муҥура кэлии-тэ чугаһыыр. Ол курдук, үчүгэйтэн үчүгэй диэн этии кэнниттэн кэрэ диэн тыл кэлэрэ үчүгэйбит бүтүүтэ тиийэн кэлбитин биллэрэр. Омук дьоно бары кэрэ буолууга дьулустахтарына үлэ-хамнас хаалар, быра-ҕыллар, кэрэ киһи бэйэтин кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьарга тиийэриттэн уонна кэрэххэ, уларыйбат турукка кубулуйара кэлэриттэн үлэ кыайан үлэлэммэт буолар. Омук уларыйар кэмэ илэ тиийэн кэлэр.
Билигин Россия дьонугар өй-санаа маннык кэмҥэ киириитэ кэлэн турар. Сэбиэскэй былаас эстиитигэр дьон бары “үчүгэйдэр” диэн этэн үөрэтэннэр, “үчүгэй” курдук сананыылара үөскээн аһара баран кэрэ буолууга дьулуһуулара улаатан сылдьар. Кэрэ буолууга дьулуһуу артыыстар элбээһиннэринэн уонна салайааччылар артыыстаан дьону албынныы сылдьаллара үксээһининэн дакаастанар.
Үлэни кыайан үлэлээбэт буолуу ыарахан спорт көрүҥнэрэ сай-дыыларыттан биллэр. Тустууга Россия чемпионнарын аатын Кавказ дьоно ылбыттара ыраатта. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ буор кут сай-дыытын быһаарыыта табатын нууччалартан биллэр тустууктар кэлин кэмҥэ суохтара биллэрэр. Ол курдук, сайдыылаах буор куттаах оҕону элбэх үөрүйэхтэри үөскэтинэн иҥэриммит сааһырбыт эр киһи ыраас кыыс оҕоттон төрөтөрүн сахалар Кут-сүр үөрэҕэр киллэрэннэр ыал буолуу үгэстэрин олохтоон туһана сылдьаллар.
Ыал буолуу былыргы үөрэҕин, үгэстэрин тутуһа сылдьар Кавказ омуктарын уолаттара Россияҕа тустууну баһылаан иһэллэрэ Кут-сүр үөрэҕинэн толору дакаастанар. Кэккэлэһэ олорор омуктартан үлэни оҥорууга баһыттаран, туоратыллан хаалбат туһугар сахалар Кут-сүр үөрэхтэрин билэн олоххо туһаныылара ирдэнэр.
Онон дьон үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олохторугар туһанар кэмнэриттэн үчүгэй киһи буолар баҕа санаалара улаатан үчүгэй киһи таҥаралар Христос уонна Аллах үөскээннэр олоххо киирэн үчүгэй киһи буолууга ыҥыраллар. Бу таҥаралар туһалаах сабыдыалларыттан дьон үчүгэй киһи буолууну баһылаан сылдьаллар.
КИҺИТТЭН ТАҺЫНАН
Дьон сыыһа-халты туттунан кэбиһэллэрэ олус былыргы кэмнэртэн ыла биллэр уонна билигин даҕаны аҕыйыыр эрэ, суох буолара кыаллыбат эбит. Киһи оҥорор бары быһыылара өйүттэн-санаатыттан тутулуктара улаханыттан уонна кыра эрдэҕинэ ийэ кута хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан сорох кэмҥэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан ылар кэмнээхтэрэ солбуйсан биэрэн иһэллэр.
Сахалар бу уларыйар кэмнэри арааран билэн оҕону иитэр, үөрэтэр үөрэхтэригэр киллэрэн туһаналлар:
1. Оҕону атаахтатыы, “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн киһи быһыытын аһара барыыга үөрэтии, өйдөрө-санаалара туруга суох буо-луутун улаатыннаран киһиттэн таһынан барыылары оҥорон, сыыһа-халты туттунууларын элбэтэр. Өй-санаа маннык уларыйыыта эдэрдэр өйдөрүн-санааларын улаханнык буккуйарын “Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн өс хоһооно толору өйдөтөр.
2. Көрсүө, сэмэй буолуу омугу сайыннарар, ахсааннарын элбэтэр аналлаах. Ол курдук, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубатыттан, ыарахан үлэни кыайа-хото үлэлиириттэн, оҕолорун бэрээдэккэ, сыы-һа-халты туттубат буолууга иитэриттэн, үөрэтэриттэн аймахтара үк-сээннэр омук ахсаанын элбэтэллэрин тэҥэ, үлэни сайыннараллар.
Уһун үйэлэр тухары омугу сайдыыны, тупсууну ситиһэллэригэр тириэрдэр үөрэҕи дьон ылыналлар, олохторугар туһана сылдьаллар. Ханнык баҕарар үөрэх аналлаах хааччахтары оҥорон дьон өйүн-санаатын туһалаах өттүн диэки салайан биэрдэҕинэ оҥорор быһыы-лара табыллан барыһы киллэрэллэрэ кыаллар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтара уһун үйэлэргэ дьон биһирэбилин, хайҕалын ылан бары тутуһар хааччахтарыгар кубулуйбуттар уонна көрсүө, сэмэй оҕолору иитэн, үөрэтэн улаатыннарыыга аналланаллар.
Сиэр диэн киһи өйө-санаата аһара барарын, куһаҕан санаалар диэ-ки халыйарын тохтоторго аналлаах хааччах үчүгэйи, туһалааҕы оҥо-рор санааны элбэтэр. Үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдэр сиэр сахалар олохторун сокуона буолан билигин да туттулла сылдьар.
Киһи оҥорор быһыыларыттан уратыны, туораны оҥорууну, аһара барыыны сахалар киһиттэн таһынан барыы диэн этэллэр. Киһиттэн таһынан быһыыланар киһи сиэри, киһи быһыытын таһынан барар, элбэхтик айыыны оҥорон сыыһа-халты туттунууну элбэтиэн сөп, ол иһин, киһи быһыылаах буолбатаҕа быһаарыллар.
Киһи санаатын хааччаҕа сиэр диэн буоллаҕына, оҥорор быһыыла-рын хааччаҕа киһи быһыыта диэн ааттанар уонна сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолаллар. Сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуу көрсүө, сэмэй буолууну үөскэтэр. Ол иһин, сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитэллэр, үөрэтэллэр. (11,35).
Киһи өйө-санаата сайдыытын уонна тугу эмэ оҥоро сатыыр санаатын, ол аата салгын кутун өйүн-санаатын сахалар ай диэн тылынан этэллэр. Бу тыл киһиэхэ салгын кута сайдарын биллэрэр.
Ай диэн тыл киһи санаатыгар саҥаны айа сылдьарын быһаарар. Онтон, бу санаатыгар айбытын илэтигэр оҥорон таһаардаҕына, ким да билбэт, оҥорбот быһыыта буоллаҕына саҥаны айыы диэн буолар.
Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйбутун биллэрэр. “Ыы” диэн сыһыа-рыы айыы куһаҕан өрүтэ элбээбитин бэлиэтээн, саха киһитигэр бу тылы туһаныыга улахан сэрэхтээх буоларын ыйан биэрэр. Саҥаны айыыны оҥоруу ураты быһыы буолан улахан сэрэхтээҕин тылбыт бэйэтэ биллэрэ сылдьарын сатаан, табан туһаныы өйдөрө-санаалара сайдыбыт дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар.
Салгын кута сайдар киһи саҥаны айыыны оҥорботоҕуна табыл-лыбат. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ айыыны оҥорору боппот, арай улахан сэрэхтээх буолары ирдиир. Ону тэҥэ, оҕо улаатан өйө-санаата ситэн, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар буолара ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэр. Ол иһин, оҕо улаатан, өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэри таҥара үөрэҕэ үөскэппитин туһанан аһара барарын хааччахтыыра туһалаах.
Оҕо өйө-санаата саҥаны билиилэриттэн, олору үгэс оҥосторуттан сайдан иһэр, улаатан иһэн араас элбэх саҥаны айыыны оҥорон кэби-һэр кыахтаах. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билэ илигиттэн оҥорор айыылара бары кэриэтэ куһаҕаны элбэтиэхтэрин сөп. Итини тэҥэ, куһаҕаны оҥоруу ордук дөбөҥ, оҥорорго судургу уонна өссө таттарыылаах буолан тахсарынан олору элбэҕи оҥорон кэбиһиэн сөп. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону сыыһа туттунарыттан харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолар. Ол иһин, сиэри таһынан барарынан киһиттэн таһынан барар быһыы буолан тахсар. Киһиттэн таһынан барар быһыылар үгүстүк куһаҕан быһыылары элбэтэллэриттэн таҥара үөрэҕэ киһини харыстыыр.
Киһи оҥорор быһыыларыттан таһынан барыы, сиэри тутуспат буолуу айыыны оҥорууттан үөскээн тахсар. Айыыны оҥоруу диэн киһи субу кэмҥэ билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытыгар киирсэр, сиэри, киһи быһыытын таһынан барар ураты быһыы буолар.
Олоххо туһалаах буолан тахсар саҥаны айыыны оҥоруу олус элбэх үлэни, үгүс бириэмэни ылар. Биир эмэ киһи оҥорор, биир эмэ айыыта табыллан дьоҥҥо үчүгэйи аҕалар. Онтон атыттар оҥоро сатаабыттара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр.
Саҥаны айыы үөскээн тахсан баран, аны өр кэмҥэ олоххо боруо-баланан үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар аналлаах. Улуу Өктөөп өрө туруута элбэх хааны тоҕон кыайбыта олус улахан саҥаны айыынан ааттаммыта уонна үгүс дьон олохторун хамсаппыта. Бу саҥаны айыы 74 сыл кэнниттэн дьон олоҕор куһаҕаны оҥороро биллэн тахсан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.
Биир эмэ киһи оҥорор айыыта табыллан олоххо туһалаах буолан тахсарын бары билинэллэр, олохторугар туһаналлар. Онтон дьон бары саҥаны айыылары оҥорууга туруннахтарына олортон үксүлэрэ сыыһа-халты буолан тахсаллар, онно эбии урутаан түһэ сатыыллара киирэн кэлэриттэн тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан табыллыан да сөптөө-ҕү буорту оҥорон куһаҕаҥҥа кубулуталлар. Дьон бары саҥаны айыы-ны оҥоро сатыыллара олоххо кыаллыбата, табыллыбакка хаалара элбээн куһаҕаны оҥорууну үксэтэн алдьатыыга тириэрдэр.
Дьону барыларын айыыны оҥорор “үчүгэй” диэн ыҥырыы олус улахан сыыһа, бары сыыһа-халты туттунуулары оҥороллоро элбээн хааларыттан оҥорор быһыылара алдьатыыга кубулуйарыгар тириэр-дэллэр. (12,79). Ыаллар биир эмэ мааны, баар-суох оҕолорун маннык сыыһа үөрэтэр, өйдөрүн-санааларын халытар “айыы үөрэҕин” тарҕата сатыыр дьону булан сууттуохха сөп буолла.
Оҕону атаахтатыы, көҥүлүнэн ыытыы, киһиргэтэн үөрэтии киһит-тэн таһынан быһыыланарыгар тириэрдии буолар. Киһиттэн таһынан быһыылаах киһиттэн дьон сэрэнэллэр, үчүгэй да, куһаҕан да айыыны оҥорор, сиэри таһынан барар, сыыһа-халты туттунар кыаҕа аһара элбээн хааларыттан туораталлар. Саҥаны айыыны, уратыны оҥорор санаата элбээбит киһи бииргэ аһыы олорон кыыһырбыта аһара баран хааллаҕына быһаҕынан анньан кэбиһиэн эбэтэр тугунан эмэнэн оройго охсон өлөрүөн да сөп.
Элбэх сыыһалардаах, киһиттэн таһынан барар быһыылары оҥорууга эдэрдэри үтүрүйэр сектаны, “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэллэ. Оҕолоругар үтүөнү баҕарар төрөппүттэр бу сымыйа, эдэрдэр куһаҕаны оҥороллорун элбэтэр үөрэҕи тохтотоллоро ирдэнэр көрдөбүл буолла. Бу сымыйа үөрэх төрөппүттэр баар-суох эрэллэрин, олохто-рун салҕааччыларын сыыһа-халты туттунууга, аһара барыыга, киһиттэн таһынан быһыыланыыга уонна арыгыһыт, наркоман буолууга тириэрдэн кэбиһэрин билэн тохтоттоххо табыллар.
Онон сахалар киһи өйүн-санаатын туһунан билиилэрэ олус былыр-гы кэмнэртэн ыла сайдыбыт, өй-санаа, таҥара үөрэҕин нууччалар кэлиэхтэрин быдан ыраах инниттэн баһылаабыттар уонна олохторугар билигин даҕаны “Киһи буол” диэн этэн туһана сылдьаллар.
КУҺАҔАН ҮГЭС
Дьон бары кэриэтэ үчүгэйи, ол аата аан бастаан бэйэлэригэр туһалааҕы оҥоруохтарын баҕараллар, оҥоро сатыыллар эрээри, киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн тахсарынан куһаҕаны оҥоруу син-биир суох буолбат, киһи оҥорор быһыыта сыыһа-халты буолан тах-сарыттан бэйэтэ үөскээн кэлэ турар. Бу киһи оҥорор быһыытын уратыларын арыыйда дириҥник ырытыахпыт:
1. Куһаҕан буоллун диэн анаан-минээн оҥорор дьон суох буола иликтэр. Үгүстэргэ куһаҕаны оҥоруу санаата баара аныгы үйэҕэ элбэх саҥа сэрии сэптэрин оҥостуу элбээбитинэн быһаарыллар.
2. Киһи үчүгэйи оҥоробун диэн сыыһа, быстах санаатыттан туох содул үөскээн кэлэрин ситэ быһаарбакка, ырыппакка эрэ оҥоро охсо-руттан куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэр.
3. Туох эмэ уратыны оҥорууга киһи ыксыыра, тиэтэйэрэ, урутаан түһэ сатыыра киирэн сыыһа-халты туттунан куһаҕаны элбэтэр.
Биир эмэ куһаҕан быһыыны оҥордоххо киһиэхэ куһаҕан үгэс түргэнник үөскээн хаалара, онтон хатыланара, куһаҕан быһыы суох буолбатын, сүппэтин үөскэтэр. Тулуура, туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи биирдэ уорбута табылыннаҕына уонна онтон туһаннаҕына, ба-рыстаннаҕына салгыы уора барыан сөбө куһаҕан быһыы угуйар, ыҥырар күүһэ улаханыттан тутулуктанан салҕанан иһэр.
Бука бары үчүгэйи элбэхтик оҥорон үчүгэй үгэстэниэхпитин баҕарбыппыт иһин, куһаҕан быһыыны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хаалааччылар эмиэ бааллар. Ол барыта куһаҕаны оҥоруу тардар, угу-йар күүһэ элбэҕиттэн, оҥорорго боростуойуттан, дөбөҥүттэн, урутаан оҥоруллан иһэриттэн үчүгэйдээҕэр элбээн хааларыттан тутулуктанар. Ону тэҥэ, үчүгэйи оҥороору тиэтэйэн, ыксаан сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥорууну дьон бэйэлэрэ элбэтэллэр.
Оҕо төрөппүтүн үтүктэр күүһэ улахан. Сыыһа туттунан куһаҕаны оҥорорун көрбөтө, тохтоппото оҕо элбэхтик хатылаан оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааларыгар тириэрдиэн сөп. Ол иһин, сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиини олус кыһанан оҥороллор.
Үчүгэйи, туһалааҕы айыы, оҥоруу олус эрэйдээх, уһуннук үлэлээтэххэ туох эмэ туһалаах оҥоруллан тахсара кыаллар. Дьон билбэттэрин, туһалаах саҥаны айыыны оҥорбут патеннаахтар уонна учуонайдар олус аҕыйахтарын бары билэбит. Онтон буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥорооччулар саппыкыны тиэрээччилэр, бэргэһэни тиэрэ кэтээччилэр, чараас мууска киирэн ууга түһээччилэр, массыынанан аһара түргэнник айанныы сатааччылар олус элбэхтэр. Ол иһин, куһаҕан быһыылар дьон өйө-санаата туруктааҕыттан, оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиититтэн тутулуктанан олох үйэлээх үгэстэрэ туттуллубат буолбут кэмнэригэр эбиллэн биэрэллэр.
Сэбиэскэй былаас албыныгар өр кэмҥэ олорбуппутуттан төрөп-пүттэр сахалыы Кут-сүр үөрэҕин тутуспаттарыттан, оҕо өйө-санаата сайдыытын, ийэ кута үөскээһинин кэмин билбэттэриттэн оҕолоро үчүгэй үгэстэри иҥэринэригэр суолта биэрбэттэр, кыра эрдэҕинэ бэ-рээдэккэ, үлэлииргэ үөрэппэккэ оонньото, атаахтата эрэ сырытын-нараллар. Билигин ырыынак үйэтигэр төрөппүттэр оҕолорун өйө-санаата сайдыытыгар, туруктаныытыгар бэйэлэрэ кыһаналларын би-линэннэр сахалыы Кут-сүр үөрэҕин ылынан, оҕону ийэ кутун иитэн, үлэнэн-хамнаһынан үөрэтэри биһирээн, ылынан эрэллэр.
Оҕону иитиигэ ордук улахан куһаҕаны элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” оҥорор буолла. Ол курдук, кинилэр “оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр” диэн таһы-быһа сымыйанан этиилэрин төрөппүттэр итэҕэйэннэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ ийэ кутун ииппэт, бэрээдэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэт, үчүгэй быһыылары үгэс оҥорон иҥэрбэт буола сылдьаллар. Итини тэҥэ, “айыы үчүгэй” диэн ыҥырыыны туһаналларыттан эдэрдэр айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийинэн эдэр олохторун кылгаталларыгар тириэрдэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиигэ үгэстэр эмиэ сөп түбэһэннэр икки өрүттээх буолууну үөскэтэллэриттэн сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр:
I. Олоххо үчүгэй үгэстэри дьон элбэҕи үөскэппиттэрэ билигин үксээн сылдьаллар уонна тупсууну, сайдыыны аҕалаллар.
II. Куһаҕан үгэстэр сыыйа аҕыйаан, симэлийэн иһэллэр.
Дьон уһун үйэлэр тухары уоруйахтары кытта охсуһан тахсаллар эрээри, уоруйахтар билигин даҕаны бааллар. Олох уларыйыытыттан тутулуктанан хата элбээн биэрэр кэмнээхтэр. Уор диэн уордайар майгы киһи тугун эрэ уордарбытыттан үөскээбитэ быһаарыллар. Уорар майгы үгэс буолан хааллаҕына, хаһан да көммөт уоруйахха кубулуйуохха сөбүн сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ биллэрэр.
Куһаҕан быһыы үгэс буолан иҥмэтин туһугар хос хатыланан оҥоруллара суох буолара ситиһиллиэ этэ. Ол аата, кыра оҕо куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна сонно тохтотуллан, атыҥҥа аралдьытыллан истэҕинэ, бу быһыыта элбэхтэ хатыланан үгэс буоларын суох оҥорор. Ол курдук, оройугар буору кутар оҕону ханнык баҕарар төрөппүт көрдөр эрэ сонно тохтотор, “Бу куһаҕан быһыы, аны манныгы оҥорума” диэн этэр. Оҕо бу быһыы куһаҕанын билэр буолар, аны ону оҥорбот кыахтанар. Ол иһин, төрөппүттэр үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэн оҕолорун иитиитигэр туһаналлара эрэйиллэр.
Оҕо барыта улаатан иһэн маннык, үрүҥү, хараны араарар үөрэҕи билэрэ ирдэнэр. Сахалар таҥараларын “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо аан маҥнай дьон оҥорор аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыыларын биллэҕинэ олох үөрэҕин түргэнник баһылыырыгар, үчү-гэйи уонна куһаҕаны таба араарарыгар тириэрдэрин туһанар.
Сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕан санаалартан ыраастаныы диэн ааттанар араас сиэри-туому эмиэ ыытар. Бу сиэр-туом куһаҕан санаалар элбэхтик хатыланан үгэскэ кубулуйан хаалалларын суох оҥорорго аналланар. Киһи барыта куһаҕан санааларыттан ыраастана сырыттахтарына үчүгэй санаалара элбиир кыахтаналлар. Элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй үгэстэнэн үчүгэй быһыылары оҥороро үксүүрүн сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.
Киһи билбэт, оҥорбот быһыытын оҥордоххо айыыны оҥоруу буоларын бары билэбит. Саҥаны айыыны оҥоруу сиэри, киһи быһыы-тын таһынан барарын билэн сахалар “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥо-рума” диэн үөрэхтэри оҕону иитиигэ туһаналлар.
Бука бары үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруохпу-тун, туох эмэ барыһы ылыахпытын баҕарабыт эрээри, кыайан табыл-лыбатах, сатамматах, сыыһа-халты буолбут айыылар бары кэриэтэ куһаҕаҥҥа кубулуйар уратылаахтарын арааран билиэхпит этэ. Ону тэҥэ, үчүгэй саҥаны айыы биир эмэ табыллан, туһаны аҕалар буол-лаҕына, элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка хаалара уонна киһи сыыһа-халты туттунара элбэҕиттэн куһаҕаннары үксэтэн кэбиһэрин биллэххэ табыллар.
Киһи биир мэйиилээҕинэн, бастааҕынан үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэриттэн иккиэннэрэ саҥаны айыы буолан тахсалларыт-тан биир айыы диэн тылынан этиллэллэрэ эрэ табыллар уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр буолар. Киһи үчүгэйи тэҥэ, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын айыы диэн тыл биирэ уонна икки өрүттээх буолара эрэ табатык быһаарар.
Саҥаны айыы оҥорору кытта аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан биллибэт уратылаах, үчүгэйи айдыбыт диэбиппит кэлин, төһө эрэ кэминэн куһаҕана биллэн тахсан куһаҕаны элбэтиэн сөп. Ол иһин, оҥоруллубут саҥаны айыы аан маҥнай айыы диэнинэн үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар, биллиэр диэри сылдьарыгар тиийэрэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны бэйэлэрэ кыайан арааран туһаммат дьоҥҥо буккууру, албыҥҥа киирэн биэриилэрин үөскэтэр.
Үлэһиттэр салайар былааһы уһун сэриигэ кыайан ылан баран сэбиэскэй былааһы олохтооһуннара дьон олоҕор олус улахан саҥаны айыыны оҥоруу буолан тахсыбыта уонна 74 сыллар кэннилэриттэн биирдэ куһаҕана биллэн тахсан, бу былаас эстибитэ, атын, үлэни сайыннарар ырыынак былааһынан солбуллубута.
Саҥаны айыы ханнык айыы буолара төһө эрэ кэминэн билин-нэҕинэ үчүгэйи, туһалааҕы оҥоруу үрүҥ айыы диэн ааттанар, онтон куһаҕаны айыы – хара айыы диэн буолар. Үчүгэйи, үрүҥү, туһаны аҕалары олохпутугар туһанабыт, онтон хара айыыны умнабыт, хаал-ларабыт, кыра оҕолорго биллэрбэппит. Ол курдук, кыра оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыыны биирдэ эмэ да оҥордоҕуна куһаҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстыы сырыттахха табыллар.
Онон оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута иитиллэр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥорбокко, билбэккэ сырыттаҕына куһаҕан үгэстэнэрэ аҕыйыан сөп, онтон улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билэрэ, олоҕор туһана үөрэнэрэ эрэйиллэр.
КУҺАҔАН ҮГЭС ҮӨСКЭЭҺИНЭ
Төрөппүттэр эйэлээх, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөр, өйөһөр, олох бары өрүттэригэр биир санаалаах буоллахтарына уонна үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээтэхтэринэ оҕолоро үтүктэн киһилии майгылаах, үлэ-ни сөбүлүүр буола улаатыахтарын сөп. Оҕону иитии-үөрэтии кыра эрдэҕиттэн биир тэҥник төрөппүттэрин үтүктүүнэн баран истэҕинэ эппиэтинэс, эбээһинэс диэннэри ылынан иһэр кыаҕа улаатар.
Оҕо кыра эрдэҕинэ тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах, туга эмэ табыллыбатар, сатамматар эрэ ытаан иһиэн сөп. “Улаатан иһэҕин” диэн этии тулуурдаах буолуута эмиэ улаатан, күүһүрэн иһэрин бил-лэрэр. Улахан дьону үтүктүү тулуурдаах, киэҥ-холку санаалаах буо-ларга, үлэни үлэлииргэ иитэр-үөрэтэр күүстэнэр.
