САЛЛААТТАР ЭТИБИТ
(Публицистическэй бэйиэмэ)
Урукку бэлэмҥэ
Олорбот аналлаах,
Түбүктээх бу кэмҥэ
Төрөөбүт «буруйдаах»
Биһиги көлүөнэ
Биир тэгил кэккэтэ
Капитал өһүөнэ
Хайдаҕын билбитэ.
Умнуллуо суох өтөр
Ол сэрии күннэрэ,
Утуйар уу көтөр
Түн түлэй түүннэрэ.
Оҕону, аҕаны
Фроҥҥа сүтэрбит
Соһумар даҕаны
Сураҕы истэрбит.
Фашизмы самнара
Барыбыт турбуппут.
Хахайдыы утарсан
Хааммытын тохпуппут.
Кыайтарар, чугуйар
Кыһыытын билбиппит,
Өрөгөйдүүр, кыайар
Үөрүүгэ тиийбиппит.
АРАХСЫЫ
Бэбиэскэ бу тахсан,
Биир күнүс арахсан,
Үөскээбит алааһым
Үрдүнэн ааспытым.
Оо, санаа арааһын
Онно санаабытым.
Үөрэниэм, үлэлиэм,
Үүнэн да иһиэм диэн,
Иннибэр, кэлэрбэр
Эрэлим элбэҕэ,
Күөгэйэр күннэрбэр
Көх, күүрээн сүрдээҕэ.
Онтум... Онтум баара,
Олоҕум үөрүүтэ,
Сарсынным сандаара
Күдэннэ көппүтэ.
Өйдүүбүн ол сайын,
Хомуллан, мунньуллан
Военкомҥа тиийиини,
Киччэччи кыргыллан
Баанньыктан кэлиини.
Туох ханнык иннинэ
Тууйастаах арыыны
Толору симинэн
Арҕаа аттаныыны.
Саа тута иликтэн
Саллааты үтүктэн,
Пароход иһинэн
Полканы тэринэн,
Өлүөнэ өрүһү
Өрө айанныыбыт,
Элбэҕи-үгүһү
Эргитэ саныыбыт.
Көҥүлү күөмчүлүүр
Фашистыын күөн көрсө,
Күн сирин көмүскүү,
Өлөрсө-өһөрсө,
Өр буола, ыраата
Бардахпыт, бу аата.
Элбэх да сахалар
Иһэбит дии манна.
Оо, хайа сах буолар...
Туох билиэй, дьэ ханна
Төһөҕүт охторун,
Төһөҕүт ордорун?!
Ол устан иһэҥҥин,
Кэнэннэр түһэҥҥин,
Түүн ахсын түһүүгүн,
Төлкөбүн түстүүгүн.
Ардыгар кэпсээн наар
Абааһы да Айыы,
Сороҕор эмиэ баар
Соһуччу да Кыайыы
Кэлэрин кэтэһии,
«Гитлер сууллуо», — дэһии.
ӨҺҮӨН ҮӨСКҮҮРЭ
Поезка бигэнэн
«Вершетка» тиийэбит.
Сэриигэ үөрэнэн
Мэнийэ сүүрэбит.
Хара сир үрдүнэн
Хайыһар тэбэбит.
Оо, онно барбыта
Элбэх да сырабыт
Сорохтор, быһата,
Салҕабыт, саллабыт.
Хас турдах сарсыарда
Абарда-сатарда,
Биэрэр инфорбюро
Бэрдэ суох сураҕы.
Сууллубут Курск, Орел,
Суоһууллар Москваҕа.
Ленинград... Сталинград...
Онно баар дьиннээх аад.
Хойдор өһөх буруо,
Күүһүрэр хара дьай,
Охтор үгүс герой.
Ол өлүү-алдьархай.
Ол кыа-хаан тохтуута
Харахха, сүрэххэ
Бу баарга дылыта.
Быһатын эттэххэ,
Үөрэнии күттүөнэ
Өрүү да уурайар,
Өлөрсүү өһүөнэ,
Өйү ол баһыйар.
Бу фроннуур буоламмыт
Саа саадах сүгэбит,
Бушлаты устаммыт
Синьиэли кэтэбит.
Саллааттыы киэптэнэн
Санаабыт күүһүрэр,
Биир тэҥнэ үктэнэн
Битиибит сүрдэнэр.
Вагоҥҥа симиллэн
Айаҥҥа турабыт,
Поезка симиллэн
Уубутун ханабыт.
Аргыс буолбуттара
Алтай уолаттара,
Восток моряктара
Монголлар аттара.
