Түүл-Айылҕа үөрэҕэ (Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан)

И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах

ТҮҮЛ - АЙЫЛҔА ҮӨРЭҔЭ

Дьокуускай 2025

“Yөһээттэн үргүөр үргүйбэтин! Алларааттан аргыар аргыйбатын! Орто дойду олоҕо туруктаах буоллун!”

АННОТАЦИЯ

Өй-санаа мунньустар дойдута баарын сахалар ойууннара былыр-былыргыттан арааран билэннэр Yөһээ дойду диэн ааттаабыттар. Бу дойдуга киһи түһээтэҕинэ киирэ түһэн тахсан, олус былыргыттан мунньуллубут өй-санаа саппааһын кытта кыра-кыралаан билсиһэр.

Түүл көстүүлэрин үксүлэрэ киһи бэйэтин санаалара, куттара ханнык санаалары, үгэстэри мунньубуттарыттан тутулуктаахтар. Yтүө санаалаах, ийэ кута үчүгэй иитиилээх киһи түүлүгэр эмиэ үчүгэйдик, бэрээдэктээхтик, киһи быһыытын таһынан барбакка эрэ сылдьар.

Бары ааҕааччыларга ананар.

Недавно открытое образованными учеными “коллективное бессоз-нательное”, с очень давних времен использовался якутскими ойуунами и называется “Yөһээ дойду”.

© Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. 2025.

ААН ТЫЛ

Айылҕа араас дьиктилэрин барытын арыйыы дьоҥҥо билигин даҕаны ситэ кыалла илик. Биир оннук ситэ үөрэтиллэ илик дьиктинэн киһи түүлү көрүүтэ буолар.

Сахалар түүлү табатык тойонноон, суолтатын быһааран олохто-ругар былыр-былыргыттан туһанар этилэр. Саха ойууннара түүлү тойоннооһунунан анаан-минээн дириҥник дьарыктанар эбиттэр. Инники олоҕун билиэн-көрүөн баҕарар киһи кэлэн ойуунтан көрдөстөҕүнэ ойуун утуйан туран баран түүлүн тойонноон кэпсээн баран: “Кимиэхэ да этимэ”,- диэн сэрэтэрэ үһү.

Түүллэри үөрэтии муҥура суох. Утумнаахтык дьарыктанан араас өтө көрүүлэргэ уонна инникини билгэлээһиҥҥэ туһаныахха, түүл дьиктилэрин быыстарыттан туһалааҕы булан ыларга үөрэниэххэ сөп. Түүлгэ көстөр араас абааһылартан, кыыллартан уонна үөннэртэн куттаммат буоларга үөрэниэххэ. Итилэр эн үрдүгэр түһэр буоллах-тарына, утары эргиллэн бараҥҥын көмүскэммитинэн уонна охсуспу-тунан барыахтааххын, кыайыа суох буоллаххына доҕотторгун көмөҕө ыҥырыаххын сөп, онтон куттанан куоттаххына, ити көстүүлэр эйигин эккирэтэ сылдьыахтара. Түһээн ити көстүүлэри кыайыы дьиҥнээх олоххо эмиэ кыайыыга тириэрдиэҕэ. Түүлгэ көстөр кутталлары кыа-йан киһи өйө-санаата күүһүрэр, олоххо көрсөр сорох ыараханнары, эрэйдэри туоруурга тулуура, дьулуура эбиллэр.

Дьоллоох үчүгэй көрүҥнээх түүл киһи санаатын көтөҕөр, бэйэтин кыаҕар эрэлин күүһүрдэр. Үчүгэй түүлү түһүүр киһи дьоллоох буолар.

Дьоллоох, үчүгэй түүллэри түһүүргүтүгэр баҕарабыт.

ТҮҮЛҮНЭН БИЛГЭЛЭЭҺИН

Түүл инникини билгэлииргэ улаханнык туһалыырын сахалар былыр-былыргыттан туһана сылдьаллар. Олохторугар уларыйыы киирэр кэмнэригэр түһэммит түүллэрин умнубакка туһаналлар. Иччилээх түүлү түһээбит киһи бэйэтэ кыайан тойоннооботоҕуна ойууҥҥа тиийэн түүлүн кэпсээн баран тойонноон кулу диэтэҕинэ быһааран биэ-рэллэр эбит уонна кимиэхэ да кэпсээмэ диэн сэрэтэллэрэ үһү.