Сахалар оҕону ийэ кута иитиллэр кэмигэр, кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥотторбокко, куһаҕан тыл-лары саҥардыбакка үчүгэй быһыылары оҥорууга үөрэтэр туһалааҕын, өйүн-санаатын төрүттээн биэрэрин билэн туһана сылдьаллар. Былыр-гы кэмнэргэ хара харахтаахха көрдөрбөккө, бэйэлэрэ эрэ иитэн, үөрэ-тэн улаатыннараллара ити үөрэх туһатын дакаастабыла буолар.
Оҕо куһаҕаны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына онтун өссө оҥорор санаата улаатар. Кытаанах майгылаах оҕо ол үгэһин өссө оҥорор санаата аһара улахан буолуон сөп. Кырата ытыы-ытыы былдьаһыан сөп. Утарылаһыы төһө улаханыттан, ону тохтото сатаа-һын эмиэ улаатан биэрэригэр тиийэр. Кырата табыталыттан ылан тардыы, атыҥҥа аралдьытыы эрэ туһалыыра табыллар.
Оҕо ийэ кута иитиллэр кэмигэр аан маҥнай куһаҕан быһыыны оҥорон куһаҕан үгэстэнэн хааллаҕына, ону көннөрүү ыараан кэлэр. Ол курдук, оҕо үгэс буолбут быһыытын өссө оҥоро сатыыр санаата улаатарыттан куһаҕаны хатылаан оҥоро туруон сөп. Бу куһаҕан бы-һыыны оҥорууттан үөскээн хаалбыт үгэһи суох оҥорорго аан маҥнай, ол үгэс куһаҕанын биллэрии кэнниттэн умуннарыы, хаалларыы, ол аата оҥорулла турар куһаҕан быһыыны хайаан да тохтотуу, атыҥҥа аралдьытыы ирдэнэр кэмэ кэлэр, кыра да буоллар ханнык эрэ ыгааһын туттуллара тиийэн кэлэрэ көннөрүүгэ туһалыыр.
Оҕо субу оҥорор быһыыта куһаҕан буоларын хайдах эрэ биллэрии кэнниттэн, бу быһыыны оҥорорун тохтоторго тиийэр. Биэс сааһыгар диэри тугу оҥорбутун өйдөөбөккө хааларынан бу быһыыны оҥорбута өйүгэр-санаатыгар иҥмэккэ умнуллан хаалар. Оҥорор быһыыта куһаҕан буоларын биллэҕинэ, төрөппүтүн итэҕэйэр, этэр тылын истэргэ үөрэммит оҕо, аны ону оҥорбот кыахтанар.
Субу оҥорор куһаҕан быһыытын тохтото сатааһыны оҕо утарсар, истибэт буоллаҕына, төрөппүт бэринэн иннин биэрэн, кыайан тохтоп-потоҕуна, оҕо кыайабын диэн санаата улаатан ытыыра, былдьаһара өссө күүһүрүөн сөп. Маннык балаһыанньа үөскээтэҕинэ төрөппүт чыпчархайы ыллаҕына эрэ табыллар кэмэ кэлиэн сөп. Ол көмөтүнэн оҕо төрөппүтэ этэрин истэр буолара оннугар түһэрэ табыллар.
“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этии бэйэтэ талбытынан оҥоро сылдьар оҕо киһилии быһыыга үөрэммэтин быһаа-рар. Оҕо бэйэтэ оҥоро сатаабыта сыыһа-халты буолан тахсара элбэ-ҕиттэн мөҕүллэрэ эмиэ сөп. Ол аата, оҕону мөҕүү диэн сыыһа оҥор-буту көннөрүүгэ, куһаҕан үгэстэнэн хаалбатыгар аналланар уонна оҕону иитиигэ куруук туттуллар туһалаах быһыы буолар.
Сахалар оҕоҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр куһаҕан быһыылары оҥорторбокко, үчүгэйи эрэ оҥорторон иитэллэрэ, үөрэтэл-лэрэ үчүгэй быһыылары үгэс оҥосторунан дакаастанар. Оҕо улаатан салгын кута сайдан, бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны араара үөрэнэн истэҕинэ ити хааччах уларыйан биэрэрэ, тугу бастаан оҥорорун бэйэ-тэ быһаарынара эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэлэр.
Оҕо бу кэмҥэ сыыһа туттунара элбиирин атын сиргэ үөрэнэ барар тыа сирин оҕолоро биллэрэллэр. Төрөппүттэриттэн тэйбит, ырааппыт, көҥүл барбыт курдук санааларыттан ол-бу быстах быһыыга киирэн биэрэллэрэ, бэргэһэ былдьаан сүүрэллэрэ киирэн кэлиэн сөп.
Оҕо кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута үйэтин тухары бэйэтэ билбэтинэн оҥорор быһыытын салайа сылдьара саҥа оҥорор быһыытын ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөрүнэн быһаарыллар. Киһи тыыннааҕын тухары төрүт өйө-санаата, ийэ кута улаханнык уларыйбат, арай эбиллэн биэрэн эрэ иһэр. Хас биирдии саҥа оҥорор быһыыта ийэ кутугар иҥэн сылдьар үгэстэригэр сөп түбэстэҕинэ ханнык да саарабыла, тохтоон ылыыта, тээтэҥнээһинэ, быһаара сатааһына суох оҥорон кэбиһэр кыахтанар.
Киһи ийэ кутугар иҥмит өйө-санаата уларыйара уустук, саҥа үгэһи үөскэтэн биэрдэххэ эрэ кыаллар. Саҥа үгэс элбэх дьоҥҥо тарҕаныыта уһуннук кыалларынан дьон өйө-санаата сайдыыта, уларыйыыта уһун кэми ылар. Олохсуйан хаалбыт өй-санаа көлүөнэттэн көлүөнэ сол-буйсан истэхтэринэ эрэ уларыйбыта биллэр.
Куһаҕаны оҥоруу судургутунан, боростуойунан өйдөрө-санаалара ситэ сайда, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэлэрэ арааран билэ илик эдэр-дэр элбэхтик оҥорон кэбиһиилэрэ үөскээн хаалыан сөп. Саха дьоно ити өй-санаа куһаҕан өттүгэр хамсааһына аһара барыыга тириэрдэн кэбиһэрин билэллэриттэн оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн кыра эрдэҕиттэн үөрэтэллэр.
Дьон киһи буолуу үөрэҕин тутуспатахтарына өйдөрө-санаалара халыйан куһаҕаны, кыыллыы быһыылары оҥоруу диэки салаллар кутталлара үөскүүр. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этэрэ оҕо аан маҥнай аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары арааран билэрин ирдиир. Өйө-санаата сайдыбыт оҕо, бу быһыы куһаҕан буоларын биллэҕинэ, оҥорбот кыаҕа улаатара үчүгэйи оҥорорун элбэтэрин үөскэтиигэ туһаныллар. Хара айыыны оҥоруу киһи өйүгэр-санаатыгар ордук күүскэ иҥэн хааларынан, киһиэхэ оннук куһаҕан үгэс үөскээн хаалара түргэтиир, олус куһаҕан быһыы киһи этигэр-сиинигэр дьайарынан биирдэ оҥордоҕуна даҕаны умнубат, өссө оҥоруон баҕата элбээн, улаатан хаалыан сөп. Ол иһин, оҕо куһаҕаны оҥороро тохтотулуннаҕына, атыҥҥа аралдьытылыннаҕына эрэ табылларын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Сахалар ону быһааран “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһоонун оҥорон олохторугар туһана сылдьаллар.
Аныгы дьахталлар арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр киһи биир “душалаах” диэн сыыһа үөрэхтэрин тутуһан оҕо улаатан истэҕинэ салгын кутун үөрэтэ сатыыллара өйө-санаата туруга суох буоларыгар тириэрдэр, ийэ кутун иитии диэни букатын даҕаны билбэттэр, ол иһин, бу кэми аһаран кэбиһэллэр. Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибэтэх оҕо улаатан баран олоҕор эппиэтинэһэ суох буолуон сөп.
Ийэ кут диэн ийэ оҕотугар кыра эрдэҕинэ иитии, үөрэтии көмө-түнэн иҥэрэн биэрэр үөрэҕин, өйүн-санаатын билигин даҕаны ар-ҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билинэ иликтэр. Манна ордук улахан куһаҕаны эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут, элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” оҥо-рор буолла. Бу сымыйа үөрэҕи, секта диэн ааттыахха сөп, оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн таһы-быһа сымыйанан этиини туту-һан төрөппүттэр баар-суох оҕолорун кыра эрдэхтэринэ иитиини бука-тын хаалларан кэбиһэллэрин үөскэтэн сылдьар.
Эдэрдэр өйдөрө-санаалара туруга суоҕа улааппытыгар, элбэх буруйу-сэмэни, сыыһа-халты туттунууну оҥороллоро уонна бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинигэр үгүс сыыһалардаах, була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” улахан буруйдаах. (12,28).
Ийэ кут оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэтэ иҥэрэн биэрэр үгэстэриттэн үөскүүр. Бу кут үчүгэй үгэстэртэн үөскээтэҕинэ киһи үчүгэй быһыы-лаах буола улаатар, онтон элбэх куһаҕан үгэстэр иҥэн хааллахтарына майгына куһаҕаҥҥа уларыйан хаалыан сөп. Ийэ кут өйө-санаата оҕо улааттаҕына даҕаны умнуллубат, хаалбат, киһи оҥорор быһыытын салайыыга хаһан баҕарар кыттыһа сылдьар.
Аһара бэйэмсэх, бэйэтин үрдүктүк сананар дьахтар оҕотун көмүс-кэһэр, харыстаһар санаата аһара барарыттан, оҕото туох эмэ куһаҕаны да оҥордоҕуна бэйэтин буруйдаабакка көмүскэһэн иһэриттэн оҥорбут дьыалатыгар эппиэтинэһэ суох оҥорорун таһынан, куһаҕаны оҥорбута үгэс буолан иҥэн хааларын үөскэтэн кэбиһэр.
Биир эмэ оҕолоох иллэҥ дьахталлар оҕолорун туохтан барытыттан аһара баран көмүскээһин диэки салалыннылар. Оҕону атаахтатыы, аһара баран көмүскэһии бэйэтэ оҥорор быһыытыгар эппиэтинэһэ суох оҥорор. Эппиэтинэстээх буолууга үөрэммэтэх оҕо төрөппүттэригэр бэйэтинэн иэстэбилгэ, таҥара накааһыгар кубулуйуон сөп. Ол курдук, сыыһа-халты туттунууну эппиэтинэһэ суох буолуу үксэтэн кэбиһэринэн куһаҕан быһыылары оҥорон төрөппүттэрин хомотуон сөп.
Куһаҕан үгэс үөскээһиниттэн киһини таҥара үөрэҕэ харыстаан куруук куһаҕан санаалартан ыраастана сылдьарга ыҥырар. Ол курдук, куһаҕан санаа элбэхтэ хатыланнаҕына киһиэхэ куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн таҥара үөрэҕэ харыстыыр үлэни ыытар.
Онон сахалыы таҥара үөрэҕэ өй-санаа үөрэҕин тутуһан киһи куһа-ҕан үгэстэнэн хааларыттан харыстыыр, көмүскүүр үөрэх буолар.
МУЛЬТФИЛЬМ БУОРТУТА
Киһи өйө-санаата, салгын кута сайдарыттан кыыл таһымыттан өссө үрдүк таһымҥа тахсан сылдьарыттан үөрэҕи, билиини түргэнник ылынар кыахтааҕын олоҕун тупсарыыга туһанара табыллар. Кыыл өйүттэн-санаатыттан олус былыргы кэмнэртэн ыла арахсан киһи буолууну, киһилии майгыланыыны баһылаан өйө-санаата сайдыытын таһымын билигин, үчүгэй киһи таһымыгар тириэрдэн сылдьар. Бу үрдүк таһымы дьон ситиспиттэрин, олоххо киллэрбиттэрин бэлиэ-тинэн үчүгэй киһи таҥаралар; Будда, Христос, Аллах үөскээһиннэрэ уонна олоххо туттуллан киэҥник тарҕаныылара буолар.
Айылҕаҕа араас кыыллар чахчы аҕыйаан иһэллэр. Дьон саа-сэп күүһүнэн кырган үгүстэрин суох оҥортообуттара. Билигин ордон сыл-дьааччылар аһыныыны, харыстааһыны эрэйэр кэмнэрэ кэлэн иһэр. Дьон бу аһынар, харыһыйар санаалара кыыллар аҕыйаан истэхтэринэ ордук улаатан, күүһүрэн биэрэр.
Араас кыыллары аһынар, харыһыйар санаа улаатыытыттан үгүс мультфильмнэри оҥорон кыра оҕолорго көрдөрүү аһара элбээтэ. Ком-пьютер уруһуйдуур буолбута, ону өссө күүскэ сайыннарда.
Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үгэстэринэн иитиллэр. Кыра оҕолорго киһи курдук саҥарар, таҥнар кыыллары көрдөрүү бэйэтин кыыл кур-дук санана, оннук баҕа санаалана улаатарын үөскэтэринэн оҕо киһи буолууну ситиһэригэр олус улахан куһаҕаны оҥорор. Төһө да кыыл-лары аһыммыппыт, харыстаабыппыт иһин, оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын өссө күүскэ харыстыахпыт этэ, ол иһин киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны бастатан үөрэтии эрэйиллэр.
Киһи кыыл, сүөһү буолбатах. Кыыллары үтүктүү киһини бэйэтин кыыл таһымыгар түһэрэн кэбиһэрэ улахан куһаҕаны оҥорор. Оҕо өйө-санаата сайдыытыгар кыра эрдэҕинэ үөскээн хаалбыт үгэһин дьайыы-тыттан кэһиллии тахсан бэйэтин кыылларга тэҥниэн сөп. Сахаларга “Ыт киһи доҕоро буоллаҕына, доҕоруҥ ыт курдук буо-лара куһаҕан” диэн этии оҕо кыра эрдэҕиттэн бэйэтин кыыллартан туспатын, сайдыылааҕын билинэ үөрэнэрэ ордугун биллэрэр.
Айылҕа уларыйан иһиитэ уонна оҕолор үгүстүк мультфильмнары көрүүлэрэ эбиллиитэ кыыллары кытта бииргэ сылдьар, олорор кэм-нэрэ кэлэригэр эрдэттэн бэлэмнэнэ сылдьалларыгар тириэрдэр.
Сайдыылаах диэн ааттанар киһи бэйэтэ кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн эрэрэ маннык бэлиэлэринэн биллэр буолла:
1. Нууччалар бэйэлэрин кыыллары кытта тэҥнээбиттэрэ ыраап-пытын биллэрэн, олору “он”, “она”, “они” диэн бэйэлэригэр тэҥнээн, киһи курдук ааттаан ыҥыраллара быһаарар.
2. Тыһы ыты “девочка”, онтон атыыр ыты “мальчик” диэн туп-саран ааттааһыны туһаныы оҕолор өйдөрө-санаалара кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн барыыларын быһаччы үөскэтэр.
3. Сааппат, кыбыстыбат буолуу аһара барыыта.
4. Сыгынньах сылдьар буолуу элбээһинэ.
5. Сиэкис аһара баран оонньууга кубулуйуута.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи уонна кыыл икки өрүтү үөскэтэллэр. Киһи өйүн-санаатын уларыйыыта, хамнааһына кыыл өйүгэр-санаатыгар диэри хамныыр, уларыйар кэмнэрдээҕин киһи уонна кыыл икки өрүтү үөскэтэллэрэ биллэрэр. Ол аата, кэмэ кэллэҕинэ бу икки өрүттэр солбуйсан биэрэллэрэ кэлиэн сөбө өйдөөх-санаалаах дьону санаарҕатыа, тулуурдарын улаатыннарыа этэ. Бу уларыйыы сыыйа, биллибэтинэн кэлэн иһэрэ дьон тулуурдара, туттунар күүстэрэ мөлтөөн өйдөрө-санаалара кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн түһэн иһэллэриттэн быһаарыллан биллэр буолла.
Киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан улахан уратытын, сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ этэринэн, түргэнник сайдыыны ситиһэр салгын кута үөскэтэр. Салгын кут көтөн хаала сатыырын киһи ту-луурунан, туттунар күүһүнэн, сүрүнэн тутан киһи буолан сылдьар. Тулуур мөлтөөтөҕүнэ көтөн, суох буолан хаалар уратылааҕа киһи саамай мөлтөх, улаханнык харыстана сылдьыахтаах миэстэтэ ханна баарын булларар. Киһи салгын кута көттөҕүнэ кыыл өйүгэр-санаа-тыгар түһэр уонна ийэ кутун салайыытыгар киирэр.
Кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн хаалыы киһиэхэ салгын кута көт-төҕүнэ, суох буоллаҕына тиийэн кэлэр:
I. Төбө араас доргуйууларыттан салгын кут көтөн хаалар.
II. Арыгыны элбэҕи иһииттэн өй, салгын кут көтөр.
III. Наркотиктары туһаныы элбээһинэ салгын кут көтөрүн үксэтэр.
Киһи этинээҕэр-сиининээҕэр өйө-санаата ордук кэбирэҕэ, салгын кута көтөн, баран хааларыттан биллэр. Салгын кута көппүт киһи кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн түһэрин иһин сахалар оҕону иитиигэ, үөрэ-тиигэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн тулуурдаах, туттунар күүстээх буолууну улаатыннарар өс хоһоонун туһаналларын сэбиэскэй былаас тобохторо билигин даҕаны утарсан туората сатыыллар.
Оҕолор бары мультфильмнары сөбүлээн көрөллөр. Кинилэр ситэ киһилии өйдөрүн-санааларын тута иликтэриттэн бэйэлэрин ойууга көстөр кыыл өйүн-санаатын кытта холбоон кэбиһиэхтэрин, ол аата кыыл курдук сананыахтарын, оннук үгэстэри иҥэриниэхтэрин сөп.
Сахалар бэйэлэрин, киһи буолалларын билинэн кыыллартан туспа тутталлар, киһиэхэ эрэ салгын кута сайдарын Кут-сүр үөрэҕин туһанан арааран билэллэриттэн кыыллары кытта тэҥнэһэ сатаабаттар, үгүс-тэрин булт, ас ахсааныгар киллэрэн идэһэ оҥостоллор. Былыргы кэмнэргэ сайдыбыт саха тылыгар бэйэлэрин эрэ “Ким”, “Кини”, “Кимий?” диэн уратытык ааттанан кыыллартан өйдөрө-санаалара улахан уратыларын анаан-минээн биллэрэллэр. Киһиттэн атын маллары, ону-маны, кыыллары, көтөрдөрү барыларын өйдөрө тиийбэтин биллэрэн “ол”, “бу”, “туох?” диэн ыҥыраллар, оннук ааттыыллар.
Киһи туох эмэ биллэр уратылааҕын билиниитэ кыыллартан, көтөрдөртөн туспа туттунарыгар, бэйэтин олортон араарынарыгар тириэрдэр. Нууччаларга өй-санаа үөрэҕин суох кэриэтэ оҥорбуттар. Уһуннук диктатура кэмигэр олороннор биир киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин тус-туспа; “хорошо” уонна “грех” диэн тылларынан этэн өйдөрүн-санааларын икки аҥы арааран кэбиспиттэр. Кыыллары, көтөрдөрү бэйэлэригэр, дьоҥҥо тэҥнээн, биирдик ааттаан ыҥыраллар, кинилэргэ бары тыынар-тыыннаахтар “он”, “она”, “они” диэн холбуу ааттаналлар. Ол аата, нууччаларга киһи кыыллары, кө-төрдөрү кытта өйө-санаата тэҥин билинэн баран сылдьар.
Кэлин өйдөрө-санаалара өссө “тупсан” ыты оҕолоругар, уолга, кыыска тэҥниир буола сылдьаллар. “Девочка” диэн тыһы ыттарын ааттыыллар, онтон “мальчик” диэн атыыр ыты этэн баар-суох мааны оҕолорун ыкка тэҥнииллэриттэн оҕолорун өйдөрө-санаалара мөлтөөн, тулуурдара, туттунар күүстэрэ аҕыйаан иһэр. Оҕону бу кэмҥэ элбэхтик мультфильмнары көрдөрүүнэн аралдьытаннар өйүн-санаатын кыыл өйүгэр-санаатыгар намтатан түһэрэ сылдьаллар.
Сахалар өй-санаа сайдан иһэр таһымнарын баһылааннар Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кута үгэстэринэн иитиллэрин туһананнар киһи буолууга үөрэтэллэр.
Онон оҕо ийэ кута үөскүүр кэмигэр, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри киһи курдук кыыллары көрөрө өйүн-санаатын уларытыан, кыыл кур-дук сананарын үөскэтиэн сөбүттэн сэрэннэххэ табыллар.
КУҺАҔАН ҮӨРҮЙЭХ
Өй-санаа үөрэҕэ сахаларга олус былыргы кэмнэртэн ыла сайдыбыт. Сайдан иһиитэ киһи оҥорор быһыыларыттан быһаччы тутулук-тааҕын сахалар быһааран үс таһымҥа араарбыттар:
1. Буор кут араас хамсаныылары табатык оҥоруунан эрчиллэн, дьарыктанан этин-сиинин үөрүйэх оҥорор.
2. Ийэ кут үгэстэринэн иитиллэн санааны хамсаныыга тириэрдэр.
3. Салгын кут үөрэҕи ылынан сайдан үгэстэри үөскэтэр.
Улахан киһи үөрэҕи, билиини салгын кутунан ылынан баран үгэскэ кубулутан ийэ кутун сайыннарар, онтон бу үгэстэри туһанан элбэхтик этин-сиинин хамсатан, дьарыктанан үөрүйэхтэри, буор куту үөскэтинэр. Кэлэр көлүөнэлэргэ үөрүйэхтэр эрэ бэриллэн иһэллэрэ киһи этин-сиинин дьарыктыыра, эрчийэрэ улахан туһалааҕын биллэрэр.
Өй-санаа үөрэҕин билэр сахалар үчүгэй үөрүйэхтэри үөскэтинэн кэлэр көлүөнэлэригэр биэрэн иһиэхтэрин, кинилэри түргэнник сайын-наран ситиһиилэри оҥоруохтарын баҕараллар. Онтон куһаҕан үөрү-йэхтэнэн хаалыахтарын уонна олор эмиэ оҕолоругар бэриллэн иһиэхтэрин сөбүн билэн эрдэттэн, тугу эмэ куһаҕаны оҥоруохтарын инниттэн сэрэнэллэр, өйдөрүн-санааларын, уһун үйэлэр тухары сайдыбыт буор куттарын харыстыыллар.
Эккэ-сииҥҥэ үөскүүр үөрүйэхтэр үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан хаалыылара олох уопутунан быһаарыллан арахсаллар. Үөрэх төһө эрэ кэминэн хос-хос хатыланан үгэһи үөскэтиэн сөп. Онтон үгэс киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына үөрүйэҕи үөскэтэр кыахтанар. Куһаҕан быһыы элбэхтэ хатыланан үгэстэн үөрүйэххэ кубулуйан хаал-лаҕына, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиэн сөп.
Сахалар хайа эрэ көлүөнэлэригэр хара айыыны оҥорбут, ол аата киһини өлөрбүт, хаайыыга сылдьыбыт киһини кытта ыал буолан холбоспоттор. Ол барыта куһаҕан үөрүйэх бэриллэн төрөтөр оҕолоругар эмиэ итинник хара айыыны оҥорон кэбиһэр дьон баар буолуохтарын сөбүттэн эрдэттэн, оҕо төрүөн инниттэн сэрэнэллэр, кэлэр көлүөнэ-лэрин өйдөрүн-санааларын харыстаан ити быһыыны туһаналлар.
Куһаҕан үгэс үөрүйэххэ кубулуйдаҕына хаһан да умнуллубат, ол иһин киһи кыайан көммөт куһаҕан майгылаах киһиэхэ кубулуйуон сөп. Ол курдук, хас да киһини өлөрбүт киһини билигин “маньяк” диэн ааттыыллар, тутан хаайа, дьонтон тэйитэ сатыыллар. Ол аата, куһаҕан үөрүйэхтээх киһи маньяк буолара быһаарыллан туоратыллар.
Киһини өлөрүү диэн олус ыар сабыдыаллаах куһаҕан быһыы буоларынан киһи бу аһара куһаҕан быһыыны оҥордоҕуна үгэстэн үөрүйэххэ соҕотохто кубулутан кэбиһиэн сөп. Олус ыар быһыы биирдэ оҥорору кытта үгэһи үөскэтэн кэбиһэр кыахтаах. Оччоҕуна бу киһи киһини өлөрөрүн хатылаан оҥоруон сөбө үөскээн тахсар.