Ол иһэн көрөбүт,
Олустук сөҕөбүт
Сэрииттэн долгуйбут
Советскай дойдубут
Түүннэри-күннэри
Түллэгний күүрэрин.
Истээх иһит буолан
Иннэри тардыллан,
Сибиир баайа-дуола
Сэриигэ таһыллан,
Барара барыта:
Баар эрэ арыыта,
Саппаас сухарыыта,
Сахатын кырсата.
Уостара тиргиллэн,
Уралтан тиэйиллэн
Пушкалар, таанкалар
Бу кэлэн ааһаллар.
Оттон.... ол арҕааттан
Ордон син кэлэллэр
Бааһырбыт саллааттар
Уонна дьэ симсэллэр
Дьиэлэрин сүтэрбит
Оҕолор, ийэлэр,
Дьоллорун бүтэрбит
Эһээлэр, эбээлэр...
Айаннаан да иһэн
Арааска түбэһэн,
Буомбаны көрсөммүт
«Буораҕы сыллыыбыт»,
Өлбүтү көмсөммүт
Өһүөнү саныыбыт.
Умнуллуо суох долуой
Бойобуой Бологуой,
Аан маҥнай түбэһэн
«Сүрэхтэммит» киэһэм.
Сүргэни долгута
Сирена чуһуурар.
Өстөөх самолета
Таҥнары куһуурар.
Хараҥа муннуктан
Прожектор «харбыалыыр»
Дьэ саҥа уһуктан
Зенитка ытыалыыр.
Дуксуйбута онно
Оо, атын ыар этиҥ.
Бастаан көөртүм онно
Сэрии сиэртибэтин:
Тон вокзал таһыгар,
Таас перрон мууһугар
Кыыс дьахтар сытара,
Кыа-хаанна устара.
ИННИКИ КИРБИИГЭ
Тиийэбит биир киэһэ
Дьэ дьиҥнээх сэриигэ,
Киирэбит түүн үөһэ
Инники кирбиигэ.
Төҥкөһөн хаамабыт
Траншея иһинэн,
Кумуччу туттабыт
Куттанан, сэрэнэн.
Харахха бу манна
Хатанна аан маҥнай
Өлөрсүү-алдьархай
Бу аҕай ааспыта,
Умайбыт хапсархай
Өстөөх үс таанката.
Көбөрбүт өлүктэр
Көмүллэ иликтэр.
Баас ылан, сорохтор
Ынчыктыы сыталлар.
Ордубут тобохтор
Сукуһан тураллар.
Арай сэргэхситтэ
Эбии күүс кэлбитэ..
Эмискэ саныырга,
Дьулаан аххан дойду:
Ол тыаҕа, ол ыырга,
Адьырҕа кыыл курдук
Иһийэн, кирийэн,
Өстөөҕүҥ сыттаҕа...
Субу да тиҥийэн
Ытыаланан барыаҕа...
Ол саҕах анаара —
Наар сэрии баһаара,
Ол кыыһар буруолар —
Умайар селолар,
Ол кытыастар уоттар —
Кыргыһар куораттар
Адьас да чугаскар,
Аттыгар, бу таскар
Аҥайан туруоҕа
Аад-өлүү айаҕа.
Онно субу-субу
Ракета күөрэйэр,
Дөрүн-дөрүн «бум-бум»
Ыар тэргэн ньиргийэр;
Пулемет «тра-тыр-тыр»
Уочарат таһаартыыр;
Сындыыстыы сүүрэлиир,
Сырдык тыыны ирдиир
Кыһыл-күөх уот трасса
Субуруҥнаан тахсар.
Кул буола умайбыт
Бу сытар кырдалбыт
Дьон-сэргэ олорбут,
Дьол-соргу тосхойбут,
Күн уоттаах, күөх садтаах,
Көрүлүүр ыччаттаах,
Кэккэлэс дьиэлэрдээх,
Киһилээх-сүөһүлээх
Бабкино диэн ааттаах
Поселок буолуохтаах.
Арай, ыал олорбут
Бэлиэтэ ордубут:
Кэриэрбит хап-хара
Ohox турбалара,
Тулаайах дууб мастар,
Тостубут хатыҥнар,
Иччитэх сарайдар...
Абардар-сатардар
Ол курус көстүүлэр.
Кыһыытын көр эрэ,
Кыыллыйбыт дьон үөрэ
Көмүс уйабытын
Күдэннэ ыспытын!
Советскай дьон дьолун,
Советскай сир ньуурун,
Көр, маннык айылаах
Фашист маҥай аллаах
Тимир тиҥилэҕэ
Көнүл тэбистэҕэ!