Киһи барыта өйдөөх-санаалаах, ол иһин түүлү көрөр. Түүл диэн киһи үгэс буолбут санаалара дьиҥнээх курдук көстүүлэрэ ааттаналлар. Арай сорохтор эмискэ уһукталларыттан уонна сонно умнан кэбиһэллэриттэн түүлгэ суолта биэрбэккэ хаалларан иһэллэр.

Хас киһи барыта туох түүллэри көрбүтүн ырытан, быһаара, тойоннуу сатыыра хайаан да эрэйиллэр. Киһи өйө-санаата тус-туспаларыттан, ханнык үгэстэр ийэ кутугар иҥэн сылдьалларыттан түүллэр улаханнык уратыланаллар. Сааһыран олоххо туһалаах уопута эбиллэн истэҕинэ бэйэтин түүллэрин таба тойоннуур кыаҕа улаатар. Ону тэҥэ, санаа киһи иннигэр сылдьарынан инники туох буолуохтааҕын биллэҕинэ түүлгэ көстөн сэрэтэн биэрэр аналлаах.

Сахалар былыр-былыргыттан түүлүнэн билгэлээһини таба туһаналлар. Киһи сааһыран истэҕинэ өйө-санаата сайдарынан, күүһүрэн барарыттан бэйэтэ ойуун таһымыгар тахсан иһэриттэн түүллэрин үөрэтэн билэн таба тойоннуур кыахтанар. Хас киһи өйүгэр-санаатыгар араас үгэстэр иҥэн сылдьалларыттан уонна саҥа санаалар киирэллэриттэн түүллэр барылара улахан уратылардаахтар, маарыннаһар өрүттэрэ аҕыйахтар. Киһи бэйэтэ тугу түһээбитин кыайан тойоннооботоҕуна ойууҥҥа тиийэн кэпсээн баран тойоннотуон сөп.

Түүлгэ киһи үгэс буолбут санааларын көрөр. Куһаҕан түүллэр көһүннэхтэринэ куһаҕан санаалара мунньуллан элбээбиттэрин уонна үгэскэ кубулуйан өйүгэр-санаатыгар олохсуйан эрэллэрин биллэрэр. Ол иһин куһаҕан түүллэри көрдөххө өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастаныы эрэйиллэр кэмэ кэлбитэ быһаарыллар.

Киһи биирдэ эмэтэ да буоллар иччилээх, инникини билгэлиир түүллэри көрүөн сөп. Бу түүллэр хантан эрэ ыраахтан соһуччу кэлэн киһи түүлүгэр киирэр уратылаахтар.

Түүлгэ көстүүлэр илэ көрүүттэн уратылар. Түүлгэ киирэн көстүүлэри көннөрү, илэ көстүүттэн таба быһааран араардахха эрэ табыллар. Сахалар ону быһаарыыга “Кымаахтаан көрүү” ньыматын туһаналлар. Киһи ханна сылдьарын билбэт түгэнэ үөскээтэҕинэ көм этиттэн кымаахтаан көрөрүгэр сүбэлииллэр. Ыарыы биллэр буоллаҕына Бу дойдуга сылдьан илэ көрүү эбитэ быһаарыллар.

Түүл ураты. Түүл атын кэмҥэ, өй-санаа Анараа эбэтэр Ол дойдуга киирэ сырыттаҕына көстөр. Ол иһин түүлгэ көстүү туспа уратылаах, киһи этэ-сиинэ суоҕуттан ханна эрэ тиийэн үгэс буолбут санааларын көрөрүттэн өйүн-санаатын ырытан көрөрө эрэйиллэр.

Туох да түүлгэ ыл да киирбэт, киһи өйүгэр-санаатыгар көрсө түспүт соһуччу түбэлтэлэрэ эбэтэр уһун кэмнэргэ үөскээбит үгэстэрэ түүлгэ киирэн көстөллөр.