Куһаҕан үгэс киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйдаҕына уонна элбэхтэ хатыланнаҕына куһаҕан үөрүйэҕи үөскэтэн буор кукка уларыйар. Үөрүйэх диэн буор кут ситиһэр таһыма ааттанар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэрин быһаарар. Куһаҕан быһыылары оҥо-рон куһаҕан үөрүйэхтэммит киһи оҕолонноҕуна куһаҕан үөрүйэҕэ оҕолоругар салгыы бэриллиэн сөбүттэн сахалар сэрэнэннэр хаайыылаахтары кытта ыал буолан холбоспоттор.
Омуктар үөрэхтэрин, билиилэрин аһара өрө тутар сорох үөрэхтээхтэр индийэлэргэ “карма” диэн үөрэх баар диэн этэллэр, ону үтүктэ сатыыллар. Сахалар куһаҕан үөрүйэх диэн үөрэхтэрин билбэтэҕэ буо-лаллар. Индийэлэр “карма” диэн ааттыыр үөрэхтэрин сахалар бэйэлэрэ да билэллэр, куһаҕан үөрүйэх умнуллубат, кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр диэн этэллэр. Кэлэр көлүөнэлэригэр үчүгэйи баҕарар дьон куһаҕан быһыылары элбэхтик оҥорон оннук үөрүйэхтэри үөскэтиммэт, иҥэриммэт буола сатыыллар, ол аата өйдөрүн-санааларын, буор куттарын харыстыыр туһугар кыһаналлар.
Былыргы сахалар “Өлөрсүбүтү өлөрөн кэбиһэллэр” диэн этиилэрэ куһаҕан үөрүйэхтэр аҕыйыылларыгар тириэрдэр туһалаах быһыы буолан туттулла сылдьыбыт эбит. (16,46).
Дьон өйө-санаата сайдарыгар, тупсарыгар бу быһыы улахан үчү-гэйи оҥорбута сөп. Ол курдук, куһаҕан үөрүйэхтээхтэр олохтон эрдэ туораан биэриилэрэ дьон киһилии быһыылара элбииригэр тириэрди-битэ чахчы. Билигин өй-санаа сатарыйан, алдьатыы өттүгэр халыйбыт кэмигэр, бу туһалаах үгэспитин оннугар киллэрэн туһаныа, куһаҕан үөрүйэхтээхтэр элбээбиттэрин аҕыйата сатыа этибит. Итини тэҥэ, бу куһаҕан үөрүйэх кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ күүлэйдии сыл-дьар дьахталлары чаҕытан, салыннаран туттунар күүстэрин улаатын-нарыыга туһата ордук улахан буолуо этэ.
Сахалыы таҥара үөрэҕин ылыннахха куһаҕан санаалартан куруук ыраастана сылдьыы үөскээтэҕинэ куһаҕан санаалар үгэс буолан өйгө-санааҕа иҥэллэрин суох оҥорорго туһанар кыах улаатар.
Киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун туһугар киһи куһаҕан үгэс-тэри үөскэтинэн үөрүйэххэ кубулуппата, өйүн-санаатын харыстыыра, куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьара эрэйиллэр. Үөрүйэххэ кубулуйбут куһаҕан быһыы кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэриттэн эрдэт-тэн сэрэнии, куһаҕаны оҥорбот буолуу, харыстаныы эрэйиллэр уонна эдэрдэр ыал буолууларыгар сахалар былыргы кэмнэргэ үөскэппит үгэстэрин тутуһаллара ирдэнэр.
Олус ураты быһыыны, куһаҕан айыыны оҥоруу үгэһи биирдэ оҥорору кытта үөскэтэн кэбиһиэн сөп. Айыыны оҥоруу киһи билбэт буолан оҥорбот быһыыта буоларынан угуйар, тардар дьайыыта аһара улахан. Тулуура аҕыйах киһи уонна улаатан эрэр оҕо ону өссө оҥорор санаата улаатан хаалыан сөп. Айыыны оҥоруу биирдэ оҥорору кытта табылла охсубакка куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара олус элбэх. Ол иһин, буолар-буолбат айыыны оҥорортон сахалар туттуналлар, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолорун үөрэтэллэр.
Куһаҕан үөрүйэх диэн куһаҕан үгэс элбэхтэ хатыланарыттан үөс-кээн тахсар. Ханнык баҕарар үөрүйэх буолуу буор куту үөскэтэриттэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр кыахтанар. Ол иһин, кэлэр көлүө-нэлэрин өйдөрүн-санааларын харыстыыр санаалаах дьон үчүгэй үөрү-йэхтэри үөскэтинэ, иҥэринэ сатыыллар.
Куһаҕан үөрүйэх кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллиитэ төннүбүт төрүөх үөскүүрүгэр тириэрдиэн сөбүттэн эдэрдэр ыал буолуохтарын инниттэн сэрэннэхтэринэ табыллар. Ол курдук, куһаҕан үөрүйэхтэрдээх төрөп-пүттэртэн төннүбүт төрүөхтэр төрүүллэрэ биллэр. (9,115).
Онон сахалар үйэлэрин тухары таҥара үөрэҕин тутуһан куһаҕан быһыылары оҥорбокко кыһаналлар, ол иһин куһаҕан санааларыттан ыраастаналлар, умнан, хаалларан иһиини туһаналлар.
ДЬОН КЫРЫГА УЛААТТА
Улахан кырыктаах Аан дойду иккис сэриитин кэнниттэн дьоҥҥо барыларыгар сэриини утарар санаа киирбититтэн, дьон өйө-санаата сайдыбытыттан уонна киһилии майгылара элбээбититтэн кэлин кэмҥэ улахан сэрии буола илик. Итини тэҥэ, сайдыылаах дойдулар улахан алдьатыылаах атомнай буомбалары оҥостубуттара дойдулар икки ардыларыгар тэҥнэһиини олохтуурунан улахан сэрии саҕаланарыттан бары тардыналлар, сэрэнэллэр, олорор сирдэрин былдьаспаттар.
Дойдулар икки ардыларыгар тэҥнэһии балаһыанньатын тутуһа сылдьыы үөскээһинэ атомнай сэрии кэнниттэн сир үрдүгэр цивилиза-ция, ол аата сайдыылаах олох эстиитэ кэлиэн сөбө дьон өйдөрүн-санааларын туһанан аһара барыыны оҥороллорун тохтотор.
Эйэлээх кэмҥэ үөскээбит эдэрдэр сэрии ыар кэмин билбэттэр, кыайбыттар кэпсээннэриттэн кыайыыны, хотууну эрэ истэллэрэ, аны баҕа санаалара туолуутугар итэҕэстийиини, кыайыы үөрүүтүгэр кыттыспаттарын үөскэтэр буолла. Кырдьаҕас сэрии бэтэрээннэрэ ытыктабылга, бочуокка сылдьыылара эдэрдэр баҕа санаалара биир өрүтүнэн туолбатыгар, кыайан бэтэрээн буолбаттарыгар тириэрдэрэ сэрии саҕаланарыгар баҕаралларын улаатыннаран кэбиһэр. Дойдуларга араас былыргы сэриилэри үтүктэн оонньооһуннар сайдыылара уонна олорго эдэрдэр кыттыһыылара итини бигэргэтэр.
Олох тупсан бары-барыта баара уонна дэлэйиитэ оҕону иитиигэ уратыны, атаахтатыыны, бэлэмҥэ үөрэтиини киллэрэн иһэр. Аныгы төрөппүттэр сэбиэскэй былаас саҕанааҕы “Барыта оҕо туһугар” диэн албын, сыыһа хайысхалаах ыҥырыыны билигин, ырыынак кэмигэр эмиэ тутуһа сылдьалларыттан оҕону аһара маанылыылларыттан уонна бэлэмҥэ үөрэтэллэриттэн атаахтык иитэллэрэ элбээтэ.
Саха дьонун олохторун үөрэҕэр “Оҕону атаахтатыма”, “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиилэр бааллар. Бу этиилэр дириҥ суолталарын Кут-сүр үөрэҕэ дакаастаан, оҕо ийэ кута кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт кэмиттэн саҕаланан иитиллэрин дьоҥҥо тириэрдэр. Атаах буола улааппыт оҕо өйө-санаата туруга, тулуура суох буола улаатара оҥорор быһыыларын кыайан хонтуруолламматын үөскэтэрэ сыыһа-халты, аһара туттунуулары элбэҕи оҥороругар тириэрдиэн сөп.
Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиини хайаан да тутуһарга ыҥырар. Маннык иитиилээх киһи кыы-һырдаҕына, абардаҕына, итирдэҕинэ букатын даҕаны киһи быһыытын умнуон сөбө төрөппүттэр оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ сэрэхтэрэ улаатан Кут-сүр үөрэҕэ этэрин тутуһалларын эрэйэр.
Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ииппэттэн, бэрээдэккэ үөрэппэттэн аһара бара сылдьар, бас-баттах иитиилээх эдэрдэр билигин элбээн сылдьаллар. Ол аата, урут Л.Н.Гумилев булан суруйбут уонна “пассионарнай” диэн ааттаабыт, сахалыы эттэххэ бас-баттах иитиилээх дьон биһиэхэ эмиэ баар буоллулар. Бу дьону били-гин мамбеттар, маргиналлар, “трудные подростки” диэн куһаҕан ааттаан туората сатыыллар эрээри, элбээн иһэллэрэ чахчы.
Оҕолор охсусталлар эрэ, кыайбыт кырбыырын ааһан, хам тэпсэр. Бэйэлэрин туттунан, тохтотунар күүстэрэ суох эдэрдэр кыра аайыттан сылтахтанан охсуһа-этиһэ сатыыллара элбээтэ. Былыргы сахалар “Эстэр ыал сүөһүтэ харсыһыылаах” диэн оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ аналлаах этиилэрэ быһаччы дакаастанар кэмэ биһиэхэ тиийэн кэлбитин билинэн оҕону иитиигэ Кут-сүр үөрэҕин туһаннахха табыллар.
Дьон өйө-санаата туруга суоҕа улааппыта кыра да кыыһырсыылар быһаҕынан быһаарсыыга тиийбиттэринэн биллэр. Өлөрсүүлэр ордук элбэхтик куукуна быһаҕынан оҥоруллар буоллулар.
Дьону кырбааһын, хаан-сиин оҥоруу, араастаан ыйааһын, өлөрүү бары тэлэбиизэр каналларынан харыыта суох көрдөрүллэ тураллар. Төйөн түһүү кэнниттэн туох да буолбакка, бастарын хамсатан кэбиһэн баран ойон туран салгыы охсуһан бара турар киинэ “супер” геройдара олус элбээтилэр. Кинилэри үтүктэн киһини төйүөр, хамсаабат буолуор диэри кырбааһыны эдэрдэр оҥороллоро элбээтэ.
Дьон кырыга улаатыыта аҥардастыы Россияҕа эрэ буолбатах. Атын сайдыылаахпыт диэн ааттанар Европа дойдуларыгар тус-туспа хайдыһан баран охсуһуулар, уулуссаҕа тахсан содуомнааһыннар эмиэ үксээтилэр. Бары сөбүлүүр футбол, хоккей оонньууларбыт охсуһуута суох түмүктэммэттэрэ ордук хомотор. Сорохтор оонньууларга охсуһуу көрөөрү, онно кыттаары бараллар.
Кыыһырбыт, абарбыт киһи туттунар күүһэ аҕыйыырыттан киһиттэн таһынан быһыыланара массыына кыра да абаарыйатын кэнниттэн биллэн кэлэр. Аһара бара сылдьар өй-санаа охсуһа сатааччылары элбэтэн кэбиһэр. Массыынаҕа охсуһарга аналлаах тэриллээх; биталаах, бэстилиэттээх сылдьар буолуу олоҕурда. Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ элбээһиниттэн дьон бэрээдэги олохтоорулар армияны ордук саныыллара улаатан иһэр. Ол курдук, армияҕа кытаанах бэрээдэк баара дьону угуйар, тардар күүскэ кубулуйда. Итини тэҥэ, дьахталлар мөлтөхтөр, арыгыһыттар диэн туоратар эр дьонноро армияҕа бииргэ мунньустан күүстэрин көрдөрөллөрө ордук табыллара санааларын күүһүрдэн биэрэр.
Армия оруола Аан дойду үрдүнэн барытынан үрдээн иһэр. Демократия үөрэҕин сымнаҕас, икки өрүттээҕи тутуһар дьайыытыттан гражданскай дьон бэрээдэги кэһиилэрэ, охсуһаллара, этиһэллэрэ эл-бээн истэҕин аайы армия бэрээдэги тутуһар оруола үрдээн биэрэр.
Бары дойдулар армияларыгар бэрээдэги кытаанахтык туталлар. Өссө аналлаах, бастаан иһэр бэрээдэктээх чаастарга ордук кытаанах, командир эппитэ хайаан да толоруллар эрэ аналлааҕын армияҕа тутуһаллар. Сэриигэ бэлэмнэнии диэн ыарахан үлэ. Армияҕа кытаанах бэрээдэк баара эрэ армия олоҕо туруктаныытын үөскэтэрэ биллэр. Ол курдук, сааны-сэби, улахан алдьатыылаах сэрии сэбин илдьэ сылдьар киһи туруктаах өйдөөҕө-санаалааҕа, сыыһа-халты туттубата кытаанахтык ирдэнэр көрдөбүл буолар.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ дьон бэрээдэги тутуһуулара эмиэ сөп түбэһэр. Гражданскай дьон демократия үөрэҕин бэрээдэги тутуһууга туһана сылдьаллара элбэҕиттэн сокуоннары толорууга сымнаҕастар. Сокуоннары тутуһуу мөлтөөтөҕүнэ эбэтэр сокуоннар туһалара аҕыйаатаҕына дьон олоҕо туруга суох буолуон сөп. Ол курдук, аҕыйахтар аһара байыыларын уонна дойдуну салайыыларын үөскэтии үгүстэр бииргэ олорууларыгар сөп түбэспэт. Аһара байбыттар өссө байаарылар бэрээдэги, тэҥнэһиини үөскэтэр сокуоннары тутуспакка эрэ көҥүллэринэн сылдьыыларыгар тириэрдэриттэн дойду олоҕо туруга суох буолууга киириэн сөп.
Армияҕа оннук буолбатах. Командир этиитэ хайаан да туолуохтааҕа эппиэтинэһи икки өттүгэр иккиэннэригэр үөскэтэр. Ол аата, командир туолуон сөптөөх, кыаллар кыахтаах бирикээһи эрэ биэрэрэ ирдэнэр, онтон ону толорооччу этиллибитин, ыйыллыбытын курдук толорор эбээһинэстээҕэ хаһан да уларыйбат.
Билигин Россияҕа армия, сулууспалаахтар оруоллара үрдээн иһэр, хамнастара да биллэрдик улаатта. Байыаннай аҥардаах, араас формалары кэтэр үлэһиттэрдээх тэрилтэлэр элбээтилэр. Бу быһыы дьон армияҕа сулууспалыы тиийиилэрин элбэтэрин таһынан армия оруола аһара үрдээһинин үөскэтэр кыахтанна.
Дойдуга армия баһылыыр оруолу ылыыта эр дьон салайар былааһы аҥардастыы ылыыларыгар тириэрдиэн сөп. Дьахталлар оруолларын намтатыахтара, ол курдук, эр дьон курдук буолууну армияҕа сулууспалыы да сылдьан ситиһэр кыахтара суоҕа биллэн сэриилэри утарсыахтара. Ону тэҥэ, аһынар, харыстыыр санаалара элбэҕиттэн эр дьон курдук аһара кырыктанар кыахтара суох.
Билигин Россияҕа эр дьон мөлтөөн-ахсаан, туоратыллар уонна арыгыһыттар, үлэни кыайбаттар диэн үөҕүллэр кэмҥэ киирэн сылдьалларыттан тахсаары, босхолоноору үчүгэйдэрин көрдөрө сатыыллара элбээтэ. Армия күүһүрүүтэ уонна ханнык эмэ кыра кыайыылары ситиһиитэ кинилэри, ити куһаҕан ааттан босхолуур кыахтаах. Эр дьон бары кэриэтэ бэрээдэги тутуһары сөбүлүүллэриттэн армия күүһүрэригэр бэйэлэрэ да баҕараллар. Олоххо сайдыы кэлиитэ икки өрүттэр; эр дьон уонна дьахталлар бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан хардары-таары хамсааһыннары үөс-кэтэллэриттэн кэлэр. Ол курдук, сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар өрө тутуллан, көҥүллэринэн эргэ баран, элбэх үрдүк үөрэхтэнэн баһыйбыт кэмнэрэ ааһан, сэбиэскэй былаас эстэн, аны үлэни кыайар эр дьон баһылыыр кэмнэрэ эргийэн кэлэн иһэр. Эр дьон баһылаатахтарына оҥорон таһаарар үлэ-хамнас сайдыыта саҕаланар, ону тэҥэ, эр дьону күүһүрдэр өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо киир-дэҕинэ бэрээдэк тупсара ситиһиллэр кыахтанар.
Оҕолору кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ-хамнаска, бэрээдэккэ, тулуурга үөрэтиини эр дьон эрэ кыайа-хото оҥорор кыахтаахтарын билинэн кинилэри күүһүрдүү, санааларын көтөҕүү ирдэнэр. Туруктаах өйдөөх-санаалаах, туруурдаах, киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй эдэрдэр эрэ үлэни-хамнаһы кыайан сайдыыны аҕалар кыахтаналларын билинэн оҕону кыра эрдэҕиттэн атаахтаппакка эрэ улаатыннарыы эрэйиллэр.
Сахалар эр дьону күүһүрдэр, бэрээдэги тутуһарга үөрэтэр Улуу Тойон таҥараларын үөрэҕин оннугар түһэрэн, эдэрдэри, уол оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ туһанарбыт ирдэнэр кэмэ кэллэ.
Онон дьон кырыга улаатарыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ көрсүө, сэмэй буолууну тутуһарыттан быыһыыр абыраллара буолар.
ТАҤАРА – ӨЙ-САНАА ҮӨРЭҔЭ
Сир үрдүгэр киһи өйө-санаата, тугу оҥорбута уонна оҥороро “Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар этиилэригэр сөп түбэстэҕинэ эрэ табыллар. Бу этии Сир Күнү тула эргийэриттэн сырдык уонна хараҥа, итии уонна тымныы хардары-таары солбуйсан иһэллэриттэн Сир үрдүгэр туох барыта икки, утарыта өттүлэриттэн тутулуктана сыл-дьалларын быһаарар. Бу икки өрүттээх буолууну тутуһан итэҕэл, өй-санаа үөрэҕэ эмиэ икки өрүттэнэрэ табыллар:
1. Сахалыы таҥара үөрэҕэ. Эдэр, үүнэн иһэр өйдөөх-санаалаах оҕоҕо үтүө, үчүгэй санаалары үгэс оҥорон иҥэрии, ийэ кутун киһилии быһыылары оҥорорго, сиэри тутуһарга, киһилии майгыланыыга иитии, аһара барар өйүн-санаатын хааччахтааһын таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар уонна бастаан иһэрэ, оҕо кыра эрдэҕиттэн, бу үөрэҕи билэ, тутуһа үөрэнэрэ эрэйиллэр. Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн олус күүстээх баҕа санааны үөскэтэн үгэс, итэҕэл оҥосторугар, ону ситиһиигэ дьулу-һарыгар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр, таба, киһилии суолунан өйө-санаата сайдыытын, майгына үөскээһинин салайан биэрэр.
2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Төрөөбүт тылы, олох үгэстэрин үөрэтии, урукку, олорон ааспыт көлүөнэлэр билиилэрин, үрүҥ айыы буолбут өйдөрүн-санааларын үөрэтэн, итэҕэйэн итэҕэл оҥостуу, үчүгэй, туһа-лаах өрүттэрин талан ылан аныгы, сайдыбыт, тупсубут олоххо эдэрдэр туһаныыларын үөскэтии үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар. Ол аата, үрүҥ айыылартан тыыннаахтарын тухары оҥорбут, бэлэмнээбит билиилэрин ылынан олохпутугар быһаччы туһанан барарбытын өс хоһооннорун туһана сылдьарбыт биллэрэллэр. Онтон билии диэн өссө үгэс буола илик, дьон үгүстүк боруобалаан, оҥорон көрөн үчүгэйин дуу, куһаҕанын дуу арааран билбит үөрэхтэрэ, олоххо туһанар буол-бут быһыылара ааттаналлар. Бу быһаарыыны таба өйдөөтөхпүтүнэ “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, дьону албыннааһын буолар. Айыылартан үөрэҕи буолбакка тыыннаах эрдэхтэринэ үөрэтэн билбит бэлэм билиилэрин ылынабыт. Бу элбэх билиилэр икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах буолан тах-салларыттан үрүҥүн, үчүгэйин, туһаны аҕаларын эрэ талан ылан аныгы, уларыйыылар киирбит олохпутугар туһанарбыт табыллар.
Айыы буолуу диэн хас киһи барыта өллөҕүнэ өйө-санаата бэйэтин уратытынан, атын кимиэхэ да маарыннаабатынан туспа айыы буолан сылдьарын ааттыыбыт. Өлбүт киһи өйө-санаата үрэллэн ыһыллыытын кэнниттэн үгэстэрэ, үөрүйэхтэрэ ордон хаалбыттара айыы буолууну үөскэтэрин сахалар быһааран туһана сылдьаллар.
Итэҕэл икки өрүтүттэн таҥара үөрэҕэ улаатан иһэр эдэрдэргэ сай-дан, үүнэн, олох сайдыытыттан уларыйан биэрэн иһэр өйү-санааны иҥэринэргэ, таба өйдүүргэ көмөлөһөр. Үөрэҕи-билиини баһылаан, саҥаттан саҥаны билэн, олору үгэс оҥостунан сайдан иһэр өйү-санааны таҥара үөрэҕэ эрэ таба суолунан салайар, сиэри уонна киһи быһыытын туһанан аһара баран хааларын тохтотор.
Үтүө, үчүгэй киһи өйүн-санаатын, тугу оҥорорун үтүктэн, үгэс оҥостон үөрэниини таҥара үөрэҕэ эрэ оҕо өйүгэр-санаатыгар тириэрдэр. Эдэрдэр саҥа олоххо саҥалыы, ол аата уруккуттан уларыйбыт, тупсубут, элбэх уратылаах өйүнэн-санаанан салайтаран олохторун оҥостоллоругар таҥара үөрэҕэ уопуттаах киһини ыйан, көрдөрөн биэрэн оҥорор быһыыларын үтүктэн үөрэнэргэ көмөлөһөр, ол иһин сыыһа-халты туттуналларын аҕыйатан туһалыыр.
Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата саҥа ылыммыт, билбит-көрбүт үөрэҕинэн сайдар, уларыйан биэрэн иһэр олоххо сирдэтинэр, баҕа санааны, саҥа үгэһи үөскэтинэр, иҥэринэр уонна оҥорор быһыыларын салайынар. Холобурга, оҕо билиҥҥи демократия сокуоннарын үөрэттэҕинэ, өйүгэр-санаатыгар иҥэриннэҕинэ эрэ билэр, олоҕор туһанар уонна толорор кыахтанар. Урут, сэбиэскэй былаас кэмигэр биһиэхэ демо-кратия диэн хаһан да суох этэ, биһиги өбүгэлэрбит, оннооҕор төрөп-пүттэрбит оннук үөрэҕи билбэккэ, ханнык эрэ байыаннай “коммунизм” олоҕор олохторун олорбуттара. Ол иһин, үрүҥ айыыттан ылынар билиибитигэр демократия үөрэҕэ, сокуоннара, билиилэрэ букатын суохтар, бу үөрэххэ эдэрдэр таҥара үөрэҕин туһанан бэйэлэрэ саҥа-лыы үөрэнэллэригэр тиийэллэр.
Билигин биһиги саҥа сайдан иһэр демократиябыт олоҕор сахалыы таҥарабыт үөрэҕин оннун булларан, туһанан уонна сайыннаран кэлэр көлүөнэлэрбитин ииттэхпитинэ, үөрэттэхпитинэ туруктаах өйү-санааны, киһи буолууну ситиһэннэр, үлэни-хамнаһы кыайаннар омукпутун сайыннарар кыахтаналларын үөскэтэбит.
Оҕо улаатан иһэн өйүн-санаатын аһара ыыппакка, тулуурун уонна туттунар күүһүн туһанан киһилии быһыыланыыга үөрэниитэ хайаан да ирдэнэр көрдөбүлгэ киирсэрин билигин умнан туһаммакка сыл-дьабыт. Аһара барар, “көҥүлүнэн барбыт” өйдөөх-санаалаах эдэрдэри улаатыннарыыттан бу кэмҥэ ыар, куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэллэрэ олус элбээһинэ өйтөн булуллубут “айыы үөрэҕин” сыыһала-рыттан быһаччы тутулуктаах.