«Иэстэһиҥ! Ситиһиҥ!» —
Сүрэхпит кылынар.
Саллаат ол иһин
Түөһүнэн турунар.
Саллаат өйдүүр биири —
Дойдута туох диирин:
«Дьон-норуот дьылҕата,
Күн Ленин дьыалата —
Аны эн ытыскар!»
Кыйдааһын сабаланар
Сэрии дүпдүргэтин,
Фронт сүүс мүччүргэнин
Дьиҥнээхтик тулуйан,
Саллаат эрэ билэр.
Эрдээхтик дьулуйан
Салаат эрэ сүгэр.
Ол кыргыс сиригэр,
Уот-өлүү үөһүгэр
Ыстыыгы тирэһэр
Ыксаллаах мүнүүтэ
Ахсаана суох этэ.
Туох эрэ сыыстарыы,
Тобута сыстарыы,
Күллэһии, чаҕыйыы,
Кэннигэ сыҕаллыы —
Олохпут, дьылҕабыт
Сапка ыйаныыта,
Хаанна утаҕырбыт
Фашизм кыыллыйыыта —
Бастакы утаата
Баар этэ барыта.
Саллаакка модьуйан
Эппитэ Партия:
Чаҕыйар кэм ааста,
Чугуйар сир бүттэ —
Дойдуну ыраастаа
Сидьинтэн, сиэхситтэн!
Бугуйума аны
Хардыыны дабаны! —
Кэннигэр Москва,
Ленинград, Сталинград,
Таптыыр оҕоҥ, аҕаҥ,
Бар-дьон, убай — быраат! —
Өстөөххө бу тыллар
Бомбанан сааллаллар,
Саллаакка бу тыллар
Атыннык дьайаллар:
Сүрэххэ тиийэннэр,
Сүргэни күүрдэллэр
Уолуйуу уурайар,
Уордайыы баһыйар.
Биир хаалыахха диэри
Биэрэстэ да сири
Биэрбэккэ кыдыһан,
Хабырдык хапсыһан,
Кыйдааһын салҕанар,
Кыайыы саҕаланар:
Москва анныттан,
Волховтан, Волгаттан
Өстөөх киэр охсуллар, —
Дьэ самнар, дьэ саллар.
Сибииргэ сирдээхтэр
Хайҕалы истэбит.
«Хорсуннар, эрдээхтэр,
Тыйыстар,» — дэтэбит.
Ытыстан ытыска
Эн урут сылдьаҕын,
Пехота «маатыска»
Мааныта буолаҕын.
«Снайпербыт, — дэһэллэр, —
Булчуккун дьэ биллэр».
Билэллэр сэрэйэн,
Эн бэркин, көлөөккүн,
«Харахха түһэрэн,»
Хас тииҥи өлөөккүн.
Бэл куобах ытыырын
Аһынар бэйэккэҥ
Фрицтери кыҥыырыҥ
Бэрт түргэн, бэрт бэргэн —
Чонойбут бахтайар,
Чолойбут хаптайар.
Уон араас омуктар,
Уон аҥы тыллаахтар:
Латыштар, узбектар,
Нууччалар, казахтар...
Сахалыын, буряттыын
Сарынтан өйөһөн,
Убайдыы-бырааттыы
Олоччу өйдөһөн,
Биир чааска сылдьабыт,
Бииргэ кыргыһабыт.
Аттыбар бу охтор
Бойобуой доҕоттор:
Карасев, Тагинян,
Киенко, Кирбаев...
Сүрэхтэн дьэ, хайаан,
Сүтүөхтэрэ баарай.
Бааһырбыт доҕору
Бырахпат этибит —
Хамныырбыт тохору
Харайсан тэйэрбит.
ДОЙДУМ КУОЛАҺА
Ол онно, ыраахха,
Тымныыга, тыаллаахха
Атаака кэтэһэн,
Аччыктаан, бүк түһэн,
Окуопа түгэҕэр
Токулла сытаахтаан,
Оо, саллаат сүрэҕэ,
Дойдутун ахтаахтаан,
Дьэ хаста бүрүтэ-
Түрүтэ тыыппытай?
Дьэ хаста өрүтэ
Ол саллаат тыыммытай?
Ахтара кэргэнин,
Аҕатын, оҕотун,
Алааһын, тиэргэнин,
Суоратын, соботун.
Саныыра үрэҕин,
Саас куска хонорун,
Үлэтин, үөрэҕин,
Үөлээннэх дьоннорун.
Атынан-сыарбанан
Айаннаан кэлэргин,
Сыттыгын, суорҕанын
Сылааһын билэрин.