Үгэс үөскээһинэ хас да биллэр уратылардаах:

1. Оҕо урут билбэтин аан маҥнай билбитэ, соһуйбута, саҥаны айыыны билиитэ буолан өйүгэр-санаатыгар соҕотохто, букатын умнуллубат буола хатанан, үгэһи үөскэтэн иһэр. Саҥаны айыыны би-лиититтэн, оҥоруутуттан ураты өй киирэн үгэһи сонно үөскэтэр.

2. Элбэхтик хос-хос хатыланан үгэскэ кубулуйан хаалбыт өйдөбүллэр эбэтэр соһуччу үөскээбит үгэстэр түүлгэ киирэн көстөллөр.

3. Киһи туохтан эрэ олус соһуйбута, уолуйбута өйүгэр-санаатыгар умнуллубат буола хатанан хаалан үгэһи сонно үөскэтэр.

Туох эмэ быһыы, көстүү түүлгэ кытта киирэр буоллаҕына, киһи өйүгэр-санаатыгар умнуллубат буола олохсуйбутун, иҥмитин, ол аата үгэс буолбутун бэлиэтиир. Ол иһин куһаҕан, туох эрэ кутталлаах түүл көһүннэҕинэ киһи бэйэтин өйүн-санаатын куһаҕан санааларыттан ыраастыыра, умнан кэбиһиини туһанара эрэйиллэр.

Түүл үөрэҕэ өйү-санааны үөрэтэр. Түүлгэ ханнык быһыылар; үчү-гэй эбэтэр куһаҕан буолаллара, дьон, кыыллар хайдах көрүҥнээх; үрүҥ эбэтэр хара дьүһүннээх буолан көстөллөрө киһи бэйэтин санаалара хайдахтарын быһааран биэрэллэр.

Оҕону кыра эрдэҕинэ соһутары, куттууру оҕо соһумтаҕай, куттаҕас буолан хаалыа диэн сахалар сөбүлээбэттэр. Улаханнык куттаннаҕына кута көтөн хааларын билэн сэрэнэ сылдьаллар.

Түүлү үөрэтии биллэр дьон түһээбит холобурдарынан дакаастанара атыттарга ордук тиийимтиэ. Биһиги араас суруйуулартан, телевизэринэн биэриилэртэн хомуйан дьон түүллэрин уонна онтон сибээс-тэнэр уларыйыылары ааҕааччыларга тириэрдэбит:

- Адьырҕа ыт киһи үрдүгэр түстэҕинэ эбэтэр олбуорга хаайдаҕына билэр киһигин кытта тапсымыаххын сөп диир түүл үөрэҕэ. Түүлү табатык тойонноон олоххо туһана сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр олох тутаах көрдөбүлэ буолар.

- Халлаантан сиргэ тиийэ түһэр хара былыт бүрүйдэҕинэ ханнык эрэ улахан ыарыы кэлэриттэн карантины биллэриэхтэрин сөп. Хамсык диэн сахалыы тыл маннык ыарыылар былыргы да кэмнэргэ баар буола сылдьыбыттарын, олору хам сытан, ханна да барбакка-кэлбэккэ хааччахтанан аһаралларын биллэрэрэ ордук суолталаах.

- Дьиэ үрдэ сууллан түһүүтэ көһүннэҕинэ оҥорор быһыыга, ханна эмэ барыыга улахан сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

Иччилээх түүл диэн киһи өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанар, ураты күүскэ өйдөнөр соһуччу көстөр түүл буолар. Биир иччилээх түүл олоҕу төрдүттэн уларытыан сөп. Иччилээх түүл үгүстүк туолар. Иччилээх түүл киһиэхэ көстүүтэ диэн айылҕа сэрэтэр, киһини харыстыы сатыыр быһыыта буолар. Бу буолаары турар, кэлиэн сөптөөх быһыыны халбарытыахха сөптөөх буоллаҕына эрэ, иччилээх түүл көстүөн сөп. Ол иһин иччилээх, урут түһэммэт ураты түүл көһүннэҕинэ хайаан да сэрэхэччийэн, санааны ууран ылыы эрэйиллэр.