“Айыы үөрэҕин” айан саха дьонун барыларын албыннааһыны арыйан биһиги “Айыы үөрэҕин алҕастара” диэн үлэни суруйбуппутун “Чолбон” сурунаалга бэчээттээбиттэрэ. Бу үлэҕэ “айыы үөрэҕэ” итэҕэл буолбакка секта буоларын быһаарбыппыт. (17,70).
“Айыы үөрэҕин” сыыһаларын булан аан маҥнай 1991 сыллаахха “Кыым” хаһыакка Сомоҕотто суруйбута. “Айыы үөрэҕин” туһунан аҕыйах тыл диэн ыстатыйатыгар Сомоҕотто бу сымыйа, Л. Афанасьев эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут үөрэҕин сыыһалара саха дьонугар куһа-ҕан дьайыылара улаханын ыйбыта:
- “Айыы үөрэҕэр” оскуолаҕа оҕолору үөрэтии диэн иэдээн.
- Көстөн турар сымыйалааһынынан саха дьонун саҥа олоххо кии-рэн иһэр итэҕэлтэн киэр хайыһыннарыахха сөп.
- Бу саат-суут. Итэҕэл дьыалатыгар бэйэни сымыйанан ааттанаа-һын – улахан айыыны оҥорооһун. (18,123).
Киһи бэйэтин үтүө санаатын үгэс оҥостон иҥэриниитэ уонна олору толоруута таҥара үөрэҕэ диэн ааттанар. Оҕо кыра эрдэҕинэ үтүктэр, батыһар дьоно төрөппүттэрэ буоллахтарына, иитии-үөрэтии ханнык да халыйыыта, аһара барыыта суох баран иһэр кыахтанар. Ол аата, оҕо төрөппүттэрин курдук буолар баҕа санаатыттан соннук үгэстэри үөс-кэтиммитэ кинини олоҕун устата салайа сылдьаллар.
Киһи хайдах быһыылаах киһи буолара тугу оҥороруттан, саҥара-рыттан эрэ быһаарыллан дьоҥҥо биллэр кыахтанар. Тас көрүҥэ бу киһи хайдаҕын кыайан быһаарбат. Итини тэҥэ, киһи тугу саныы-рыттан хайдах киһитин кыайан быһаарыллыбатын “Икки атахтаах эриэнэ иһигэр, көтөр эриэнэ таһыгар” диэн өс хоһооно оҥорон сахалар ураты чуолкайдык эппиттэр. (4,64).
Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор киһи киһи быһыылаах диэн ааттанар. Онтон киһи оҥороруттан атыннык, туспатык, тиэрэтик оҥорор киһи киһи быһыыта суох, ураты, сиэри тутуспат, таһынан барар киһи буолар. Бу киһи аны киһи оҥорботун, билбэтин оҥордоҕуна саҥаны айыыны оҥоруу буолан тахсара өй-санаа үөрэҕин икки өрүтүн табатык сыаналаан, олус сэрэхтээхтик туһанары ирдиир. Ол аата, киһиттэн ураты, сиэри тутуспат дьон саҥаны айан, айыыны оҥороллорун билэн сэрэниэххэ сөп. Алдьархай эбэтэр ынырык киһи диэн айыыны, уратыны, дьон бил-бэттэрин, оҥорботторун элбэхтик оҥорор киһини этэллэр, бу киһиттэн сэрэнии хайаан да ирдэнэр. Дьон бары айыыны оҥоро сатаатахтарына, онно дьулустахтарына урукку олох туһалаах үгэстэрин аһара, таһынан бараллара элбиириттэн алдьархайдары, алдьатыылары, ынырыктары үөскэтэн таһааралларын сайдыыны ситиспит, үөрэҕи, билиини баһылаабыт дьон билэн сэрэниэхтэрэ этэ.
Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥорор дьон олус аҕыйахтар, биир эмэ киһи туһалаах айыыны оҥорор, онтон туһата суох, буортулаах да саҥаны айыылары оҥоро сатааччылар аһара элбээн хаалыыларыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕолору, дьону харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (13,24).
Киһи кыыһырдаҕына, куһаҕан санаата киирдэҕинэ быстах санаатыгар оҕустаран куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөбө өй-санаа туруктаныытын ирдиир. Куһаҕан санаалар киһиэхэ өр кэмҥэ мунньустан үгэскэ кубулуйан ийэ кут өйүгэр-санаатыгар эмиэ уларыйаллар. Онтон киһини олоххо кэлэн ааһар араас ыксаллаах түгэннэргэ салгын кута көтөн хааллаҕына ийэ кута салайарын уонна сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ киирэн кэлиэн сөбүн биһиги “Кут-сүр үөрэҕэ” диэн үлэби-титтэн булан туһаныахха сөп. (9,91).
Куһаҕан санаалары элбэхтик хатылаан саныы сырыттахха эмиэ куһаҕан үгэстэр үөскээн хааланнар киһини куһаҕан быһыылары оҥорууга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп. Ол иһин, куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, суох оҥоруу хас биирдии киһиттэн хайаан да ирдэнэр уонна сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар. Өй-санаа үөрэҕин тутуһар, таҥараны итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куруук ыраастыы сылдьар, куһаҕан санааларын умнан, санаабакка хаалларан иһэринэн атыттартан биллэр уратыланар.
Дьоҥҥо куһаҕан санаалара элбээбиттэрин арыгы иһэн итирэн хаалан баран куһаҕан быһыылары оҥорооччулар үксээбиттэрэ биллэрэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорбуттарыттан дьон куһаҕан санааларыттан ыраастаныы оҥорор туһатын букатын умнан, хаалларан сылдьаллар.
Таҥараны, ол аата өй-санаа үөрэҕин итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан ыраастана сылдьара үчүгэй санаалара элбии-риттэн уонна үгэскэ кубулуйалларыттан үгүс үчүгэй быһыылары оҥо-рор кыаҕын улаатыннарар. (10,47).
Үчүгэй оҕо куһаҕан быһыылары оҥорбот диэн үөрэтии оҕо кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн ыла саҕаланан барара туһатын улаатыннарар. Ол аата, бу кэмтэн ыла ханнык куһаҕан быһыылар баалларын билэр, “бу куһаҕан” диэн туспа араарар буола үөрэнэн иһэриттэн, олору оҥорбото ситиһиллэр кыахтанар.
Туохха барытыгар икки өрүт үөскээн тахсара уонна арахсыылара биллэр бэлиэлэрдээх. Үчүгэй оҕо мэниктээбэт, ону-маны алдьаппат, үөрэҕэр кыһанар, дьонугар көмөлөһөр, онтон куһаҕан оҕо сүрэҕэл-дьиир, мэниктиир, ол иһин мөлтөхтүк үөрэнэр, үлэҕэ кыттыспатыттан сүрэҕэ суох буолан хаалар. Үчүгэй оҕо куһаҕан тыллары саҥарбат, боччумнаах, бэйэтин кыана туттунар оҕо буоларын оҕолор кыра эр-дэхтэриттэн билэ үөрэннэхтэринэ, соннук үгэс үөскээн олохсуйа-рыттан киһилии быһыылаах буола улааталлара ситиһиллэр.
Оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар ханан, тугунан арахсалларын биллэрэн уонна ону тутуһарыгар үөрэтии та-ҥара өйүн-санаатын иҥэрии буолар. Сахалар бу үөрэҕи “Үрүҥү, хара-ны араарыы” диэн ааттыыллар уонна куруук туһана сылдьаллар. Үчүгэйи санаан, үчүгэй үгэстэнэн үчүгэйи оҥоро үөрэнэн оҕо үчүгэй майгылаах, киһилии быһыылаах буола улаатар кыахтанар.
Былыр-былыргыттан дьон өйө-санаата саҥа сайдан эрдэҕинэ киһи өйө-санаата үчүгэйи уонна куһаҕаны араарыыта Күн таҥара дьайыы-тыттан, үрүҥ уонна хара дьүһүннэр алтыһыыларыттан, хардары-таары солбуйсууларыттан үөскээн олохсуйбут. Ол курдук, сырдык, үрүҥ буолуута киһиэхэ үчүгэйи, тупсууну аҕаларын быһаарбыттар, онтон хараҥа, хара куһаҕан, тымныы, кутталлаах кэми аҕалара, ол кэмҥэ арыллан олоххо киирбиттэр.
Хара куһаҕан, үрүҥ үчүгэй диэн өйдөбүллэр ити курдук үөскээбиттэр. Бу үөрэх быһаарыытын тутуһан таҥаралары Үрүҥ Күн, Үрүҥ Аар тойон диэн ааттааһын туохтан барытыттан үчүгэйин талан ылан туһаныыны биллэрэр. Онтон куһаҕан, хара умнуллуохтаах, хаалла-рыллан, туоратыллан иһиэхтээх, оччоҕо эрэ үчүгэй элбиир кыахта-нарын таҥараны итэҕэйээччи туһанар.
Сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн төрүтүнэн “Туох барыта икки өрүттээҕин” билинии, ону итэҕэйии, олоххо туһаныы буолар. Ол аата киһи оҥорор быһыыларыгар хайа да диэки аһара баран халыйбакка, үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар икки ардыларынан, ортотунан түбэ-һэр, үһүс, сөп түбэһиини үөскэтэр өрүтү туһанан быһаарыылары ылыннахха үйэлээх, таба быһаарыы буолара ситиһиллэр кыахтанар. Бу быһаарыыны олоххо туһаныы сахаларга үс дойдуну уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини үөскэппит.
Саха тыла киһи өйө-санаата саҥа сайдан киһилии быһыыланар буолан эрдэхтэринэ үөскээн сайдыбытын биир бэлиэтинэн сиэр диэн тыл, өйдөбүл баар. Сахалар сиэр диэн өй-санаа хааччаҕын быһаа-рыылара үрүҥ уонна хара дьүһүннэр иккиэн бииргэ буккуспут-тарыттан, холбоспуттарыттан үөскээбит үрүҥ уонна хара икки ардыларынан дьүһүн ааттанар. Таҥараны итэҕэйэр киһи туох бары оҥорор быһыыларыгар аһара барбакка, икки өрүттэн хайа эрэ өттүн диэки халыйбакка, ортотунан, ол аата бу өрүттэр икки ардыларынан түбэһэр быһаарыыны ылынан туһаныыта үгүстүк таба буолан тахсар. Бу киһи оҥорор быһыытыгар туһаны аҕалар быһаарыыны олоххо кил-лэрэргэ анаан икки дьүһүн холбоспуттарыттан үөскээбит сиэр диэн тыл киэҥник туттуллан үйэлээх үгэскэ кубулуйбут.
Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона. Саха киһитэ сиэри тутуһар, хаһан да таһынан барбат. Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, оҥорбот быһыытын аан бастаан оҥоруу буолан тахсарынан сиэри аһара, таһынан барарынан, ону оҥорорго олус улаханнык сэрэнии, туох содул үөскээн тахсарын эрдэттэн быһаарыы эрэйиллэрин сахалар билэллэр уонна саҥаны айыыны оҥорон сиэри уларытарга аналлаах кыра-кыратык кэһиилэри киллэрэн тупсаран биэрэн иһэргэ анаан “Кэс тыл” диэн этиини туһанан оҥороллор.
Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу олус уустугуттан, элбэх эрэйдээҕиттэн, үлэлээҕиттэн уонна сыыһа-халты буолан хаалара элбэҕиттэн олоххо уопуттаах, кырдьаҕас киһи ыйан, “Кэс тылы” этэн биэриитин тутуһан оҥордоххо табылларын сахалар туһаналлар.
“Үрүҥү-үрүҥ, хараны-хара” диэн быһаарыы сахаларга былыр-былыргыттан баара таҥара үөрэҕин, ол былыргы кэмнэртэн ыла билэллэрин, олохторугар туһаналларын биллэрэр.
“Таҥараҕа мастаммыкка дылы” диэн этии саха дьоно өй-санаа үөрэҕин былыр-былыргыттан баһылаабыттарын быһаарар. Таҥара диэн өй-санаа үөрэҕэ, ол иһин маһынан таба охсуллубат. Өй-санаа үөрэҕэ хас да көлүөнэ дьон олохторугар холбуу дьайар уратылааҕыттан биир киһи таба өйдөөн быһаарара уустук. Ол иһин, кырата эһэтин эбэтэр эбэтин этиилэрин, үөрэхтэрин истэн таба сыаналаатаҕына эрэ сөптөөхтүк өйдүүр кыахтанар.
Үрүҥ айыылартан билиини ылыныы билиҥҥи, саҥа сайдыылаах, былыргыттан улаханнык тупсубут аныгы олох көрдөбүллэригэр сөп түбэстэҕинэ эрэ, эдэрдэри үөрэтиигэ туһалыыр кыахтанар. Ол аата, эдэрдэр бэйэлэрин сайдан иһэр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэр, туһаны аҕалар билиини былыргылар үөрэхтэриттэн ылан олохторугар туһаналлара үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн ааттанар. Үчүгэй киһи таҥара аатын иннигэр үчүгэйин биллэрэр үрүҥ диэн тылы эбэн биэрэн Үрүҥ Аар тойон диэн ааты үөскэтэн туһана сылдьаллар.
Омук былыргы олоҕун сиэрин тутуһан аныгы олоҕун оҥосторугар, тылын-өһүн, культуратын харыстыырыгар үрүҥ айыы итэҕэлин туһата олус улахан. Сайдан иһэр саҥа үйэҕэ итэҕэл таҥара уонна айыы диэн икки өрүттэрин бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээн, хайаларын да аһара ыып-пакка туһаннахха эрэ, омук үйэтин уһатыы ситиһиллэрэ кыаллар.
Онон билигин олох сайдыыта олус түргэтээбит кэмигэр итэҕэл икки өрүттэрэ тэҥҥэ сайдан истэхтэринэ, хайалара да аһара барба-таҕына эрэ табыллар, оччоҕуна эрэ өй-санаа туруктаахтык сайдан, омук уһун үйэлэнэрэ ситиһиллэр кыахтанар.
ТАҤАРАҺЫТ
Былыргы кэмнэргэ дьон түүллэрин таба тойоннуу үөрэнэннэр өй-санаа үгэстэргэ кубулуйан баран тус-туспа бэлиэлэргэ арахсалларын уонна уһун кэмҥэ сылдьалларын быһаарбыттар. Өй-санаа бу, үгэстэргэ уларыйан тус-туспа сылдьар уратыларын быһаарыыларын тутуһан киһи өйө-санаата сайдарыгар туһанарга аналлаах үөрэҕи таҥ диэн тылтан үөскэтэн таҥара диэн ааттаабыттар. Таҥ диэн тыл тус-туспа сылдьар үгэс буолбут өйдөрү-санаалары хомуйар, бииргэ мунньар суолтата бу үөрэҕи быһаарыыга ордук сөп түбэһэр.
Оҕоҕо, киһиэхэ өйө-санаата сайдан, тупсан иһиитин туһанан олору ситиһэргэ аналлаах баҕа санаалары, саҥа үгэстэри үөскэтэн биэриини таҥара үөрэҕэ улахан уопуттаах киһини үтүгүннэрэн, батыһыннаран оҥорон биэрэрэ туһалаах. Киһи олоххо ситиһэ сатыыр сыалланарын, онно дьулуһар баҕа санааланыытын олоҕор уларытыылары, ситиһиилэри оҥороругар туһанарын таҥара үөрэҕэ үөскэтэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар оҕону иитии эмиэ сөп түбэһэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ханнык үгэстэринэн иитиллибититтэн тутулуктанан өйө-санаата икки аҥы арахсар:
1. Үчүгэй иитиилээх. Ийэ кута иитиллэр кэмигэр үчүгэй үгэстэргэ үчүгэй быһыылары оҥоро үөрэнэн иитиллибит, киһилии быһыылаах, майгылаах, олоҕор тугу эмэ туһалааҕы оҥорорго, ситиһэргэ аналлаах баҕа санаалаах буола улааппыт оҕо итинник ааттанар.
2. Куһаҕан иитиилээх. Кыра эрдэҕинэ атаахтыы сылдьыбытыттан бэйэмсэҕэ улаатан хаалан атыттар бэлэмнэригэр олорор санаата улааттаҕына уонна өйө-санаата сиэри аһара барара элбээтэҕинэ куһаҕан иитиилээх буолан хаалыан сөп.
Оҕо кыра эрдэҕиттэн атаахтык иитиллэн олоҕор ситиһэ сатыыр туһалаах сыаллары кыайан булумматаҕына, төрөппүттэрин бэлэмнэ-ригэр үөрэнэн хааллаҕына арыгыһыт, наркоман буолууга салаллан хаалыан сөп. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону көрсүө, сэмэй, тулуурдаах буолууга, киһилии майгыланыыга, үлэни-хамнаһы кыайарга иитэрэ, үөрэтэрэ бэйэтин кыаҕын таба сыаналыырын, оҥорор быһыытыгар туһанарын үөскэтэн олоҕор ситиһиилэри оҥороругар тириэрдэр.
Таҥ, хомуй диэн саха тылынан таҥара үөрэҕэ ааттаммыта өй-санаа тус-туспа үгэстэртэн хомуллан мунньулларын биллэрэр. Сахалар бы-лыргы аардары кытта бииргэ олорбуттарын, өйдөрө-санаалара ол кэмтэн сайдыбытын уонна киһи таҥара үөрэҕин олохтообуттарын Үрүҥ Аар тойон таҥараны ол кэмҥэ үөскэппиттэрэ биллэрэр. Бу таҥара бастакы, үрдүкү таҥара буолара маҥнайгы киһи таҥараны сахалар аардар баһылыыр эрдэхтэринэ айбыттарын уонна олоххо киллэрбиттэрин дакаастыыр. Таҥара диэн тыл “таҥ” уонна “аар” диэн тыллар холбоспуттарыттан үөскээбитэ итини эмиэ бигэргэтэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн сахалар төрүт үөрэхтэрэ, уһун үйэлээх би-лиилэрэ буолар. Бу үөрэх оҕо улаатан иһэн хайаан да киһи буолууну ситистэҕинэ, оҥорор быһыылара киһи быһыытын таһынан барбат буоллахтарына, киһи быһыылаахтык олоҕун олорорун дакаастыыр. Бу киһи олоҕор ситиһэ сатыыр сыаллара, баҕа санаалара сахалыы таҥара үөрэҕин төрүттэрэ буолаллар.
Сахалар киһи туһунан билиилэрин Уткин К.Д. хомуйан бэчээттэппитэ. Кини бу улахан үлэтиттэн сахалар киһи туһунан билиилэрэ олус дириҥин итэҕэйэбит. (19,326).
Сахалыы таҥара үөрэҕин итэҕэйэр, олоҕор туһанар киһи таҥара-һыт диэн ааттанар. Былыргы сахалар тыл дорҕоонноро киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыыларын таба туһанан саҥа үөскүүр тыллары оҥорбуттарын быһааран, бу үөрэх саҥалыы олоххо киирэригэр туһата улаатыа диэн биһиги таҥараһыт диэн тылы бэйэтинэн ылынабыт.
Киһи аан маҥнай таҥара киһиэхэ туох туһалааҕын биллэҕинэ, итэҕэйдэҕинэ итэҕэлэ угуйар, ыҥырар күүстэнэр уонна бигэ тирэхтээх буоларын тэҥэ, өйө-санаата туруктаах буолар.
Айылҕаҕа туох барыта эргийэн кэлэн иһэр. Киһи олоҕо муҥура суох буолбатах, бүтэр, быстар кэмэ син-биир тиийэн кэлэр. Аныгы наука да онно кыайан көмөлөспөт. Ол иһин, киһи барыта кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн, иитэн, үөрэтэн киһи буолууну ситиһиннэрэн, олоҕун салҕааччылары салгыы хаалларан истэҕинэ табыллар.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһи үс куттаах диэн этиитин тутуспакка оҕону арҕааҥҥы омуктар киһи биир “душалаах” эрэ диэн этиини тутуһар сыыһа үөрэхтэрин туһанан ииттэххэ, үөрэттэххэ өйө-санаата сайдыыта атаахтатыы, маанылааһын өттүгэр халыйан хаалан туһаны аҕалбат киһиэхэ кубулуйуон сөп.
Иитиитэ табыллыбатах атаах оҕо кэлэр көлүөнэлэри кыайан салгыы хаалларбатын Омоҕой уонна Эллэй туһунан былыргы олохпут кэпсээнигэр атаах кыыс бэйэтигэр тиийинэн эдэр эрдэҕинэ өлөрө биллэрэр. Омукка кыыс оҕолору атаахтатыы, көҥүллэринэн ыытан кэбиһии аан маҥнай аймахтар эстиилэригэр тириэрдэрин, ол үөрэтэр аналлаах кэпсээнтэн билэн туһана сылдьыахпыт этэ.
Сахалыы таҥара үөрэҕин итэҕэйэр, олоҕор туһанар киһи оҕотун кыра эрдэҕиттэн бэйэтин үтүгүннэрэн тугу барытын бэйэтэ оҥорорун курдук оҥорорго, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга иитэр, үөрэтэр. Улаатан истэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан эргийэн, уларыйан биэрэр уратыларын биллэрэр. Ол иһин, оҕото улаатан иһэн киһи буолууну кэмигэр ситиһэр кыаҕа улаатар.
Таҥаралар үөскээн сайдан иһиилэрэ оҕо, киһи өйө-санаата сайдан, тупсан иһиитигэр сөп түбэһэр. Ол курдук, оҕо улаатан иһэн улахан киһи буолууну ситиһэн баран өссө үчүгэй киһи буолууга дьулуһара баҕа санаата салгыы сайдан иһэрин үөскэтэр. Киһи сөп эрэ буолууну сөбүлээбэккэ салгыы сайдан, оҥорор быһыылара тупсан тугу барытын үчүгэйдик, үчүгэй көстүүлээхтик оҥорууга дьулуһуута үчүгэй киһи таҥараны, Христоһу үөскэтэн олоххо киллэрбитэ.
Аныгы үөрэхтэммит дьон бэйэлэрин “үчүгэй” курдук сананыылара улаатыытыттан үчүгэй киһи кэнниттэн кэрэ киһи буолууга дьулуһуу кэлиэҕэ диэн сыыһа санааҕа киирэн эрэллэр. Үчүгэй кэнниттэн кэлэр кэрэ диэн тылбыт үчүгэйбит бүтүүтүн, кэрэх диэн уларыйбат турук кэлиитин бэлиэтиир. (1,114). Омук үгүс дьоно кэрэ буолууга дьулус-тахтарына, оннук баҕа санааланнахтарына үлэни-хамнаһы кыайбат-тар, үлэлиэхтэрин баҕарбаттар элбээннэр, атын омуктар, кэлиилэр барыһы киллэрэр үлэлэри баһылаан барыылара үөскүүр, ол аата омук уларыйыыта, симэлийиитэ саҕаланарыгар тириэрдэр.
“Куһаҕаннаах үчүгэй куустуспутунан сылдьаллар” диэн өс хоһоо-но үчүгэй кэнниттэн куһаҕан эргийэн кэлэрин биллэрэр. (4,76). Ол эбэтэр бары “үчүгэй” дии сылдьыбыттара куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалар уратылаах. Бу өс хоһооно сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун билэн олохторугар куруук туһаналларын биллэрэр. Бу этии өй-санаа сайдыыта кэмэ кэллэҕинэ бүтүүтүгэр, ол аата, муҥурун булан эргийэн биэрэрэ кэлэригэр сөп түбэһэр.
Аан дойдуга дьон ахсааннара элбээн араас элбэх омуктарга арах-саннар олохторун олороллор, омуктарын элбэх уратыларын кыахтара баарынан харыстыы, көмүскүү, уһун үйэлии сатыыллар. Уһун үйэлэр тухары сорох омуктар кыахтаахтары кытта кыттыһан бииргэ олорон сайдыыны ситиһэллэр, онтон сорохтор күүһүрдэхтэринэ, кыаҕырдах-тарына туспа бара сатыыр кэмнэрэ кэлэр.
Омук үйэтэ бүтэр кэмигэр кэрэ киһи буола сатааһын үөскээн барыларыгар кэриэтэ тарҕанар. Артыыстар элбээһиннэрэ бары кэрэ буолууга дьулуһууларын өссө улаатыннарар. Кэрэ киһи үлэлээбэт, кэрэтин эрэ көрдөрө сылдьар санаата улаатар. Омукка кэрэ киһи буолууга дьулуһуу аһара баран сайыннаҕына, ырыа, үҥкүү өрө туту-луннаҕына үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу үөскээһиниттэн омук атын, кэлии омукка баһыттаран симэлийэрэ тиийэн кэлэр кыахтанар.