Ардыгар сылайан,
Амньыраан да сылдьан
Мин дойдум, Чурапчым,
Чугаскын билэрим.
Куруутун чуолкайдык
Куоласкын истэрим.
Биллэр үс муннуктаах
Бэрт күндү суруктаах,
Солуннаах, сурахтаах
«Соц-суола» хаһыаттаах
Эн миэхэ кэлэриҥ,
Эн миэхэ этэриҥ:
— Ээй, саллаат, эн саллаат,
Дьэ тулуй, дьэ кытаат!
Кыыллыйбыт фашиһы
Кыдыйан кырган ис!
Киэбирбит нациһы
Киэр эһэн кимэн ис! —
Сүһүрбүт сүрэҕим
Тининии тэбэрэ.
Бэл күүһүм-күҕэбим
Эбиллэ түһэрэ.
Хотуттан, арҕааттан
Хомуллан, түмүллэн,
Оппуттар-тыыннаахтар
Олоччу эргиллэн,
Үөскээбит алааспыт
Күөх кырсын көрбүппүт.
Өлүү суолун ааспыт
Өрүөллэр дэппиппит.
АТААКАЛАР
Эҥин ыар элбэхтэн
Сорох мүччүргэттэр
Харахтан, сүрэхтэн
Хаһан да сүппэттэр.
Мин өрүү өйдүүбүн,
Түүл гынан түһүүбүн
Биир хааннаах сэриини,
Биир суостаах киирсиини.
Тарту куорат таһа.
Тула өстөөх. Тула —
Сэрии тыаһа-yyha —
Эргиллии куттала.
Дьыбардаах сарсыарда
Халлааны дьабарда
Хас да орудие
«Куп» гына сөтөллөр,
Орулуу, улуйа
Снарядтар көтөллөр.
Сүүһүнэн тэргэннэр
Төлүтэ тэбэннэр,
Фронт, соһуйбуттуу,
«һук.... hy-hyy!» — уһутуу
Өрүтэ мэҥийдэ,
Өлүүнэн өҕүйдэ.
Сүүс этиҥ сүллүүтэ,
Уот дүксүүр ол этэ.
Өстөөх саҕалаата
Артподготовканы.
Күүтэбин ол аата
Аны атааканы.
«Мессершмидтэр» намтаан,
Буомбалыы иһэллэр,
«Юнкерстар» кылбаҥнаан
Үөһэттэн түһэллэр.
Өстөөх тэбиэһирэн,
Өссө илбиһирэн
Уотунан илгистэр
Оо, көрүҥ, немецтэр!..
Ол ...оо, ол иһэллэр,
Ыталлар, сүүрэллэр...
Буулдьа чыскыйбахтыыр —
Сүрэх ытырбахтыыр.
Төбөҥ оройугар
Шрапнель сатарыттар,
Окопаҥ таһыгар
Мина бытарыттар —
Сир өрө түллэҥниир —
Тыын-быар эппэҥниир.
Ийэ Сир, Ийэ буор,
Эйигин кууһабыт.
«Хахха буол, дугда буол!» —
Хаһыытыыр дууһабыт.
Ээй, саллаат, эн саллаат,
Саллыма! Дьэ кытаат!
Хатан-уйан биллэр
Хаарыан саҕа кэллэ!...
Эр хааҥҥын ыл, дьиппиэр!
Фриц көрдөөбүтүн биэр!
Санаа эн көҥүлгүн,
Дьолгун көмүскүүргүн
Ийэ Сиргэр иэскин!
Баҕар эн кэриэскин,
Бу суостаах чаастарга,
Доҕоргор этэн кээс.
«Уотта фашистарга!» —
Дуорайда бирикээс
Ээй, дьэ, таһаарбахтаа,
Та-та-та, ... пулемет!
Эй — дьэ, таптайбахтаа,
Тап-тип-тап, миномет!
Күүһүрдэ атаака,
Кырбаһар уот-кутаа...
Тааҥка, өссө тааҥка...
Оо, саллаат, урутаа!
Уун-утары уоптар
Буулдьата, снарядта!
Дьэбиннээх, килэгир
Дьилэй тимир «Тигр»
Тоҥ чугуун күөнүнэн
Тоҕо солоон иһэр,
Көрдө көрбүтүнэн
Күлтэйэн бу кэлэр.
Оксиэ-ньии, пушкалар,
Олус да сыыстылар...
Көрүүй! Биир эр бэрдэ
Граната кыыратта,
Анныгар түһэрдэ, —
Ур-раа! Уматта...