Омук уһун үйэни ситиһэрэ көрсүө, сэмэй буолан үлэни-хамнаһы кыайдаҕына уонна үчүгэй ааттаныыны ситистэҕинэ, атын кэккэлэһэ олорор омуктартан тугунан да хаалан хаалбатаҕына, үгүстэртэн ордуннаҕына эрэ кыаллар. Атыттартан хаалан хаалбаты ситиһэргэ оҕону иитии, үөрэтии оруола улаатан биэрэриттэн омукка бэйэтин таҥаратын үөрэҕэ баар буолара туһаны оҥорор.
Таҥара үөрэҕэ үлэһиттэр, эр дьон үөрэхтэрэ. Бу үөрэх эр дьон баһылаан салайар кэмнэригэр үөскээн өйү-санааны сайыннарбыт. Ол иһин, оҕону сыыһа-халты туттунума, көрсүө, сэмэй буол диэн иитэр, үөрэтэр. Көрсүө, сэмэй буолуу диэн сахалар олохторун тутаах үөрэҕэ. Бу үөрэх дьоҥҥо аҕалар араас туһалара өс хоһооннорунан этиллэллэр. “Көрсүө киһи өйө байҕал дириҥин, халлаан үрдүгүн курдук”, “Көрсүө-сэмэй быһыы киһини киэргэтэр”, “Сир түннүгэ” диэн өс хоһоонноро көрсүө, сэмэй киһи өйүн-санаатын олоххо туһаны аҕалар уратыларын дьоҥҥо барыларыгар тириэрдэллэр. (4,63).
“Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх сахалыы таҥара үөрэҕин итэҕэйэр киһи олоҕор туһана, аһара барар өйүн-санаатын туттуна сылдьар быһыытын үөскэтэр. Ол аата, таҥараһыт киһи бу айыы диэн тыл киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор куһаҕан дьайыылара элбэхтэрин чопчу билэн бэйэтэ итилэри оҥорбото уонна оҕолорун олору оҥорума диэн үөрэтэрэ эрэйиллэр.
“Айыы диэмэ” диэн үөрэх куһаҕан өйдөбүллээх тыллары элбэхтик, улаханнык саҥарыма диэн быһаччы өйдөбүллээх. Киһи саҥарар куһаҕан тыла элбэхтик хатыланан хааллаҕына оҕоҕо куһаҕан үгэһи үөскэтэн, иҥэрэн кэбиһэриттэн оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр төрөппүттэр бу этиини куруук туһаналлар.
“Ыы” диэн ытааһын дорҕооно хаһан баҕарар куһаҕан дьайыыны оҥорор. Айыы диэн тыл биир эрэ үчүгэйдээх, биир эмэ киһи олоххо туһалаах айыыны оҥорор, онтон атын суолталара бары куһаҕаҥҥа тириэрдэллэр. Ол иһин, айыы диэн тылы ордук улаатан иһэр оҕолор туттубаттара ирдэнэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ.
Айыы диэн тылы улаханнык саҥара сылдьыы түргэнник үгэс буолан хааларыгар тириэрдэн киһи өлүүтүгэр, өйө-санаата айыы буолуутугар тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Ол курдук, өлбүт дьон өйдөрө-санаалара эттэриттэн-сииннэриттэн туспа баран айыы буолан өр кэмҥэ сылдьалларын сахалар билэллэр уонна айыылар угуйар, бэйэлэригэр ыҥырар дьайыыларыгар киирэн биэрбэккэ кыһананнар өйдөрүн-санаа-ларын тэйиччи туттуна сылдьаллар.
“Айыыны оҥорума” диэн үөрэх дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥорума диэн быһаччы өйдөбүллээх. Үчүгэй, туһаны оҥорор айыыны оҥоруу олус элбэх үлэттэн, сыраттан, эрэйтэн уһун кэмҥэ ситиһиллэр биир эмэ быһыы буолар. Ол иһин, биир эмэ үчүгэй, туһалаах айыыны оҥоруу аҕыйах ахсааннаахтарга кыаллар.
Айыыны оҥоро сатааһын үгүстүк туга эмэтэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйа охсорун үлэһиттэр, оҥорон, тутан таһаарааччылар билэллэр. Ол аата, дьон бары “айыыны үчүгэй” диэн ааттаан, олору оҥоро сатааһыннара олус элбэх куһаҕаны оҥоруулары үөскэтэн, куһаҕан быһыылары элбэтэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран олохторугар туһана сылдьаллар.
Оҕону иитии сүрүн хайысхатынан көрсүө, сэмэй буол, аһара бара сылдьар санаалар куһаҕан дьайыыларыгар киирэн биэримэ, сыыһа-халты туттунума диэн үөрэх буоларын “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн аналлаах оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туттуллар этиилэр бааллара, төрөппүттэр туһаналларын биллэрэр.
Куһаҕан санаалартан эмиэ куһаҕан үгэстэр үөскээннэр киһини куһаҕан быһыылары оҥорторон кэбиһиэхтарын сөп. Ол иһин, куһаҕан санаалартан ыраастаныы, умнуу, суох оҥоруу хас биирдии киһиттэн хайаан да ирдэнэр уонна сахалыы таҥара үөрэҕин сүрүн көрдөбүлэ буолар. Өй-санаа үөрэҕин тутуһар, үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэр таҥараны итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куруук ыраастыы сылдьар кыахтанар, ол иһин куһаҕан санааларын умнан, санаа-бакка хаалларан иһэринэн атыттартан уратыланар.
Сахалыы таҥараны, ол аата өй-санаа үөрэҕин итэҕэйэр киһи өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан куруук ыраастана сылдьара үчүгэй санаалара элбииригэр тириэрдэриттэн үгүс үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕын улаатыннаран биэрэр.
“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ таҥара үөрэҕэ сөп түбэ-һэн киһиэхэ икки өрүттээх дьайыыны оҥорор:
1. Таҥара үөрэҕин биир өрүтэ үчүгэй санаалары, үгэстэри элбэтэр, үчүгэй быһыылары үксэтэн олоҕу иннин, сайдыы диэки хамсатар.
2. Иккис өрүтэ куһаҕан санаалары умнууттан, хаалларыыттан өйү-санааны куһаҕантан ыраастыырга аналланар.
Таҥара үөрэҕин туһалаах көрдөбүллэрин тутуспат киһи таҥара накааһыгар түбэһэрин, куһаҕан быһыылартан сэт үөскээн кэлэрин сахалар билэллэр. Киһи таҥара накааһыгар түбэстэҕинэ киһи быһыы-лаах кэлэр көлүөнэлэрэ суох хааларыттан, бу аймахтар эстэр дьыл-ҕаланаллар, онтон омук барыта оннукка түбэстэҕинэ атыттарга баһыт-таран уларыйар, симэлийэр суолга киирэн хаалыан сөп.
Онон сахалыы таҥара үөрэҕин билии уонна тутуһуу хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ, сайдыыны, тупсууну сити-һиигэ баҕа санааны үөскэтэн биэрээччитэ буолар.
ТАҤАРА ҮӨРЭҔИН ТАРҔАТААЧЧЫ
Таҥара үөрэҕэ диэн олох үөрэҕиттэн уонна үлэни оҥорууттан үөскээн тахсыбыт үөрэх буолар. Олоххо уопутурбут кырдьаҕастар үйэлэрин тухары оҥорбут туһалаах үгэстэрин мунньан, таҥан кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэн иһэллэриттэн олох үөрэҕэ үөскээн эбиллэн, мунньуллан иһэр. Ол аата үлэни оҥорууттан олоххо үөскээн дьон билиитигэр тахсыбыт үчүгэй үгэстэр таҥара үөрэҕин үөскэтэллэр.
Таҥара киһиэхэ үтүө санаалары саныырыгар ыҥырар, үөрэтэр. Үтүө санаалар киһиэхэ үгэс буолан иҥнэхтэринэ үчүгэй үгэстэрдээх, таҥаралаах киһи буолар. Таҥара үөрэхтэрэ итэҕэйээччилэр элбээн истэхтэринэ хас да көрүҥнэргэ арахсыбыттар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ киһиэхэ үтүө санаалары иҥэрэн биэрэргэ, олору үгэс оҥостунарга көмөлөһөн киһи үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэн туһалыыр.
Таҥара дьиэтэ чуумпу, араас санаалары дьаарыстыырга сөптөөх усулуобуйалаах, элбэх таҥара ойуулардаах буолара табыллар. Сахалар элбэх таҥараларын сайдан, туттуллан испиттэринэн дьаарыстаан туһаналлара барыларыгар дьайыыта тиийэрин үөскэтэр. Былыргы кэмнэргэ үчүгэй сыттары тарҕатаннар киһиэхэ үчүгэй санаалар үөс-күүллэригэр көмөлөһөллөрө. Бу киһиэхэ үчүгэй дьайыыны оҥорор уратыны билигин даҕаны туһаныахха сөп.
Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы дьоҥҥо үтүө, үчүгэй санаалары тириэрдээччи, куһаҕан санаалартан ыраастааччы, тулууру, дьулууру иҥэрээччи, киһиэхэ санаатын көтөҕөн биэрэн олох ыараханнарын тулуйарыгар көмөлөһөөччү буолар. Ол аата, таҥара дьиэтэ диэн дьоҥҥо үтүө, үчүгэй санаалары киллэрэн биэрэн иҥэрэргэ аналланар дьиэ буолар. Үтүө, үчүгэй санаалар элбэхтэ хатыланнахтарына үгэскэ кубулуйаннар киһини бэйэтин, ол үчүгэйи оҥорон таһаарыы диэки салайалларын таҥара үөрэҕэ тутуһар. “Киһини санаата салайар” диэн этиини сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһан дьону үчүгэй санаалардаах буолууга ыҥырар. Таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор туһатын маннык көрүҥнэргэ араарыахха сөп:
1. Таҥара киһиэхэ үтүө, үчүгэй санаалары үөскэтэн, иҥэрэн биэ-рэринэн олоҕу олорууга туһата улахана быһаарыллар. Үтүө, үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй үгэстэнэн хааларыттан үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарыгар таҥара үөрэҕэ оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрэн көмөлөһөр.
Дьон санааларын үчүгэй быһыылары оҥорууга киллэрии, ол диэки салайыы таҥара дьиэтин тутаах үлэтигэр киирсэр. Уһуннук олорор салайааччылар, ол иһин таҥара дьиэтин бэйэлэрин тустарыгар туһана сатыыллар. Дьон үчүгэйи оҥорор санаалара элбээтэҕинэ үчүгэйи оҥо-роллоро үксүүрэ үөскүүрүн таҥара үөрэҕэ туһанар.
2. Киһиэхэ куһаҕан санаалара мунньустан, үгэс буолан хааллах-тарына бэйэтэ куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөбүттэн сэрэннэххэ, харыстаннахха эрэ табыллар. Бу быһаарыыны таҥара үөрэҕэ тутуһар уонна дьону куһаҕан санааларыттан ыраастыыр үлэни ыытан үчүгэй санаалара элбиирин үөскэтэр. Мунньустубут куһаҕан санаа-лары таҥара үөрэҕин тарҕатааччыга кэпсээтэххэ, бу санаалар туох куһаҕаннаахтара арыллан, ханнык содул үөскүүрэ быһаарыллан тахсарыттан киһи олору толорон кэбиһэрин суох оҥорууга тириэрдэр.
3. Кэмэ кэллэҕинэ “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этиини саха дьоно бары билэллэр. Ол иһин, таҥара үөрэҕин тарҕатааччы олоҕун уопутунан туһанан үчүгэйи уонна куһаҕаны субу кэмҥэ сөп түбэһэринэн арааран кыра оҕолорго, эдэрдэргэ тириэрдэн үтүө, үчүгэй санаалары киллэрэн биэрдэҕинэ, соннук үгэстэри үөскэ-тэн иҥэрдэҕинэ кэлэр көлүөнэлэр үтүө, үчүгэй санаалананнар киһи буолууну ситиһэр кыахтара түргэтиир.
“Үрүҥү үрүҥ, хараны хара” диэн араарыыны оҕо төһө эрдэттэн билэн, олоҕор үчүгэйи куһаҕантан туспа арааран таба туһанарга үөрэннэҕинэ киһи буолууну эрдэлээн ситиһэр кыахтанар.
4. Киһи оҥорор бары быһыыларын табатык оҥорор буолуу киһилии быһыыланыы диэн ааттанар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ олоххо элбэх уопутурбут улахан, үчүгэй киһи оҥорор быһыыларын үтүктэн, батыһан оҥорууну, оннук үгэстэри иҥэриниини ирдиир. Ол аата, сиэри аһара барбакка, киһи быһыытын тутуһа сылдьарга иитэр, үөрэтэр.
Киһи оҥорор быһыылара сиэри таһынан барыа суохтаахтар диэн сахалар олохторун үөрэҕэ этэр. Сиэр диэн хааччах, киһи аһара барар санааларын хааччахтаан оҥорор быһыыларын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэн киһи буолууну ситиһиини үөскэтэр. Таҥара үөрэҕэ бу хааччаҕы тутуһуннаран киһи быһыылаах дьону элбэтэр аналланар.
5. Оҕону көрсүө, сэмэй буолууга таҥара үөрэҕэ иитэринэн олоххо сыыһа-халты, аһара туттунууну аҕыйатан туһалаах, сайдыыны аҕалар быһыылары элбэтэр уонна үлэни оҥорууну тупсарарга аналланар.
Айыыны оҥорор киһи сиэри таһынан барар. Ол курдук, киһи билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар уонна сиэри таһынан барарын аныгы үөрэҕи баһылаабыт дьон билиэхтэрэ этэ. Айыыны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһын табылла охсубатынан, сыыһа-халты буолан хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэҕинэн алдьатыыны үксэтэрин таба өйдөөһүн эрэйиллэр. Ол иһин, дьону барыларын “айыы үчүгэй” диэн ааттаан албыннаан айыыны үгүстүк оҥорууга ыҥырыы салҕанан барыыта алдьатыыны оҥоруу элбээһинигэр тириэрдэн кэбиһэр.
Оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ айыы өйүн-санаатын уруттаан тутуһуу куһаҕанын төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Таҥара үөрэҕэ оҕону “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн өйө-санаата саҥа сайдан, эбиллэн истэҕинэ сыыһа-халты туттунарыттан харыстыыр аналлаах. Ол курдук, оҕо улаатан иһэн саҥаны айа, оҥоро сатыыра аһара элбээн хааларыттан сыыһа-халты туттунара үксүүрүттэн, куһаҕаны элбэтэн кэбиһэриттэн таҥара үөрэҕэ харыстыыр, көмүскүүр.
Көрсүө, сэмэй, киһи киһилии майгыланан оҥорор быһыыларын эрдэттэн дириҥник ырытан, таба сыаналаан, үчүгэй, олоххо туһаны аҕаларын, ханнык да содул, куһаҕан үөскээбэтин билэн баран биирдэ оҥорор. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону кыра эрдэҕиттэн, ийэ кута иитиллэр кэмиттэн көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтэрэ сыыһа-халты туттунарын аҕыйатан олоҕор улаханнык туһалыыр.
Сиэри тутуһуу үксүгэр кытаанах, халбаҥнаабат көрдөбүллээҕин иһин, киһи сорох быһыылары оҥороругар сымнаан биэрэр кыахтааҕын айыыны оҥорооччулар туһаналлар. Сиэр бу сымнаан биэрэр көрдөбүлэ нууччалыы тылынан ордук табатык уонна чуолкайдык этиллэр. Ол курдук, “Если очень хочется, то можно” диэн этии киһи баҕата аһара бардаҕына, сиэри таһынан барыан сөбүн биллэрэр. “Баҕалаах маска ыттар” диэн өс хоһооно баҕа санаа күүһүн быһаарар. Сахалар сиэр диэн сокуоннара биллэр кыйыата, күрүөтэ уонна кытаанах хаач-чаҕа суох, элбэхтэр өйдөрө-санаалара уларыйыытын тутуһан тупсан, ол диэки салаллан биэрэриттэн олоххо сайдыы киирэн иһэр.
Киһи хаһан баҕарар баҕа санаалаах. Үчүгэйгэ баҕарар баҕатын аһара хаайар, хааччахтыыр кыайан табыллыбат, таҥара үөрэҕэ куһа-ҕан быһыылары оҥорууну үчүгэйдэртэн туспа арааран хааччахтыыр. Ол курдук, киһи тугу баҕарар оҥороругар үчүгэйи оҥоробун диэн бэйэтэ саныыра кыайан бобуллар кыаҕа суоҕа өй-санаа уустуктарын үөскэтэр. Арай бу айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хааллаҕына уонна өссө киһи бэйэтэ сыыһа-халты туттунара киирэн кэллэҕинэ куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара куһаҕан быһыылары элбэ-тэрин билэн, ол аата эрдэттэн, бу быһыыны оҥоруох инниттэн “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиини тутуһа сылдьыы табыллар.
Киһи ханнык баҕарар оҥорор быһыыларыгар “Аһара баҕарар буоллахха, оҥоруохха сөп” диэн этии биирдэ-эмэтэ туттуллара сөп эрээри, киһи бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанара хайаан да ирдэнэр. Ол курдук, бэҕэһээ үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт, бүгүн куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара олоххо буола турар.
Аныгы үйэҕэ өй-санаа үөрэхтэрин сиргэ-буорга тэпсии түмүгэр санаа киһиэхэ дьайар күүһүн букатын сыаналаабакка хаалларан кэбиһэн сылдьаллар. Санаабытыгар бары-барыта үчүгэйгэ кубулуйбут курдугуттан куһаҕан суоҕун курдук сыыһа санаалар үөскээн тахсаннар өйгө-санааҕа үчүгэй диэки халыйыыны үөскэтэн кэбиһэллэр. Төһө да үчүгэй аһара элбээбитин иһин, аҕыйах ахсааннаах куһаҕаны дьон бэйэлэрэ баҕарбаталлар даҕаны сыыһа-халты туттунан оҥороллорут-тан суох буолан хаалаллара кыаллыбат.
Үчүгэй уонна куһаҕан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини үөскэтэллэр уонна сир бэйэтин сүнньүн тула эргийэриттэн, сырдык уонна хараҥа алтыһарыттан тутулуктанан үөскүүллэр уонна кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан биэрэн иһэллэр. “Сир эргийэр” диэн айылҕа уларыйан биэрэр сокуона хаһан да уларыйбат.
Күүстээх санаалаах киһи санаата ханна баҕарар тиийэн туһааннаах киһитин булуон сөп. Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы күүстээх санаа-ланнаҕына атын дьоҥҥо үчүгэйинэн дьайар күүһэ улаатар. Күүстээх санаалаах, дьоҥҥо үтүөнү, үчүгэйи баҕарар санаалардаах, бэйэтэ аймахтарыгар аҕа баһылык таһымын ситиспит киһи таҥара үөрэҕин, ол аата бэйэтин олоҕун уопутун, үгэс оҥостубут билиилэрин атыттарга тарҕатара олох тутаах көрдөбүлэ буолар.
Куһаҕан санаалардаах дьонтон үчүгэй санаалаахтар былыргы кэмнэргэ араас ньымалары туһанан харыстана сатыыллара. Ол кэмнэргэ аптаах дьону мээнэ көллүргээн эккирэтэллэрэ, кырбыыллара, олорор сириттэн үүрэллэрэ, уматаллара буолуо диэн санаа сыыһа. Оччотооҕу кэмҥэ санаа киһиэхэ дьайыытын билэллэриттэн, биир эмэ албыннары, куһаҕан, сөп түбэспэт санаалары тарҕатааччылары туората сатааннар, итинник ыар быһыыга тиийэллэр эбит.
Элбэх дьон куһаҕан санааларын билии таҥара үөрэҕин тарҕатааччыга туох да үчүгэйи оҥорбот. Ол иһин, таҥара дьиэтин үлэһитэ күүстээх, халбаҥнаабат санаалаах киһи буолара табыллар. Киһи сааһыран истэҕинэ олоҕун уопута эбиллэн, мунньуллан, тулуура улаатан иһэриттэн санаата күүһүрэн биэрэр. Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы олоххо элбэх уопуту мунньуммут, оҕолору ииппит, үөрэппит, улаатыннарбыт, киһи буолууну ситиһиннэрбит, бэйэтин олоҕун уопутунан туһанан атыттар батыһар киһилэрэ буолара эрэйиллэр.
Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы көрсүө, сэмэй майгылаах, дьону кытта тапсар чиэһинэй, ыраас суобастаах, аһыныгас, атын дьоҥҥо көмөлөһөр үтүө, үчүгэй санаалардаах киһи киһитэ буолара эрэйиллэр.
Олус былыргы кэмнэргэ итэҕэл үлэһитэ бахсы диэн ааттанарын остуоруйаны үөрэтээччилэр булан суруйбуттара. Кытай-Бахсы диэн ааттаах уустар таҥараларын аатыттан үөскээбит бахсы диэн тыл таҥара үлэһитин аата буолар этэ. Бу тыл “Бах” таҥара тарҕана сылдьыбыт кэмигэр үөскээбитин аата биллэрэр.
Билигин аныгы, сайдыбыт үйэҕэ саҥалыы тарҕанар сахалар таҥараларын үөрэҕин тарҕатааччы аата бахсы диэн буолара былыргы, таҥара үөрэҕэ саҥа тарҕанар кэмиттэн тутулуктаныа этэ эрээри, кэлэр көлүөнэлэр бэйэлэрэ быһаарыыны ылыныахтара.
Онон аҕа баһылык буолууга тиийэ сайдыбыт өйдөөх-санаалаах, киһилии быһыылаах, оҕолоругар, сиэннэригэр үчүгэйи, үтүөнү баҕа-рар санаалардаах уонна олорун олоххо киллэрэр киһи таҥара үөрэҕин тарҕатааччы таһымыгар тиийэр кыахтанар.
ТАҤАРА НАКААҺА
Таҥара үөрэҕэ диэн биһиги бэйэбит, сахалар өй-санаа туһунан үөрэхпит ааттанар. Таҥ, таҥар диэн тылларбытыттан үөскээн тахсыбыт үөрэхпит буолар. Бу тыл таҥара, хомуйара, мунньара диэн өйдөбүлү биэрэрэ өй-санаа мунньуллан, элбэх тус-туспа үгэстэртэн таҥыллан эбиллэн иһэрин биллэрэр.
Таҥара үөрэҕэ олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата кыыл өйүттэн-санаатыттан арахсан, киһи буолар санаата үгэс буолан эрдэҕиттэн үөскээбит. Сахалыы киһи уонна сүөһү диэн тыллар тыынар-тыыннаахтар икки өрүттэрин үөскэтэн таҥара үөрэҕэ тарҕаммытын, олоххо киирбитин биллэрэн туттуллууга киирбиттэр.
Өй-санаа үгэс буолан таҥара таһымыгар диэри сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ бэйэтин харыстанар, көмүскэнэр күүстэнэр. Ол күүс таҥара накааһа диэн ааттанар. Бу күүс сахалыы таҥара үөрэҕин олохторугар тутуспатахтары, аһара таһынан барбыттары кэһэтэн үөрэтэр аналлааҕын дьон бары билэллэр. Саха дьоно олохторугар сэти уонна таҥара накааһын үөскэппэккэ кыһаналлар.
Киһи хас биирдии оҥорор быһыыта куһаҕан буолан таҕыстаҕына аналлаах эппиэти сүгэрин бары билэбит. Аныгы сокуоннарынан киһи оҥорбут куһаҕан быһыытын иһин административнай, ол аата ыстараапка түбэһэр эбэтэр уголовнай буоллаҕына, хаайыыга барыан сөп. Бу эппиэтинэһи улахан дьон үөрэҕи, билиини баһылыыр кэмнэриттэн үөрэтэн билэн олохторугар туһаналларыттан куһаҕан быһыыны оҥороллоро аҕыйыырын туһана сылдьаллар.
Таҥара үөрэҕин тутуспат буолуу киһи өйө-санаата халыйыытын, аһара барыытын үөскэтэн сыыһа-халты туттунарыгар тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн таҥара үөрэҕэ киһини сэрэтэр. Ол аата, таҥара үөрэҕин тутуспакка сырыттаҕына киһи сыыһа-халты туттунарыттан ханнык иэстэбиллэр тиийэн кэлэллэрин ыйан биэрэн туһаны оҥорор.
Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрин сахалар билэллэриттэн айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар тыл; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээх туттуллар, ону тэҥэ, “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этии кэмэ кэллэҕинэ туттуллара тиийэн кэлэрэ өй-санаа тосту уларыйарын үөскэтэрин киһи өйө-санаата сайдарынан туһанан таба быһаарара табыллар.
Үчүгэйи оҥоруу хаһан баҕарар үчүгэйинэн төлөнөр, онтон куһаҕаны оҥоруу куһаҕанынан төлөнөрө киһи быһыытыгар сөп түбэспэтин, өй-санаа, таҥара үөрэҕэ быһааран дьоҥҥо тириэрдэр. Куһаҕаны оҥорууну куһаҕанынан төлөөтөххө элбээн иһэрэ, тарҕанара уонна ыараан кэлэрэ үөскүүрүттэн, эбии быһаарыыны оҥорон туһаныы кэнниттэн атын иэстэбили туһаннахха аҕыйаан барара ситиһиллэр.
Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларыттан таҥара накааһа үөскээн тахсан киһини бэйэтин кыайан таарыйбатаҕына, кэлэр көлүөнэлэрин кэһэтэрин сахалар билэн “Бэйэҕиттэн буолбатаҕына, бэдэргиттэн иэстэһиэҕэ” диэн этэллэр уонна куһаҕан диэн ааттанар быһыылары оҥороллоруттан куруук туттуна сылдьаллар. Ол иһин, киһиэхэ тулуур уонна туттунар күүс баара хайаан да эрэйиллэр.
Киһи оҥорор быһыыларыттан буор кута, үөрүйэхтэрэ үөскээн иһэллэр. Үчүгэй да, куһаҕан да үөрүйэхтэрэ этин-сиинин кытары кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар, сиэннэригэр бэриллэн иһэллэрин сахалар билэллэр. Үчүгэй үөрүйэхтэр үчүгэй быһыылары оҥорорго көмөлөһөллөр, онтон куһаҕан үөрүйэхтэр куһаҕан быһыылары оҥорорго тириэрдиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн сэрэнии эрэйиллэр. Сахалар ону билэннэр куһаҕан үөрүйэхтэри букатын үөскэтиммэккэ кыһаналлар, үйэлэрин тухары куһаҕан быһыылары оҥорбокко эрэ олохторун олороллор, ол иһин кэлэр көлүөнэлэригэр ыраас, куһаҕан үөрүйэхтэр иҥмэтэх буор куттарын тириэрдэллэр.
Ыраах, хас да көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн куһаҕан үөрүйэхтэр бааллара көбөн тахсаннар киһини куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэргэ тириэрдиэхтэрин сөп. Куһаҕан үөрүйэхтэр киһиэхэ иҥэн хаалыыларын индийэлэр үөрэхтэригэр “карма” диэн ааттыыллар. Олоххо сыыһа суолу тутуһууттан, куһаҕан быһыылар диэки халыйан хаалыыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону сэрэтэр, харыстыыр үлэни ыытар, куһаҕан үөрүйэхтэри иҥэриммэккэ ыҥырар.
Киһиэхэ олох биирдэ эрэ бэриллэрин сахалар билэллэр, ол иһин “Киһи биирдэ олорор” диэн этэллэр. Киһи олоҕун биир тутаах сыалынан бэйэтигэр маарынныыр; удьуордаабыт, утумнаабыт оҕону төрөтөн, кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн, уруулара сайдан, аймахтара салгыы олоҕу олороллорун уонна үлэлээн-хамсаан олохторун салгыылларын, тупсаралларын ситиһии буолар.
Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕэ оҕону, киһини көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр. (3,94). Олоҕу сыыһа олоруу, куһаҕан быһыылары оҥоруу өйү-санааны халытыыга тириэрдэринэн сахалар үөрэхтэринэн иэстэбилэ суох хаалан хаалбат. Ол аата, өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыта уһун кэмҥэ дьайар иэстэбили үөскэтэрэ кэлэр көлүөнэлэргэ биллэр. Бу иэстэбил хойутаатар даҕаны, үксүгэр киһи быһыыта суох, үлэни кыайбат кэлэр көлүөнэлэр үөскүүллэригэр тириэрдэн аймахтар, онтон омук эстиилэрин саҕалыан сөп. Өй-санаа халыйыытыттан үөскүүр иэстэбил син-биир тиийэн кэлэр уонна таҥара накааһа диэн ааттанар.
Дьон былыр-былыргыттан сэт үөскээтэҕинэ таҥара накааһа кэлиэҕэ диэни истэллэр, билэллэр этэ эрээри, бу туох накааһын, хаһан, хайдах кэлэн кэһэтэрин билигин, сэбиэскэй былаас өйү-санааны буккуйбутун, барыларын атеист оҥорбутун, биир күннээҕи, кылгас санааҕа киллэрбитин, саҥаны айыыны оҥотторо сатаабытын кэнниттэн уонна була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” албыныгар киллэрэннэр билбэт буола сылдьаллар. Биһиги түүл үөрэҕин, өй-санаа, куттар, сахалар таҥараларын үөрэҕин баһылаабыппытынан туһанан, бу кэһэтии хаһан кэлэрин уонна хайдах быһыылаахтык кэлэн кэһэтэрин чуолкайдык быһааран биэрэр кыахтанныбыт.
Олоххо маннык сыыһалары, өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыларын оҥоруу таҥара накааһа кэлиитин үөскэтэр:
А. Дьахталлар көҥүллэринэн барыылара элбээн ханнык эрэ буор кута сайдыыта суох дьадаҥы киһиэхэ эргэ тахсалларыттан сайдыыта суох буор куттаах оҕо төрөөн үлэни-хамнаһы кыайбата үөскүүр. Ону тэҥэ, эргэ тахсыахтарын инниттэн араас дьону кытта элбэхтик сылдьыһалларыттан буккуллубут буор куттаах оҕону төрөтөллөрүттэн араас эмтэммэт ыарыылаахтар элбээн иһэллэр.
Б. Кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии үөрэҕэ халыйыыта. Оҕолору атаахтык, бас-баттах, киһиргэтэн, көҥүлүнэн ыытан, “айыы үчүгэй” диэн этэн үөрэтии ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырын, ол иһигэр куһаҕан айыылары оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунара элбээһинин үөскэтэн олоҕун кылгатарын биллэрэр.
В. Оҕолору бэлэмҥэ иитэн, үөрэтэн, атаахтатан, маанылаан улаа-тыннарыыттан өйө-санаата туруга, тулуура суоҕа улаатан быстах бы-һыыга, сыыһа-халты туттунууга түбэһиэн сөбө эбиллэр уонна саҥаны айыылары оҥоро, боруобалыы охсоору арыгыга, наркотикка ылла-рара түргэтииригэр, элбииригэр тириэрдэр.
Г. Оҕо, киһи майгына тулуура суохха кубулуйуута, оҥорор быһыылара алдьатыы өттүгэр уларыйыытын үөскэтэр. Куһаҕан майгылаах киһи атыттары кытта тапсыбатыттан, биир тылы булумматыттан иирсээни, этиһиини, охсуһууну саҕалаан иһэриттэн быстах быһыылар элбээһиннэригэр тириэрдэр.
Д. Оҕону үлэҕэ-хамнаска ииппэт, үөрэппэт буолуу үөскээһинэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэх “үчүгэй” диэн оҕону иитии, үөрэтии аҥар өттүгэр халыйбытыттан үлэни сирээччилэр, куһаҕан, хара диэн этээччилэр элбээһиннэрэ дьон аанньа ахтан үлэлээбэттэрин үксэтэн, былаас уларыйарыгар тириэрдибитэ уонна кэлии үлэһиттэри элбэтэн омук уларыйарын үөскэтии Россиҕа саҕаланна.
Өй-санаа маннык халыйбытыттан элбээн кэлэр куһаҕан быһыылар таҥара накааһын үөскэтэллэр. Таҥара үөрэҕэ дьон өйө-санаата тупсуутугар туһатын, эйэлээх, көрсүө, сэмэй буолууну үөскэтэ сатыырын салайааччылар бэйэлэрин тустарыгар туһанан бас бэриннэрэ сатыыллар. Элбэх сыыһалардаах, сайдан иһэр олохтон хаалбыт, диктатураны үөскэтэн тутуһа сылдьар православнай таҥара үөрэҕин аныгы, демократия үөрэҕинэн тупсубут олоххо киллэрэ сатааһын Россияҕа таҥа-раларынан хайдыһыыны, тус-туспа барыыны улаатыннаран дьон эйэлэһиилэрэ үөскүүрүн суох оҥорор.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ диэн өй-санаа үөрэҕэ. Бу үөрэх кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ ордук улахан туһалааҕын сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабытыттан ыла умнан билигин туһаммакка, хаалларан сылдьабыт. Өй-санаа үөрэҕин халыйыыта, “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн эдэрдэри үөрэтии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын буортулуурунан омук сайдарын, ахсааннара элбиирин, үлэни-хамнаһы кыайарын суох оҥорон, олоххо атын, чэпчэки, ол-бу, буолар-буолбат быстах сыалы ситиһэ, солумсаҕыра сылдьыыны элбэтэр. Бу сыыһа, сымыйа үөрэх эдэрдэр биир эмэ үчү-гэйи тэҥэ, элбэх куһаҕан айыыны оҥоро сатыылларын үөскэтэн саха омугу эстиигэ-быстыыга тириэрдэр кыахтаах. (11,28).
“Баай киһи бардам, тот киһи дохсун” диэн этии байыы киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕан дьайыыта улаханын арыйар. Баай киһи өйүн-санаатын аһара ыытан көҥүлүнэн барарыгар тириэрдэн майгына уларыйан, куһаҕан, бардам өттүгэр халбарыйыыта атын дьону кытта тапсарын суох оҥорон, оҕолорун иитиитигэр өссө улахан халыйыыны үөскэтэр кыахтаах. “Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун” диэн өс хоһооно билигин баайдар элбээннэр туттуллар кэмэ кэллэ. Баай киһи оҕото тулуура, туттунар күүһэ суох буола улаатар кыахтанара, онтон салгыы сиэннэрэ өссө ордук куһаҕан майгыланыахтарын сөбө, бу аймахтар ахсааннара аҕыйаан эстиилэригэр тириэрдэрэ сахалыы “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһоонунан этиллэ сылдьар.
Сахалар олохторун уонна өй-санаа, таҥараларын үөрэхтэрэ хас да көлүөнэ дьон олохторун холбуу хабар. Бу үөрэххэ киһи оҥорор куһа-ҕан быһыыта кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэр диэн этии баара хас да көлүөнэ устата үөскэтинэн сайыннарар буор кутунан быһаарыллар. Киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, буор кута уонна араас үөрүйэхтэрэ оҕотугар, сиэннэригэр бэриллэн иһэрин быһааран сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр. Бу үөрэх уоруйах оҕото - уоруйах, үлэһит киһи оҕото - үлэһит буолар диэн этииттэн тирэх ылан үөскүүрүнэн табата былыр үйэҕэ быһаарыллыбыт.
Көрсүө, сэмэй буолуу таҥара накааһын үөскэппэт аналлаах. Ол курдук, көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубат, сиэри аһара барбат уонна оҥорор быһыытын дириҥник толкуйдаан, ырытан баран биирдэ оҥорор. Таҥара накааһа оҕону хайдах иитэртэн үөскээн тахсарынан, көлүөнэлэр уларыйыыларыттан баар буолбута, дьайыыта тиийбитэ биллэр. Көлүөнэлэр уларыйыыларыгар, солбуйсууларыгар өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыыта үөскээһинэ таҥара накааһа кэлбитин биллэрэр. Куһаҕан быһыыны оҥоро охсон баран дьон тоҕо таҥара накааһа кэлбэтин муодарҕыыллар, таҥара суох эбит диэн сыыһа санааҕа оҕустараллар уонна өссө бу быһыыларын хатылаан оҥоруох-тарын сөп. Ону баара, бу хатылаан оҥорууттан куһаҕан үгэс үөс-кээһинэ таҥара накааһыгар тириэрдэн кэбиһэр.
Таҥара үөрэҕэ диэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэр, эрдэттэн харыс-тыыр үөрэх. Киһи бу оҥорор куһаҕан быһыылара элбэхтик хатыланан үгэс буолан ууруллан, аны үөрүйэххэ кубулуйан, буор кутун үөскэт-тэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар бэриллэн, кинилэр өйдөрүн-санааларын эмиэ буорту оҥорор кыахтанарыттан харыстыыр аналлаах үөрэх, сахалыы таҥара үөрэҕэ буолар.
Оҕо баар буолуута аймахтар, омук сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэрин үөскэтэр. Оҕото куһаҕан быһыылаах киһи буоларыгар хайа да төрөппүт баҕарбатыттан, бэйэтэ оҥорор быһыыларын көннөрүнэ са-таатаҕына табыллар. Оҕо үтүктэр күүһэ улаханыттан, өйө-санаата киһи буолуу суолунан сайдарын туһугар, төрөппүт бэйэтэ куһаҕан быһыылары оҥорботоҕуна, киһилии быһыыланнаҕына табыллар.
Бары өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх, билиилээх дьон таҥара накааһа кэлэриттэн сэрэниэ, харыстаныа, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитиэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиэ этилэр. Ол иһин, таҥара накааһа хаһан уонна хайдах кэлэрин билии туһатын улаатыннарар:
1. Аҥардас дьахтар оҕотун киһи быһыылаахтык ииппэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэ атаахтата, маанылыы сырыттаҕына, аһара атаах оҕото арыгыга, наркотикка ыллардаҕына эбэтэр сыыһа туттунан быс-тах быһыыга түбэстэҕинэ, кырдьар сааһыгар соҕотох хаалыыта, соҕо-тохсуйуута таҥара накааһын үөскэтэр.
Оҕону атаахтатан, аһара бэлэмҥэ үөрэтииттэн оҕо төрөппүттэрин аанньа ахтыбат, аннынан саныыр, бэйэтэ эппитин толорооччулар эрэ курдук саныы үөрэнэр, ол үөрэҕэ үгэс буолан иҥиэн сөп. Бу быһыы аһара барыыта оҕо төрөппүтэ этэрин истибэтиттэн, төрөппүт оҕото этэрин толорооччуга кубулуйарын үөскэтэр. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этии ити өйдөбүлтэн үөскээбит. Оҕотун кыра эрдэҕинэ атаахтатан төттөрү өйгө-санааҕа үөрэппит төрөппүт кырдьар сааһыгар оҕото быраҕан барыыта таҥара накааһа буолар.
2. Бэйэтэ бичтии сылдьар, үлэлиэн-хамсыан баҕарбат эдэр киһи төрөппүттэрин эрэйдиирэ, муҥнуура, харчы көрдүүрэ, кинилэр бэлэмнэригэр олороро элбээтэ. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ киһилии быһыыланыыга, тулуурдаах буолууга, үлэни-хамнаһы кыайыыга ииппэтэхтэрин, үөрэппэтэхтэрин, олоҕун сыалын толорууга, ситиһиини оҥорууга баҕа санааны иҥэрбэтэхтэрин бэлиэтинэн бэйэтэ таҥара накааһыгар кубулуйан төрөппүттэрин эрэйдиир.
3. Тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах оҕо арыгыһыт буолан хаалара, наркотикка ылларара дөбөҥө төрөппүттэригэр бэйэтэ таҥара накааһыгар тэҥнэнэр. Үлэлээбэккэ сылдьара, куруук харчы көрдүүрэ, ары-гылаан баран сордуура барыта холбоһон төрөппүттэрин накаастыыр, кыра эрдэҕинэ үлэҕэ-хамнаска, бэрээдэккэ, тулуурдаах буолууга үөрэппэккэ атаахтата сылдьыбыттарын куруук санатар.
4. Бэйэтэ байбыт, топпут киһи атыттары сэниир, аннынан саныыр санаата оҕотугар бэриллэн өссө эбилиннэҕинэ, майгына аһара барара эмиэ улаатар. Бэйэтин үрдүктүк сананар, мин эрэ диэн өйдөбүллээх киһи оҕото өссө аһара барар санаата улаатарыттан кэлэр көлүөнэлэ-рин майгылара куһаҕан буолуон сөп.
Олох кырдьыгын, кытаанаҕын хас биирдии киһи билэ сылдьара ордук. Ол курдук, таҥара накааһа киһи олоҕор тиийэн кэлиэн сөп. Бэйэ олоҕун, үлэтин-хамнаһын, оҕотун хайдах иитэрин, үөрэтэрин таба сыаналааһына эрэйиллэр. Ол аата, үчүгэйи уонна куһаҕаны араа-рыыга, олоххо сөпкө туһаныыга биллэр уратылар баалларын билинии, үчүгэйи таба арааран туһаныы ирдэнэр.
5. Дьадаҥы диэн өй-санаа, буор кут уратыта, көнө охсубат ыарыы-та буолар. Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин хаалларан, токурутан дьадаҥылары өрө туппута, арбаабыта, билигин кэлэн үлэни-хамнаһы кыайа хото үлэлиир дьон суохтара таҥара накааһа буолар. Бу үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу диэн таҥара накааһа баһылыыр, салайар омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр кыахтаах.
Хос эһэтэ хамначчыта, умнаһыта хос сиэнигэр бэриллэн эмиэ оннук өйдөнүөн-санааланыан сөп диэн сахалар үөрэхтэрин умнан сылдьарбыт кэлэр көлүөнэлэрбит өйдөрүгэр-санааларыгар суолта биэ-рэн кыһаммаппытын үөскэтэн тарҕатта. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар кылгас, быстах өйдөрө-санаалара дьоҥҥо барыларыгар киэҥник тарҕаныыта үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлээбэттэригэр тириэрдэн, салайар былаас уларыйбыта. (20,58).
Таҥара накааһа кэллэҕинэ, бу салҕанан барыахтаах олоҕу быһара, кэлэр көлүөнэлэри суох оҥороро биир киһи олоҕор биллибэтэҕин иһин сиэннэргэ уонна хос сиэннэргэ дьайыыта улаатан тиийэр. Бэйэтэ үлэлии-хамсыы, этин-сиинин хамсата үөрэммэтэх киһи ситэ сайды-батах, дьадаҥы буор кута оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрэ үлэни-хамнаһы кыайыы өссө мөлтүүрүгэр тириэрдэр.
6. Таҥара накааһыгар түбэһии диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри көрсүө, сэмэй майгыланарга, киһилии быһыыланарга, үлэни-хамнаһы кыайарга ииппэттэн, үөрэппэттэн кэлэр. Бу быһаарыыны тутуспакка эдэрдэрбит билигин буруйу-сэмэни оҥороллоро аһара элбээн уолат-тар 30 бырыһыаннарыгар тиийэ ахсааннаахтара хаайыыга киирэн тах-салларын үөрэхтээхтэр, салайааччылар билбэтэҕэ буолаллар. Оҕолоро хаайыыга түбэспит төрөппүттэр таҥара накааһыгар түбэһэллэр.
7. Оҕону атаахтатыы, аһара маанылааһын, киһиргэтии, “айыы үчү-гэй, айыыны оҥор” диэн аһара барыыга үөрэтии быстах суолга түбэ-һэн олохторо кылгыырыгар тириэрдэн төрөппүттэр кырдьар саастары-гар соҕотох хаалыылара үксүөн сөп. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” сэти, таҥара накааһын үөскэтэн эрэриттэн тохтотор кэм кэллэ.
Аныгы ыаллар биир эмэ атаах, бэлэмҥэ үөрэтэн кэбиспит оҕолоро киһи быһыытын аһара баран быстах быһыыга, сыыһа-халты туттунуу-га түбэһэн олохтон туораатаҕына, соҕотох хаалан хаалбыт төрөппүт-тэрэ соҕотохсуйууга, таҥара накааһыгар түбэһэллэр.
8. Билигин ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар; араас ыарыһахтар, бодоҥнор “үчүгэй” аатыран элбэх эмтэммэт ыарыыларын дьоҥҥо киэҥник тарҕатан кэбистилэр. Итини тэҥэ, сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыыппыта эргэ тахсыахтарын иннинэ элбэх эр дьону боруобалыылларыттан буор куттара итэҕэстээх, кыайан хамсаммат, саҥарбат, даун оҕолору төрө-төллөрө элбээтэ. Кыайан эмтэммэт ыарыылардаах оҕолор уһун кэм-нээх таҥара накааһыгар кубулуйаннар биирдэ бэриллэр олохторун киһи быһыылаахтык, сиэрдээхтик, ыал буолуу үгэстэрин тутуһан саҕалаабатах төрөппүттэри уһуннук эрэйдииллэр.
Кыыс ырааһынан кэргэн тахсар аналын уларытыыга оскуолаҕа уонна араас үөрэхтэргэ уолаттары кытта аһара уһуннук үөрэтиини тэҥэ, чараас эрэһииҥкэ “абырыыр” диэн албыннааһын тириэрдэр. Буор кут өй-санаа буоларынан ханнык да мэһэйтэн иҥнибэккэ, хааттар-бакка аналлаах сиригэр тиийэрин үөрэхтэммит дьон билиэхтэрэ этэ. Аһара уһуннук үөрэнэр кыргыттар “айыы үөрэҕин” албыныгар түбэ-һэннэр саҥаны айыыны оҥоро сатыылларыттан чиэстэрин харыс-таабаттара улаатан ыарыһах оҕолор төрүүллэрэ элбээтэ. Аныгы дьон үлэни-хамнаһы кыайбаттара доруобуйаларыттан быһаччы тутулуктаа-ҕа таҥара накааһа үөскээбитин биллэрэр.
9. Таҥара накааһа киһи бэйэтин үйэтигэр кэлиитин бэлиэтинэн араас уһуннук эмтэнэр ыарыыларга ылларыытын ааҕыахха сөп. Араас сүһүөх, сүрүн, сүрэх ыарыылара эттэрин-сииннэрин хамсаныылары-нан, үлэнэн эрчийбэккэ, дьарыктаабакка олорон эрэ үлэлиир дьону аан маҥнай булаллар, элбэхтик эмтэнэргэ күһэйэллэр. Эдэр эрдэххэ, үчү-гэйдик көстөөрү киэргэнэр аатыран, сүһүөхтэри харыстаабакка, ча-раастык таҥнан үгүстүк тоҥоро сылдьыы, сааһырдахха ыарыы булуу-тугар тириэрдэрэ таҥара накааһын кэлиитэ буолар.
Таҥара накааһа үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн тиийэн кэлэн туолуутуттан сэбиэскэй былаас эстибитэ. Ол аата, үс көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн олохсуйбут өй-санаа ула-рыйыыта үөскээн тахсара быһаарыллар. Улахан сэриинэн, өлөрүү-лэринэн кыайан былааһы ылбыт сэбиэскэй былаас дьон өйө-санаата уларыйыытыттан, биир партия аҥардастыы баһылааһынын, диктату-раны үөскэтэрин сөбүлээбэттэр биллэрдик элбээһиннэриттэн, үлэни-хамнаһы кыайан сайыннарбатыттан экономика атыттартан хаалыы-тыттан эйэлээхтик эстибитэ, атын, ырыынак сокуоннарын тутуһар, демократияны билинэр саҥа былааһынан солбуллубута.
Дьон барыларын өйдөрө-санаалара сыыйа сайдан, көнөн иһэрин тулуйбакка, тиэтэтэ, түргэтэтэ сатаан, революция көмөтүнэн былааһы ылбыт сэбиэскэй былаас дьахталлары аһара өрө туппутуттан эдэр көлүөнэлэрин кыайан ииппэккэ, атаахтатан үлэни-хамнаһы сөбүлээ-бэттэригэр, таһаарыылаахтык үлэлээбэттэригэр, найылаһа сылдьал-ларыгар тириэрдэн эстибитэ Өктөөп өрө туруутуттан, элбэх дьону өлөртөөһүнтэн үөскээбит таҥара накааһын туолуута буолар.
Үөскээн хаалбыт таҥара накааһа син-биир туоларынан сэбиэскэй былаас эстибит биричиинэлэрэ манныктар:
а. “Барыта оҕо туһугар” диэн сыыһа үөрэх аһара барыытыттан оҕолор бары атаах буола иитиллэннэр уонна үөрэҕи “үчүгэй” диэн хайҕааннар, арбааннар эккирэтэ сатааһыннара үөскээн дьон үлэни-хамнаһы кыайбаттара, сөбүлээбэттэрэ улааппытыттан эстибитэ.
б. Арыгыһыттар элбээһиннэрэ. Дьон олоххо ситиһэ, үлэни-хам-наһы сайыннара сатыыр баҕа санааларын кыайан ситиспэттэрэ ары-гыны элбэхтик иһэллэрин үөскэппитэ. Арыгыга ылларан хаалбыт атаах уол оҕо аймахтары да, үлэни-хамнаһы да сайыннарбатыттан, тупсарбатыттан олоххо хаалыы үөскээн улааппыта. “Атаах оҕо арыгы-һыт буолар” диэн сахалар этиилэрэ таба буолара быһаарыллыбыта.