Тааҥка күлүгүттэн,
Үрдүттэн, иһиттэн
Ыксаабыт фашистар
Дьэ ыстан да ыстан -
Туттумахтыыр саллаат,
Тырылыыр автомат.
«Хайль Гитлер! Нах остен!» —
Ханньастыбыт уостан
Тиһэх хаһыы тахсар,
Фриц умса хонньуостар.
Ол биир түөкүн куотта! —
Уотта! Өссө уотта! —
Кыһыйдым, мин ыттым —
Кыыл курдук хаптаттым.
Ол эмиэ тааҥкалар,
Уой, уонтан тахсалар!
Барыта «Пантердар»
Ытыалыыллар «дар-дар» —
Уот-төлөн күлүмнэс,
Оскуолка сирилэс.
Башнята хороҥноон,
Пушката чолоҥноон,
Биһиэхэ кэлэрдии
Адьас чуо иһэр дии.
Өссө үс «Фердинанд»...
Уолаттар, кытаатыҥ!
Оо-дьэ, кыҥаан-кыҥаан,
Уолуйбакка ытыҥ!
Сүрэхпитин үөрдэ,
Сүргэбитин күүрдэ,
Күөх уот түүтэхтэри
Өрө тибирбэхтии
Лигийдэ «Катюша»
«Лип» гынна «Ванюша».
Сэрии таҥарата
Артиллерията
Кини саҥарыыта
Уостан өстөөх уота.
«За Родину, вперед!».
Дуорайда хамаанда.
Отделение, взвод,
Рота... бүттүүн турда.
Ньууччалыы кимиэллээх,
«Ийэ тыл» эбиилээх
«Ураа!» сатарыйда —
Өстөөх дьэ «ах» барда.
Пехота барыытын
Контр-атаакатын
Аны тохтоппоккун,
Ганс, Фриц...
Дьэ ыл тоскун!
Ахсаабыт адьырҕа
Аан-дархан арҕаҕын
Бомбанан, пушканан,
Дарбыйан барбыппыт.
Уотунан дапсынан
Одеры ааспыппыт.
Бүтэһик «ураабыт»
Берлиҥҥэ дуорайан,
Нацизм ууһаабыт
Рейхстагын бурайан,
Өстөөх суолун ирдээн
Эльбаҕа тиийбиппит.
Өрөгөйбүт үрдээн
Эргийэн кэлбиппит.
Хотуттан, арҕааттан
Хомуллан, түмүллэн,
Оппуттар-тыыннаахтар
Олоччу эргиллэн,
Үөскээбит алааспыт
Күөх кырсын көрбүппүт.
Өлүү суолун ааспыт
Өрүөллэр дэппиппит.
Оо, чахчы даҕаны,
Гитлер далабаны —
Арҕаҕар «дьаһайбыт»,
Аар-сарга аатырбыт,
Өлөртөн өлбөтөх
Дьоллоохтор эбиппит,
Төрөөбүт ыыр, өтөх
Күндүтүн билбиппит.
Дьон-норуот махтала,
Уруйа-айхала —
Улуу наҕыраада.
Ону өйдүүр наада —
Түөс килэйбититтэн
Төбө эргийбэтин.
Дойду көмүскэлэ
Ийэ сир кэскилэ —
Саллаат ытык иэһэ,
Саллаат үрдүк чиэһэ.
Эн тыыннаах ордоҥҥун
Эргийдин дойдугар.
Эн бүгүн буойуҥҥун
Эйэ, дьол фронугар —
Суобаспыт эппитэ,
Сүрэхпит тэппитэ.
Аһаҕас бааспытын
Ohopo-ohopo,
Иэспитин-чааспытын
Чиэстээхтик толоро
Күл буолбут сирдэргэ
Күөх сады чэлгитэ,
Кураанах истиэптэргэ
Куораты дьэргэтэ.
Хойгуону ылбыппыт,
Хотууру туппуппут.
Уот-сэрии үөһүгэр
Саллааттар этибит.
Бүгүн күн күөнүгэр
Ветеран дэтэбит.
Төһө да саас ыллар,
Уолан кэм суох буоллар,
Улуу Кыайыы күүрдэн
Ханнык да эдэртэн
Хаалсыбат баҕа баар...
«Буорахпыт» кэм да баар.
күүс-көмө буолабыт
Күннээҕи олоххо.
Уордайа кырыыбыт
Ханнык эрэ соххор
Сэрии хара дьайын
Күөттүүр алдьархайын.
Фашизм, нацизм эмиэ
Хат эргийбэтин диэн,
Дууһаттан-сүргэттэн,
Бааһырбыт сүрэхтэн
Баҕабыт биир эрэ -
Эйэ уонна эйэ!