в. Дьадаҥылар өйдөрө-санаалара аһара барыыта үөскээбитэ. Сэ-биэскэй былаас үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга аһара элбэх үчүгэйи, туһа-лааҕы оҥоро сатаабыта, үлэлээбитэ эрэ буоллахтарына барыларын хамнастыыра аһара баран босхону ылааччылар, бэлэми эккирэтэн туһанааччылар элбээбиттэрэ, ол иһин, оҥорон таһаарар үлэ-хамнас кыаттарбатыттан ас-таҥас быста аҕыйаабыта.
Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорон уһун кэмҥэ, хас да көлүөнэлэр усталарыгар дьайыылаах таҥара накааһа суоҕун курдук сымыйа өйдөбүлү киллэрбитэ. Киһи үйэтин устата оҥорбут бары быһыыларыгар эппиэттиирэ хаһан да хаалан хаалбат уонна сороҕор киһи бэйэтин үйэтигэр тиийэн кэлиэн эбэтэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн биллиэн сөп. Бэйэлэрэ арыгылыы-арыгылыы, үөрэ-көтө аһыы-сии сылдьар төрөппүттэр оҕолоро оннук үгэстэнэн улааттахтарына уонна арыгыга ылларан хааллахтарына, кырдьан баран таҥара накааһыгар түбэһэллэрэ тиийэн кэлиэн сөп.
Таҥара субу баар, куһаҕаны оҥорору кытта накаастыыр, кэһэппитинэн барар диэн этии албыҥҥа киирэн биэрии буолар. Таҥара накааһа диэн оҕону сыыһа иитииттэн, өйдөрүн-санааларын атаах оҥо-рууттан, ол-буну, буолары-буолбаты, араас айыыны оҥоро сатааччылар элбээһиннэриттэн тиийэн кэлиэн сөп. Ол-бу, буолары-буолбаты оҥоруу “айыыны оҥоруу үчүгэй” диэн сыыһа үөрэхтэн аһара барар, куһаҕаны оҥорууну элбэтэр кыахтааҕыттан киһилии быһыылаах дьон сэрэниэ, харыстаныа, бу сыыһа үөрэҕи тохтотуо уонна сахалыы таҥа-ра үөрэҕин тутуһарга оҕолорун үөрэтиэ этилэр.
Элбэх сыыһалардаах, “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этиини туту-һан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” оҕолору иитиигэ оҥорор сыыһала-рыттан таҥара накааһа үөскээн эрэрин бэлиэтинэн эдэрдэр оҥорор буруйдара-сэмэлэрэ, сыыһа-халты туттунуулара элбээһинэ уонна айыы буола сатаан бэйэлэригэр тиийиниилэрэ үксээһинэ буолар.
Саха дьоно, эдэрдэр бэйэлэригэр тиийиниилэрэ кэнники сылларга элбээһинин статистика дааннайдарынан ааҕан учуонай У.А. Виноку-рова суруйан бэчээккэ таһаарбыта. (21,7).
2,5 тыһыынча сыллардаахтан тимири уһаарыыны, уһаныыны баһы-лаан саха ааттаммыт омук былыргы кэмнэртэн таҥара үөрэҕин туту-һарыттан уһун үйэни ситиһэн иһэр. Сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн этэн үлэҕэ-хамнаска иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн, таҥа-ра үөрэҕин олохторугар туһаналларыттан, таҥара накааһын үөскэп-пэттэриттэн уһун үйэни ситиһэллэр.
Дьон өйө-санаата аҥардастыы сайдыыны эккирэтии, инники диэки барыы, саҥаны айыы диэки кыайан барбатын өй-санаа сайдыытын муҥура, чыпчаала ааспыт үйэҕэ кэлэн ааспыта бигэргэтэр. Дьон олох-торо саҥа үйэҕэ, бэстилиэнэй тыһыынча сыллара кэлбиттэрин кэн-ниттэн төттөрү баран эстии, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһүү диэки халыйан баран эрэрэ чуолкай бэлиэлэринэн биллэр буолла. Саха дьоно былыр-былыргыттан таҥара үөрэҕин бэйэлэрэ олоххо киллэрбиттэ-риттэн, олохторугар тутуһа сылдьалларыттан таҥара накааһын үөс-кэппэккэ уонна онно түбэспэккэ кыһаналлар.
Онон аныгы, үөрэхтээх-билиилээх дьон өй-санаа бу уларыйар кэмэ кэлбитин билинэн, аны айылҕаны, өйү-санааны харыстыыр иһин ту-руннахтарына, “Харыстас” таҥара үөрэҕин тутустахтарына эрэ сиргэ олох уһуон, салгыы сайдыан сөбүн билиниэхтэрэ этэ.
ТАҤАРА ҮӨРЭҔИН ТУҺАТА
Дьон бэйэлэригэр туох эмэ туһаны аҕалары, барыһы киллэрэри үчүгэй диэн ааттаан элбэҕи оҥостуна сатыыллар. Киһи өйүн-санаатын санаата салайарынан таҥара үөрэҕэ үчүгэй санаалары элбэтэн биэрэн үчүгэйи оҥорууну үксэтэр. Таҥара үөрэҕин билбэккэ, аналлаах хааччахтарын тутуһан оҕолорун ииппэккэ, үөрэппэккэ уонна бэйэлэрэ тутуспакка эрэ олоҕу киһи быһыылаахтык олорор, омугу сайыннарар кыахтара суох. Ол курдук, олох сайдыыта, тупсуута дьахталлар биир-дэ эмэтэ оҕолоноллорун үөскэтэрэ бары оҕолор атаахтык иитиллэл-лэригэр тириэрдэр. Онтон атаах буолуу өй-санаа аһара барарын, кө-ҥүлүнэн барааччылары элбэтэн сыыһа-халты туттунааччылары үксэтэрэ сайдыыны ситиһиини атахтыыр, биир эмэ оҕолонор аймахтары сыыһа-халты туттунуу үксээн хааларыттан эстэллэрин саҕалыыр.
Дьоҥҥо киһи буолуу баҕа санаата элбэхтэргэ тарҕаммыта Киһи таҥара үөрэҕин үөскэппит. Бу үөрэх дьайыытыттан киһи кыылтан, сүөһүттэн уратытын билинэн өйүн-санаатын сайыннарбыт, тупсарбыт киһи диэн ааттаммыт, киһи оҥорор быһыытын аһара баран сыыһа-халты туттунууну аҕыйаппыт уонна үлэни-хамнаһы сайыннаран кыыл өйүн-санаатын таһымыттан өссө сайдан тупсубут уонна үчүгэй киһи буолууну ситиспит. Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрэ 2 тыһыынча сыл-лаах уһун дьайыыларыттан билигин дьон үчүгэй киһи буолууну бары кэриэтэ ситиһэр кыахтаннылар. Таҥара үөрэҕэ дьоҥҥо оҥорор туһалара манныктар:
1. Биир эмэ оҕолоох төрөппүттэр оҕолорун аһара көрөн-истэн атаахтатан, маанылаан кэбиһэр кыахтара улаатара өйүн-санаатын ула-рытарыттан, “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этиигэ тириэрдэн кэбиһэриттэн, олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыаҕа суох буола улаатан хаалыан сөп. Олох көнөн, тупсан истэҕинэ дьон биир эмэ оҕолорун атаахтаталлара, маанылыыллара элбээн, аһара баран хааларыттан, бу быһаарыы ордук улахан суолталанан иһэр.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону көрсүө, сэмэй майгыланыыга иитэн, үөрэтэн, бу халыйыыны суох оҥорор. Көрсүө, сэмэй киһи олоххо оҥорор ситиһиилэрэ сааһыран истэҕин аайытын элбээн улаатан иһэллэрин билэн сахалар оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ бары туһаналлар.
2. Билигин оҕо кыра эрдэҕинэ үөскүүр ийэ кута кинини үйэтин тухары салайарын наука үөрэтэргэ ылсыһан быһаарылла сылдьар. Сахалар олус былыргы кэмнэргэ ийэ кут диэн үөрэх оҥорбуттарын аныгы наука саҥа билэ сатыыра интэриэһи ордук улаатыннарар.
Оҕоҕо киһи буолар өйү-санааны таҥара үөрэҕэ иҥэрэр, соннук үгэстэри улахан киһини үтүгүннэрэн үөскэтэр. Оҕону иитии диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии ааттанар. Оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиини таҥара үөрэҕэ улахан киһи оҥорорун үтүгүннэрэн үөрэтэн ситиһэр. Үчүгэй эбэтэр куһаҕан иитиилээх диэн оҕо иитиитэ икки аҥы арахсан, икки өрүттэнэн тахсара ханнык үгэстэр ийэ кутугар кыра эрдэҕинэ иҥэриллибиттэриттэн тутулуктанар.
Эрбэхтэн эмэн оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн итэҕэл буолбатах, эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо өссө да сахалары албынныы сылдьалларын биллэрэр. Бу үөрэх оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, улахан киһини үтүктэн киһи буолууну ситиһэригэр сөп түбэспэт, аһара барыыларга тириэрдэр быстах кэмҥэ, бу тобохтор үөскэппит секталара буолар. Бу секта саамай улахан сыыһатынан, албынынан оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн этиилэрэ буолар уонна сымыйа үөрэҕи айбыт дьон өй-санаа үөрэҕэр кыра да сыһыаннара суоҕун биллэрэр. Төрөппүттэри маннык албыннааһын баар-суох оҕолорун иитиитин дьаалатынан ыыталларын үөскэтэн кэбиһэриттэн куһаҕан быһыылары оҥорор эдэрдэр элбээн иһэллэригэр тириэрдэр.
Оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута сайдар, маҥнайгы, үйэлээх үгэстэрэ үөскүүр кэмигэр хайдах иитиллибитин, улааппытын бэйэтэ, салгын кутунан салаллар кэмигэр билбэтэ, өйдөөбөтө салгыы олоҕор уустук-тары үөскэтэр. Кыра эрдэҕинэ көйгө, туһа киһитэ буолан үлэҕэ-хамнаска, тулуурга үөрэммит оҕо улааттаҕына үлэни-хамнаһы кыайан уонна сыыһа-халты туттубатыттан сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаатарын сахалар үөрэтэн билэн олохторугар туһаналлар.
3. Таҥара үөрэҕэ киһиэхэ үчүгэй санааланыыны иҥэрэр. “Киһини санаата салайар” диэн этиини сахалар тутуһаллар. Бу этии киһи тугу оҥороро барыта ханнык санаалардааҕыттан уонна ол санаалара үгэскэ кубулуйбуттарыттан тутулуктааҕын биллэрэр. Ол аата, куһаҕан са-наалара баһыйар киһи куһаҕан быһыылары оҥоруон сөбө быһаа-рылларын тэҥэ, элбэх үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥорор кыахтанарын биллэрэр.
Санаа хос-хос хатыланнаҕына күүһүрэр, кыаҕа улаатан баҕа санаа буолар, кэлин үгэскэ кубулуйан хаалыан сөп. Санаа үгэскэ кубу-луйдаҕына киһи бэйэтэ, бу үгэһин кэмэ кэллэҕинэ толорон кэбиһэр кыахтанара өй-санаа үөрэҕин уустуктарын үөскэтэр. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Куһаҕаны санаама”, “Куһаҕаны умнуохха” диэн үөрэтэрин тутуһа сылдьыы эрэйиллэр.
Киһиэхэ ханнык баҕарар, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу санаалар киирэн кэлэр кыахтаахтар. Оҕо бу элбэх санаалартан олоҕун уопутунан, улахан дьон көмөлөрүнэн туһанан үчүгэйин эрэ арааран ылан саныы сылдьара үчүгэй үгэстэри үөскэтэр. Онтон куһаҕан санаалары таҥара үөрэҕэ умнан, хаалларан ыраастана сылдьары эрэйэр. Ол аата, киһи атын дьон этэн биэриилэринэн буолбакка, бэйэтин кыаҕынан, өйүнэн-санаатынан салаллан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһанара олох ирдиир көрдөбүлэ буолар.
Үчүгэй санаалары алгыһы истии элбэтэр. Алгыс үтүөҕэ, үчүгэйгэ ыҥырар тылларын санааҕа иҥэрэн, хос-хос хатылаан үгэс оҥостунан киһи бэйэтэ үчүгэй санааланыыны ситиһэр кыахтанар. Киһиэхэ үчүгэй санааланыыны сахалыы таҥара үөрэҕэ алгыс истиитинэн иҥэрэр. Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй быһыылары оҥорор кыаҕа улаа-тарыгар алгыс истиитин туһанан таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр.
Сахалар киһи санаатыгар улахан суолтаны биэрэллэр. “Куһаҕаны санаама, аны туолан хаалыаҕа” диэн этии санаа киһиэхэ хайдах дьайан куһаҕан быһыыны оҥотторор кыахтааҕын быһаарар.
“Как сказано, так и сбудется” диэн нууччалыы этии киһи эппитэ, саҥарбыта санааҕа дьайарынан соннук туолан хаалыан сөбүн дьоҥҥо тириэрдэр. Сахалар бу этиини билэллэрин уонна олохторугар туһаналларын куһаҕан тыллары саҥара сылдьыма, “Айыы диэмэ” диэн этэн оҕолорун үөрэтэллэрэ биллэрэр.
4. “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн өс хоһоонун таҥара үөрэҕэ тутуһар. (4,58). Сыыһа-халты туттунуу диэн киһи олоҕор хаһан баҕарар түбэһэн хаалыан сөптөөх иэдээнэ буолар. Сэрэхтээх, көрсүө, сэмэй, көҥүлүнэн барбатах киһи онно киирэн биэрбэт кыахтанарын таҥара үөрэҕэ тутуһар. Таҥара үөрэҕэ оҕо киһи буолуу үөрэҕин баһылыырын, ситиһэрин үөскэтэр. Оҕо улаатан иһэн улахан киһини, төрөппүтүн үтүктэн үөрэҕи ылыныыта таҥара үөрэҕин туһаныы диэн буолар. Оҕо тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорууну баһылаа-таҕына, ыалы үөскэттэҕинэ киһи буолууну дьэ ситиһэр.
5. Таҥара үөрэҕэ оҕо киһи буолууну ситиһэн олоҕун киһи бы-һыылаахтык олороругар тириэрдэр, сэрэҕин улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын аҕыйатар. Киһи быһыыта диэн таҥара үөрэҕэ оҥо-рор хааччаҕа ааттанар. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥор диэн үөрэх оҕоҕо оннук үгэстэри иҥэрэринэн киһилии быһыыла-ныыны, майгыланыыны үөскэтэр.
Биирдиилээн дьон өйдөрө-санаалара сайдыытыттан омук өйө-са-наата сайдыыны ситиһиитэ үөскээн тахсар. Оҕо өйө-санаата үөскээһинэ ыал олоҕуттан быһаччы тутулуктаах. Куһаҕан өйдөбүлэ элбэх айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥорон туттуллууга киллэрэ сатыыр тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын, өйүн-санаатын билбэттэрин көрдөрөллөр. Ол курдук, “айыыны оҥорон ис” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ этэллэрэ төрөппүттэр оҕону иитиигэ былыргыттан туһанар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэригэр сөп түбэспэт, сиэри таһынан бара сылдьыыны үөскэтэр. Онтон сиэри таһынан барыы киһи быһыытын эмиэ аһара барыыга тириэрдэринэн сахалар букатын сөбүлээбэттэр.
Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, оҥорбот быһыыта буоларынан, сиэри таһынан барарынан өйө-санаата саҥа сайдан эрэр оҕо хаһан да оҥорбот быһыытыгар киирсэрин бары төрөппүттэр билэллэр эрээри, сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрин, учуонайдарын уон-на суруйааччылар албыннарыгар киирэн биэрэн сылдьаллар.
Оҕо тугу барытын улахан киһи оҥорорун курдук оҥорорго үөрэ-ниитин таҥара үөрэҕэ салайар. Таҥара үөрэҕин тутуһар оҕо киһи быһыылаах буола улаатар кыахтанар. Сахалар үөрэхтэринэн киһи олоҕо киһи быһыылаахтык олоруунан бүтэр. Кырдьаҕас киһини бүтэһик суолугар атаарыыга биирдэ бэриллэр олоҕун киһи быһыылаахтык уһуннук олордо диэн этэллэрэ итини биллэрэр.
Оҕо улаатан иһэн ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллэн киһи буолууну ситиһиитэ уонна киһи быһыылаахтык олоҕун олоруута сахалыы таҥара үөрэҕин көмөтүнэн оҥоруллара ордук табыллар.
Онон таҥара үөрэҕин туһата диэн дьоҥҥо үчүгэй санааларын элбэтэн, үчүгэй үгэстэри үөскэтэн иҥэрэн биэрии уонна куһаҕан санаалартан өйүн-санаатын ыраастааһын буолар.
ОЛОХ КЫРДЬЫГА
Кырдьык уонна сымыйа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэннэр икки өрүтү үөскэтэннэр дьон олохторугар ситиһэ сатыыр сыалларын хардары-таары уларыталлар уонна дьону олору оҥорууга ыҥыраннар, угуйаннар, солбуллан биэрэн иһэр хамсааһыннары кэмигэр саҕалааннар, олоххо уларыйыылары, тупсарыылары киллэрэн биэрэннэр сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэллэр.
Олоххо уларыйыыны, тупсарыыны киллэриини дьон өйө-санаата сайдыытыттан, билиитэ-көрүүтэ кэҥиириттэн тутулуктанан үчүгэй үгэстэри түргэнник үөскэтэн, иҥэрэн биир киһи үйэтигэр ситиһэ, олоххо киллэрэ сатааһын сымыйалааһыны үөскэтэр. Төһө эрэ кэминэн сымыйалааһын арыллан, олохтон туоратыллан кырдьык хайаан да кыайара тиийэн кэлэрэ өс хоһооннорунан этиллэллэрин тэҥэ, сэбиэскэй былаас эстиитэ сымыйата арыллан тиийэн кэлбитин биллэрэр.
Кырдьык кытаанах, ханна да халбаҥнаппакка хаһан эрэ син-биир тиийэн кэлэрин уонна кыайарын сахалар билэн “Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат, арыы үрдүгэр уу дагдайбат”, “Кырдьык хаһан да кыайа турар” диэн өс хоһооннорун оҥорон туһаналлар. (4,61). Кыр-дьык үлэттэн-хамнастан, оҥорон таһаарыыттан тутулуктааҕыттан ки-һи сыыһа-халты туттунуутун көннөрө, тупсара сатыырынан истэргэ кытаанах, сороҕор ыарахан да буолуон сөп. Олох уопутун таба өй-дөөһүн кырдьыгы сымыйаттан арааран туһанарга кыаҕы биэрэр.
Сэбиэскэй былаас төһө да эстибитин иһин, ол кэмҥэ үөрэхтэммит дьадаҥылар салайааччы буолан сылдьаллара албыннарын хааллара иликтэриттэн биллэр. Ол албыннар маннык этилэр:
- “Коммунизм” кэлиэ, үөрэҕи билииттэн өй-санаа сайдыыта ситиһиллиэ, бары-барыта босхо буолуо диэн албыҥҥа киирэн биэрэн дьадаҥы үлэһиттэр күүскэ үлэлээн союһу сайыннарбыттара.
- Бары үөрэҕи баһылаатахтарына үлэ чэпчээн иһэрэ ситиһиллиэ.
- Икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылы “үчүгэй” эрэ оҥордоххо дьон оҥорор саҥаны айыылара элбээн, тупсан сайдыыны аҕа-лыахтара диэн албыны “айыы үөрэҕэ” билигин да тутуһа сылдьар.
- Дьон оҥорор араас куһаҕаннарын “аньыы” диэн сахаларга суох саҥа тылы оҥорон ааттаатахха куһаҕаны оҥороллоро тохтоон хаалыа диэн албыны тыл үөрэхтээхтэрэ туһана сатыыллар.
- Үрүҥ Айыы тойон диэн урукку кэмҥэ таҥараны билбэт сахаларга саҥа өй-санаа үөрэҕин, таҥараны оҥорон биэрдэхпитинэ бары айыы буола сатыыллара эбиллиэ диэни тутуһаллар.
Айыы буолуу диэн киһи өллөҕүнэ, өйө-санаата этиттэн-сииниттэн араҕыстаҕына кэлэр өйдөбүл буоларын бу дьон өссө да билэ иликтэр. Айыы диэн тылы улаханнык, дорҕоонноохтук саҥара, этэ сылдьыбыт В.Кондаков, Тэрис уонна Айыы Сиэнэ, Айыы уола диэн ааттана сылдьыбыттар айыыларыгар барбыттара ыраатта.
Айыыны оҥорууну “үчүгэй” диэн этэн сэбиэскэй былаас кэмигэр киэҥник туһаммыттара. Онно тирэх буолар быһыынан Улуу Өктөөп өрө туруута кыайыытын ааҕан бары саҥаны айыылар “үчүгэйдэр” диэн ол диэки халыйыыны үөскэппиттэрэ. Бу эстибит былаас ордубут тобохторо, араас үөрэхтээхтэрэ билигин да үлэлии сылдьалларыттан оччотооҕу албын салҕанан баран иһэр.
Сэбиэскэй былаас “коммунизм” кэлиэ, барыта босхо буолуо диэн сымыйалааһына, албыннааһына, бу албыны өссө арааран билэ илик дьон күүскэ үлэлээннэр сойууһу түргэнник сайыннарыыларыгар ти-риэрдибитэ эрээри, үөрэҕи-билиини баһылааһын аһара баран бары бүттүүн үрдүк үөрэхтэниигэ кубулуйуута, хаһан да кэлбэт “комму-низм” сымыйата арыллыыта уонна үлэни кыайа-хото үлэлээбэт буолуу тарҕаныыта, бу былаас эйэлээхтик эстиитигэр тириэрдибитэ.
Олох кырдьыга көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон олохторугар уонна оҥорор быһыыларыгар саһан сылдьар. Уһун олоҕун тухары биирдэ да улаханнык сыыһа-халты туттубатах киһи олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын төрөппүттэр билэн оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн көрсүө, сэмэй буолууга иитиэ, үөрэтиэ этилэр. Көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубатыттан, киһи быһыытын аһара барбатыттан таҥара накааһын үөскэппэккэ эрэ олоҕун олорор кыахтанар. Сахалар бу уратыны былыргыттан арааран билэн оҕолорун кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй майгыланан үлэни кыайарыгар туһа киһитэ оҥорон үлэ-лииргэ баҕа санааны иҥэрэн иитэллэр, үөрэтэллэр.
Олох салгыы баран истэҕинэ көрсүө, сэмэй дьон оҕолорун көрсүө, сэмэй, үлэһит буолууга иитэннэр, үөрэтэннэр үлэһиттэр ахсааннарын элбэтэллэр, кыайа-хото үлэлээн, хамсаан олоҕу тупсараллар, омугу сайыннараллар. Үлэни оҥоруу сэрэхтээх, нэмин билэн хамсаныыны туһаннахха эрэ табылларынан, киһи этин-сиинин хамсаныыларынан эрчийэринэн уонна өйүн-санаатын бииргэ холбоон дьарыктыырынан өй-санаа сайдыытыгар улахан туһаны оҥорор.
Сыыһа-халты, аһара туттубаттарыттан, сиэри таһынан барбаттарыттан, быстах быһыыга түбэспэттэриттэн, ыал буолуу үйэлээх үгэстэрин тутуһалларыттан, оҕону иитиини, үөрэтиини бэйэлэрин үтүгүннэрэн оҥороллоруттан уонна тулуурдара улаханыттан көрсүө, сэмэй дьон ахсааннара эбиллэн иһэрин тэҥэ, олохторугар уһун үйэни ситиһэр кыахтаналлар. Көрсүө, сэмэй, сиэри тутуһар, киһи быһыылаах, киһилии майгылаах эрэ дьон уһун үйэни ситиһэллэр.
Саха дьоно сайдыахпытын уонна ахсааммыт эбиллэригэр баҕарабыт. Омук ахсаанын сыыһа-халты туттубат, быстах быһыыга киирэн биэрбэт көрсүө, сэмэй дьон элбэтэллэр. Көрсүө, сэмэй дьон олох ыараханнарын тулуйалларыттан үлэни-хамнаһы кыайаннар сааһыран истэхтэринэ олохторо тупсарын, сайдарын ситиһэллэр.
Көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон омугу сайыннараллар, ахсааннарын элбэтэллэр, онтон “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ”, “айыы киһитэ” диэн ыҥырыылар дьон ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыылларын уонна солумсах санааларын аһара күөртээннэр сыыһа-халты туттунууларын үксэтэллэр уонна сиэри таһынан барыыларын элбэтэллэр. Ол иһин, “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этиилэр дьону сымыйанан этэн албынныыллар, быстах быһыылары оҥоро охсууга ыҥыраллар, ол диэки үтүрүйэллэр.
Саха омук бэйэтин билиниитигэр, былыргы өй-санаа үөрэхтэрин саҥалыы ылыныытыгар, урукку оннугар түһэриитигэр сэбиэскэй былаас токурутууларын, албыннарын арааран билэн хаалларара, уларытара ирдэнэр. Ол аата, сэбиэскэй былаас биллэр тобохторун; тыл үөрэхтээхтэрин, суруйааччыларын уонна учуонайдарын албыннарыттан, бу кэмҥэ босхолонуу ирдэнэр буолла.
Сахалыы таҥара үөрэҕэ атын таҥара үөрэхтэриттэн эрдэ, инники үөскээбититтэн олоххо халыйыыны, диктатура өттүгэр барыыны үөскэппэт, көрсүө, сэмэй буолууну уонна “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиини халбаҥнаабакка эрэ тутуһарыттан туруктаах өйү-санааны үөскэтэр. Ол курдук, айыы диэн тыл киһи оҥорор бары; үчүгэй да, куһаҕан да буолан тахсар быһыы-ларын оҥорууну холбуу ылан быһаарара, тыл үөрэхтээхтэрэ сымы-йанан, була сатаан эттэхтэрин аайы уларыйан хаалбат.
Оҕо улаатан иһэн араас саҥаны айыылары оҥорор санаата олус элбээн хаалар. Өйө-санаата, ийэ кута саҥаны айыылары билиититтэн сайдан, мунньуллан иһэр. Оҕо киһи буолууну ситиһиэр диэри айыыны оҥорор санаата аһара элбээн кэлэриттэн сыыһа-халты туттунар кыаҕа улаатан хааларыттан дөбөҥнүк оҥоруллар куһаҕан быһыылары эл-бэтиэн, быстах быһыыга түбэһиэн сөбүттэн таҥара үөрэҕэ харыстаан “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр.
“Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар ыҥырыылара улаатан иһэр оҕолор өйдөрүн-санааларын харыстаабат, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналларын үксэтэллэр, тиэтэйэллэриттэн, ыксыылларыттан быстах быһыыга киирэн биэриилэрин, арыгыга, наркотикка ылларыы-ларын, айыы буола сатаан эдэр олохторун кылгатыыларын, бэйэ-лэригэр тиийиниилэрин элбэтэллэр. (11,42).
Олох салгыы баран истэҕинэ “айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн этээччилэр биир эмэ оҕолорун аһара атаахтатаннар өйүн-санаатын көҥүлүнэн ыытаннар киһи быһыылаах буолууга кыайан ииппэккэлэр, үөрэппэккэлэр эдэр эрдэхтэринэ сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһэллэрин элбэтэннэр, бу аймахтар ахсааннара аҕыйаан, симэлийэн барыыга тиийэллэригэр тириэрдэллэр. “Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно ону биллэрэр.
Саха сирин үөрэҕин министерствота элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕин” тутуһан оҕолор сыыһа-халты туттунууларын үксэтэр, төрөппүттэр баар-суох оҕолорун киһи быһыытын, сиэри аһара барыылары оҥороллоругар үтүрүйэр, быстах быһыыга киирэн биэрэллэрин уонна бэрээдэги кэһэллэрин элбэтиигэ тириэрдэр.
Саха сирин правительствота “айыы үчүгэй” диэн сыыһа санааҕа оҕустарбытыттан араас, иннэ-кэннэ, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана өссө араарыллан биллэ илик саҥаны айыылары киллэрэ сатаан элбэх буортуну оҥоруохтарын сөптөөх химическэй заводтары, аһара улахан сибиинньэ иитэр комплексы уонна культурнай диэн ааттаах центры туттара сатыыр санаалара улаатан сылдьар.
Олоххо кырдьыгы булан ылыы уустук. Төрөппүттэр баайдара-маллара эбиллэн оҕолорун, олохторун салгыыр кэлэр көлүөнэлэрин харыстыыр санаалара күүһүрдэҕинэ, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолуу үчүгэйэ биллэн сайыннаҕына олох кырдьыгын булуохтара.
Онон бу кэмҥэ Саха сиригэр сэбиэскэй былаас кэмигэр үөскээбит өй-санаа халыйыыта көннөҕүнэ уонна ордон сылдьар тобохторуттан ыраастаныы эрэ сайдыы, үлэ-хамнас тупсуутун саҕалыыр кыахтанар.
САЙДЫЫ СУОЛА
Өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуспакка эрэ омук сайдыыны ситиһиитэ, кэлэр көлүөнэлэри киһилии быһыыга уонна үлэнэн иитиитэ, үөрэтиитэ кыаллыбатын атеизмы тутуспут сэбиэскэй былаас эстиитэ биллэрэр. Бу былаас эстибитин, уларыйбытын кэнниттэн дьон ырыынак олоҕун бэйэлэрэ талан ылан үлэни оҥорууну тупсаран эрэллэр.
Билигин ырыынак үйэтигэр сэбиэскэй былаас дьадаҥы дьоно аҥардастыы баайы-малы эккирэтии, баай-мал үчүгэйи, бэлэми үөскэтиитин батыһа сатааһын диэки өйдөрө-санаалара салаллан “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһооно олоххо киирэр кэмигэр тириэрдэн кэбистилэр. Баайдар кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан, киһи быһыытын аһара барыылара, сыыһа-халты туттунуулара элбээн эстиигэ, симэлийиигэ эрдэлээн тиийэллэрэ биллэр.
Олоххо сайдыыны ситиһиигэ сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиилэрин хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Ол курдук, сайдыыны ситиһиигэ баай-мал ылар оруола аһара үрдээн, бастакы оруолга, өрүккэ таҕыстаҕына, өй-санаа сайдыыта иккис өрүккэ түһэн хаалыыта үөскүүр. Баайдар бэйэмсэхтэрэ улаатан аймахтара сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэригэр кыһамматтарын бэлиэтинэн кэлэр көлүөнэлэрин иитиигэ, үөрэтиигэ өй-санаа бастаан иһэр тутулугун умнан, баайы-малы өрө тутан оҕону атаахтатыы диэки халыйан хаалаллара буолар.
Оҕону сыыһа иитии, атаахтатыы содулугар баай дьон урутаан, кэлэр көлүөнэлэриттэн саҕалаан эстиигэ түбэһэн бараллар. Кинилэр баайдара, харчылара аһара элбэҕинэн оҕолорун барынан-бары дэлэччи хааччыйалларынан, араас баҕа санааларын барытын толорон иһэллэринэн атаахтатан, бэйэмсэх оҥорон кэбиһэллэрэ элбиириттэн сыыһа-халты туттуналларын үксэтэллэр. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕин тарҕатыыга, оҕону тулуурдаах, көрсүө, сэмэй буолууга иитиигэ, үөрэтиигэ баайдар аан бастаан ылсыһаллара, кыһаналлара ирдэнэр. Үйэлэрин тухары күүскэ үлэлээн-хамсаан булуммут, муспут баайдарын-малларын эрэллээх, ыспат-тохпот, ол оннугар элбэтэр, өссө хаҥатар кыахтаах кэлэр көлүөнэлэри иитэн-үөрэтэн улаатыннарарга ордук улаханнык кыһаныахтара этэ.
Омук сайдарыгар, ахсааннара элбииригэр дьахталлар ылар оруоллара эмиэ улахан. Ыал олоҕо туруктаныытыттан кинилэр элбэхтик төрүүллэрэ уонна оҕолорун киһи буолууга, киһилии быһыыланыыга, көрсүө, сэмэй майгыланыыга иитэллэрэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэллэрэ аймахтарга, омукка сайдыыны аҕаларын билиниэ этилэр. Сахалар Кут-сүр үөрэхтэринэн оҕо тутаах кута, ийэ кута ийэтин иитиитинэн, үөрэтиитинэн, көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэриитинэн үгэскэ кубулуйан, иҥэн хааларыттан өйө-санаата сайдыыта кыра эрдэҕиттэн төрүттэнэр.
Туох барыта икки өрүттээҕэ өй-санаа сайдыытыгар эмиэ дьайар. Таҥара үөрэҕэ оҕоҕо саҥа үгэстэри иҥэрэринэн, атын омуктартан саҥа киирэр тыллары уларыппакка туһанарга ыҥырарынан сайдыыны ситиһиини түргэтэтэр. Онтон үрүҥ айыы итэҕэлэ аһара бардаҕына былыргылар, олохтон хаалбыттар билиилэрин өрө тутарынан сайдыы киирэрин атахтыыр, бытаардар.
Олус былыргы кэмҥэ туттулла сылдьыбыт үгэстэри тутуһуу аныгы сайдыыны ситиһэн түргэнник уларыйан иһэр олоххо хаалан хаалыыны үөскэтэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр баар буолбут олоҥхолору үөрэтэннэр өйдөрө-санаалара хаалыы диэки салалынна уонна ол хаалыыларын сахаларга барыларыгар тарҕата сатыыллара сайдыыны ситиһиигэ тириэрдибэт.
Сахалар нууччалары кытта 400-чэ сыллар усталара кыттыһан, бииргэ олорон сахабыт тылыгар сайдыыны, тупсууну аҕалбыт нуучча тылыттан элбэх саҥа тыллар киирэн сылдьаллар. Ол аата, билигин сахалар сайдан иһэр олоххо ситиспит ситиһиибитигэр элбэх нуучча тыла киирбитэ улаханнык туһалыыр.
Сайдыыны, үөрэҕи нууччалартан ылынабыт, нуучча тылын үөрэтэбит. Нууччалыы билбэтэхпитинэ сайдан иһэр олохтон хаалан хаалабыт диэни билэбит. Сайдыыны ситиһиибит бэлиэтинэн сахабыт тылыгар нуучча тыллара, онтон кэлин арҕаа омук тыллара киирэн эбиллэн иһэллэр. Омук тылыгар саҥа тыллар эбии киириилэрэ сайдыыны ситиһиини дьон өйүгэр-санаатыгар тириэрдэн иһэллэр.
Нуучча тылын суох оҥоруу, киирии тыллары барыларын сахалыы тылбаастааһын сахалар сайдыыны ситиһэллэрин бытаардар, олохтон, атын омуктар сайдыыларыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Бу ситиспит таһыммытыттан, ол аата нууччалартан ылыммыт билиибитин туһанан салгыы сайдарбытын атахтыыр, мэһэйи оҥорор. Сайдыыны ситиһиини түргэтэтээри билигин оҕолорго английскай тылы үөрэтэн үөрэҕи быһалыы ылынарбыт туһата олус улахана биллэн эрэр.
Сахатыйыы, төһө да истэргэ үчүгэйин иһин сайдыыны киллэрэр тыллары хос тылбаастаан туһаныыны үөскэтэн субу ситиспит таһым-мытыттан хаалан хаалыыны үөскэтэр. Ол курдук, туох баар киирии тыллары сахатыта сатааһын дорҕоонноро сөп түбэспэттэриттэн саҥа тыллары үөскэтэргэ тириэрдэрэ туһата суох, таах хаалар үлэни элбэ-тэр. Итини тэҥэ, киирии тыллары хос тылбаастааһын үөскүүрэ саҥа тыллары, үгэстэри үөскэтэ сатыыра, түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалан хаалыыга быһаччы тириэрдэр.
Сахалар сайдыахпытын баҕарабыт, олох бары көрүҥнэригэр сайдыыны ситиһэ сатыыбыт. Өй-санаа сайдыытын ситиһэн иһэрбит бэ-лиэтинэн саҥарар тылбытыгар сайдыылаах омуктар билиилэрэ, саҥа тыллар киирэн эбиллэн иһэллэр. Үлэ-хамнас, үөрэх тылларын бары-ларын сахатытыы хайдах да кыаллыбат, ону тэҥэ, үгүс саҥа тыллар дорҕоонноро сахалыыга сөп түбэспэттэрэ тылы улаханнык буккуйар. Ол иһин, саха омук сайдарыгар аналлаах биһиги оҥорбут барылбытын туһаныы өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэһэр. (22,61).
Билигин туттулла сылдьар сахалыы тылларбытын төрүт тылла-рынан ааттаан букатын уларыппакка эрэ туһаннахпытына саха буолуубут уларыйан, симэлийэн хаалбат. Онтон үлэ, үөрэх тыллара сахалыыга уларыйыахтарыгар диэри бэйэлэринэн туттулла сырыттахтарына сайдыы киириититтэн хаалан хаалыы үөскээбэт.
Төһө эмэ кэминэн дьон саҥаралларыгар тутталларынан киирии тыллар уларыйан сахалыы дорҕооннонон, бүтүүлэнэн бараллар. Тыл уларыйыытын ыксатымыахха, сэбиэскэй былаас кэмигэр ахсааннара элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэринэн ыктарымыахха. Бэйэлэрэ кэмигэр сыыйа уларыйыахтара. Биһиги өлөммүт, өйбүт-санаабыт айыы буолбутун кэнниттэн да сахалар хаалыахтара. Оҕолорун, сиэннэрин сахалыы өйгө-санааҕа, үгэстэргэ, саҥарарга үөрэппит төрөппүттэр саха тыла сүтүө диэн санаарҕаабакка сылдьыахтарын сөп.
Саха омуга сайдыыны ситиһэр кыаҕа улаханын уустартан төрүттээҕэ уонна эр дьоннорун буор куттара үрдүк сайдыылааҕа биллэрэр. Ол курдук, сахалар атын омук тылынан саҥаралларыгар ханнык да хос акцена суох саҥарар кыахтаахтар. Саха дьонун күөмэйдэрин оҥоһуута аһара сайдыыны ситиһэр, хас да омук тылларынан ыраастык саҥарар кыаҕы биэрэр. Атын омуктарга холоотоххо биһиги айылҕабыт бу биэриитин, билигин толору туһанар кыахтаахпыт.
Икки омук тылын баһылааһын сахалары сайдыыга тириэрдэр кыаҕа улахан. Ол курдук, икки омук тылын саппааһын холбуу эптэххэ өй-санаа биллэрдик элбииринэн саха дьонун өйдөрүн-санааларын сайыннарар, мэйии үлэтин күүһүрдэр, толкуйдуур кыаҕын улаатыннарар. Икки омук тылын билэр, холбуу туһана сылдьар дьон сайдыыны, тупсууну урутаан ситиһэр кыахтаналлар. (23,46).
Билигин сахалар сайдан иһиилэрэ биллэрдик түргэтээтэ. Биир тылы эрэ билэр нууччалары лаппа баһыйа сайдан Аан дойдуга биллэн эрэллэр. Өй-санаа сайдыытын тэҥэ, былыргы төрүттэрбититтэн илдьэ кэлбит араас спорт көрүҥнэрин тарҕаттахпытына уонна ыал буолуу үгэстэрин олоххо киллэрэн эр дьону күүһүртэхпитинэ сотору кэминэн Россияҕа баһылыыр оруолу ылар кыахтаныахпытын сөп.
Икки омук тылын баһылаан өй-санаа сайдыытын ситиһиибит биэрэр барыһын таба туһаныа этибит. Ону тэҥэ, эппит-сииммит 4 үйэ тухары нууччалардыын холбоһон билигин нууччалыы хааннаах дьоммут ордук элбэхтэр. Нууччалардыын холбоһон хааннарын тупсарыыттан саха дьоно көрүҥнүүн тубустулар, ону бааһынайдар баһылаан иһэллэр. Өбүгэлэрбит билиилэриттэн туһанан ыал буолуу былыргы үгэстэрин олоххо киллэрдэхпитинэ ахсааммыт лаппа үксүүрэ ситиһиллиэ уонна кэлэр көлүөнэлэрбит күүстэрэ, кыахтара эбиллэн үлэни кыайаллара уонна киһилии хаачыстыбалара тупсуо этэ.
Атын омуктуун эт-сиин холбоһуута тупсубут хааннаах дьону, бааһынайдары үөскэтэр, онтон өй-санаа эбиллиитэ олоххо сайдыыны, тупсууну аҕалар. Икки омук тылын билэр бааһынайдар өйдөрүн, сатабылларын туһунан кэпсээннэр сахаларга элбэхтэр. Омугу сайын-нарыыны бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ хаан тупсарыытын барбыты-нан оҥороллор уонна икки омук тылын, үөрэҕин холбуу туһананнар өйдөрүн-санааларын дьарыктаан түргэнник сайыннаралларыттан тупсуу кэлэрин таба туһаныа этибит.
Өйү-санааны куруук дьарыктыахха, эрчийиэххэ. Өй-санаа сайдыытыгар икки омук тылын билии туһата олус улахан. Ол курдук, икки омук тылын, олоҕун үөрэҕин, үйэлээх үгэстэрин билии өйү-санааны, билиини сайыннарар, мэйиини дьарыктыы сылдьар уратылаах. Биир омук тылын билэр киһитээҕэр икки омук тылын билии өйү-санааны икки төгүл сайыннарар, быһаарыыны ылынар кыаҕын улаатыннарарын сахалар былыргы кэмнэртэн туһана сылдьаллар.
Өй-санаа өрө тахсыы, инники барыы диэки хайысхалаах, ол иһин сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр баҕа санаалары дьоҥҥо үөскэтэн биэрдэҕинэ, олору толорууга дьулуһаннар омук сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Омук ахсаана эбиллиитин көрсүө, сэмэй, үлэһит дьон үөскэтэн иһэллэриттэн сахалыы таҥара үөрэҕин туһата сыыйа-баайа биллэн, тарҕанан, төрөппүттэр туһанан эрэллэр.
Сэбиэскэй былааска дойду бары үлэттэн-хамнастан уонна сир баайын атыылааһынтан киирбит баайын тэҥнээн, кими да матарбакка аналлаах хамнас сиэткэтигэр сөп түбэһиннэрэн үллэстэр этилэр.
Билигин бэлэми үллэстии, түҥэттии кэмэ ааһан, ким бэйэтэ үлэлээн-хамсаан, баайы-малы булунан, мунньунан олоҕун оҥостор, ырыынак кэмэ кэлбитинэн көрсүө, сэмэй, сыыһа-халты туттубат, эппит тылын толорор, үлэни кыайа-хото үлэлиир дьон инники күөҥҥэ сыыйа-баайа тахсан, баайдарын элбэтэн иһэллэр.
Көрсүө диэн бэрээдэктээх, боччумнаах, болҕомтолоох, ол иһин үөрэҕи хараҕынан көрөн түргэнник ылынар уонна аһара барыылары оҥорботуттан сыыһа-халты туттубат киһи ааттанар.
Сэмэй киһи оҕотун бэйэтин үтүгүннэрэн бэрээдэккэ, сыыһа-халты туттубакка, аһара барбакка үөрэттэҕинэ, сиэннэрэ кини курдук турук-таах өйдөөх-санаалаах буола улааттаҕына, олоҕун устата быстах бы-һыыга киирэн биэрбэккэ, бу аймахтар ахсааннара эбиллэн атыттары сабырыйан, баһылаан иһиилэрэ ситиһиллэр.
Сэмэн диэн аат сэмэй диэнтэн үөскээн тахсыбыт. Сэмэн диэн ааттаах дьон сэмэйдэринэн, көрсүөлэринэн биллэллэр. Көрсүөлэрэ, сэмэйдэрэ атын дьонтон ордук элбэх, барыга-бары сэрэхтээхтик, ха-рыстабыллаахтык, дириҥник ырытан сыһыаннаһаллар.
Сэмэй киһи диэн сэрэхтээх, сыыһа-халты туттубат, аһара барбат, сиэри тутуһар киһи ааттанар. Көрсүө, сэмэй киһи үлэни-хамнаһы кыайар кыаҕа улахан. Былыр-былыргыттан саха дьоно бары көрсүө, сэмэй майгыланыахтарын баҕараллар, сэрэхтээхтик туттунар сэмэй дьону хайгыыллар, ол иһин оҕолорун көрсүө, сэмэй буолуҥ диэн этэн иитэннэр уонна үөрэтэннэр уһун үйэни ситиһэллэрин үөскэтэллэр.
Билигин Айылҕаҕа халлаан сылыйыытыттан улахан уларыйыылар тахсаннар дьон Айылҕаны харыстыыр, урукку оннунан хаалларар санаалара ордук улаатта. Дьоҥҥо Айылҕаны харыстыыр санаа улаа-тыыта тугу барытын харыстыыр санааларын эмиэ улаатыннарар. Бу үтүө, үчүгэй санаа дьоҥҥо барыларыгар тарҕанан “Харыстас” таҥараны олоххо киллэрдэҕинэ ордук күүһүрэр кыахтанар. Айылҕаны харыстааһын эрэ уһун үйэлиир кыахтааҕын дьон билиэхтэрэ этэ.
Дьон бары атын-атын таҥараларынан тус-туспа арахсыспакка эйэлэһиилэрин Аан дойду үрдүнэн биир улахан таҥара баар буолара хааччыйар кыахтаах. Ол курдук, сахалар Күн таҥаралара бары атын киһи таҥаралартан үрдүктүк турарынан уонна Айылҕа сүрүн тутулугунан биллэринэн дьоҥҥо барыларыгар биир санааланыыны үөскэтэр кыахтааҕын туһаныахпыт этэ. Ону тэҥэ, үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэрэ кэлэн иһэрин таба быһааран демократия үөрэҕэ тутуһарыттан аныгы олоххо ордук сөп түбэһэр.
Онон олоххо сайдыыны ситиһэр туһугар тупсууну аҕалар баҕа санаалары иҥэринии, оннук үгэстэри үөскэтинии туһалыырын тэҥэ, көрсүө, сэмэй, үлэһит буолуу омук ахсаанын элбэтэр, үлэни табан үлэлиири үөскэтэн кыайыылары ситиһэргэ тириэрдэр.
ТУҺАНЫЛЛЫБЫТ ЛИТЕРАТУРА
1. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.
2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Сахалыы таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с.
3. Каженкин И.И. Киһи таҥара. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2009. – 112 с.
4. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.
5. Каженкин И.И. “Туох барыта икки өрүттээх”. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с.
6. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. – 156 с.
7. “Ил” сурунаал. 2 №-рэ, 2001.
8. Каженкин И.И. Айылҕа бэйэтин ыраастанар. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2008. – 78 с.
9. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: Бичик, 2004. – 128 с.
10. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.
11. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. – Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. – 92 с.
12. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.
13. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.
14. Попов Б.Н. Киһи киһиэхэ сыһыана. – Дьокуускай: Бичик, 2009. - 96 с.
15. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.
16. Саха өһүн хоһоонноро = Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с.
17. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006.
18. С.И. Николаев – Сомоҕотто первый дипломированный ученый-этнограф из якутов. Отв. ред. Г.Г. Алексеева. – Якутск: Изд-во ЯГУ, 2007. – 248 с.
19. Уткин К.Д. Сахаларга киһи өйдөбүлэ. Илиҥҥи, арҕааҥҥы философскай көрүүлэргэ алтыһыннаран. – Дьокуускай: “Бичик” нац. кинигэ кыһата, 1997. – 320 с.
20. Каженкин И.И. Үлэ-олох үөрэҕэ. Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.
21. Винокурова У.А. Ыччаты бэйэҕэ тиийинииттэн сэрэтии. – Дьокуускай: АГИИК, 2009. – 28 с.
22. “Чолбон” сурунаал. 2 / 2004.
23. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. – 76 с.
ИҺИНЭЭҔИТЭ
Аан тыл...................................................................3
Итэҕэл.....................................................................5
Киһи уонна сүөһү................................................11
Өй-санаа сайдан иһиитин таһымнара................15
Киһи буолуу.........................................................19
Киһи быһыыта.....................................................23
Улахан киһи буолуу............................................26
Киһи диэн киһи буоллаҕа...................................30
Киһи киһиэхэ сыһыана.......................................35
Таҥаһы таҥныы...................................................38
Үчүгэй киһи.........................................................42
Киһиттэн таһынан...............................................44
Куһаҕан үгэс........................................................48
Куһаҕан үгэс үөскээһинэ....................................51
Мультфильм буортута........................................55
Куһаҕан үөрүйэх.................................................58
Дьон кырыга улаатта..........................................60
Таҥара – өй-санаа үөрэҕэ...................................64
Таҥараһыт............................................................70
Таҥара үөрэҕин тарҕатааччы.............................75
Таҥара накааһа....................................................80
Таҥара үөрэҕин туһата.......................................89
Олох кырдьыга....................................................93
Сайдыы суола......................................................96
Туһаныллыбыт литература..............................103
Иһинээҕитэ........................................................104