КУҺАҔАН ТҮҮЛТЭН ХАРЫСТАНЫЫ

Киһи санаатын салайарга өссө үөрэнэ илик. Арай сахалар “Үчүгэй санаалардаах буолуҥ” диэн этэн үөрэтэллэрэ туһаны оҥорор. Бэйэтин араас элбэх; үчүгэй да, куһаҕан да санааларын таһынан киһиэхэ таһыттан үгүс санаалар киирэллэрэ эмиэ баара биллэр. Умнуллубакка өйдөнөн хаалар бэлиэ түүлүнэн киһи куһаҕан түүлү көрүүтэ буолар.

Куһаҕан түүлү хаһан баҕарар көрүөххэ сөп:

1. Элбэхтик үлэлээн, баран-кэлэн сылайбыт киһи баттатыыта, тугу эмэ кыайбакка эрэйдэниитэ үгүстүк көстөр.

2. Атын дьон куһаҕан санаалара киирэн көстүүтэ.

3. Киһи бэйэтин куһаҕан санаалара мунньуллан көстүүлэрэ.

Куһаҕан түүлү көрөртөн харыстанар кыах суох курдук. Арай биһиги үчүгэй санаалардаах, үгэстэрдээх киһи үчүгэй түүллэри көрөрө элбэх буолар диэн үөрэҕи тутуһарбыт куһаҕан түүллэр көстөллөрүн аҕыйатарга туһалыыр аналлаах. Ону тэҥэ, киһиэхэ олохсуйбут, ийэ кутугар ийэтэ иҥэрэн биэрбит үчүгэй үгэстэрэ быстах киирэн кэлэр араас санаалартан харыстыырга туһалыыллар. Куһаҕан түүл көһүннэҕинэ сахалар бэйэлэрин кыахтарынан харыстана, куһаҕан түүлү тэйитэ, симэлитэ, санааларыттан суох оҥоро сатыыллар. Тулуурдаах, санаата күүстээх киһи араас быстах киирэр санаалары умнан, хаалларан кэбиһэр кыаҕа улаатара куһаҕан түүллэртэн ыраастанарга туһалыыр. Ол иһин “Санааҕар тутума” диэн куһаҕаны умнан, хаалларан иһэргэ аналлаах этиини үөскэппиттэр. Куһаҕан санаалартан ыраастана, умнан кэбиһэ сылдьыы куһаҕан түүллэртэн уонна куһаҕан быһыылары оҥорортон харыстыырга аналланар.

Түүлү киһи барыта көрөр. Ол гынан баран ким эрэ эмискэ уһуктан барытын умнан кэбиһэр, ким эрэ өйүгэр хатаабакка хаалан өйдөөбөккө умнара элбиир. Ханнык эрэ түүлү умнан кэбиһии киһи араас туһата суох быстах санаалартан харыстанарын үөскэтэр.

Биирдэ эмэ ыарахан түүлү түһээтэхтэринэ, киһи барыта өйдүү сылдьар, олох умнан биэрбэт. Кырдьык даҕаны түүлгэр кэлэн ким эрэ баттаатын дуу, тыыҥҥын хаайдын дуу, уокка уматтылар дуу умнан кэбиһии уустугурар. Ол иһин умнан кэбиһэргэ туһалыыр диэн ааттаан араас ньымалары туһана сылдьаллар эрээри, быстахха, ону-маны оҥорбута буолан киһини аралдьытарга эрэ туһалыыллар.

Куһаҕан түүлү киһи ыалдьаары гыннаҕына, олус сылайдаҕына, олоҕор, үлэтигэр туох эмэ уларыйыылар киирэн эрэр кэмнэригэр түһүөн сөп. Ол гынан баран былыр-былыргыттан саха куттанар түүлэ – барбыт, өлбүт дьон кэлэн ыҥырыылара, түүлгэ киир да киир буолаллара олус куттуур. Киһи өллөҕүнэ этэ-сиинэ өлбүт этиттэн-сииниттэн туспа баран, Үөһээ дойдуга тахсан айыы буолан сылдьан тыыннаах дьону ыҥыран илдьэ барыан сөп. Ол иһин айыы диэн тылы элбэхтик туттубат, улаханнык саҥарбат буолуу тыыннаах дьонтон эрэйиллэр көрдөбүл буолар. Айыы диэн тыл бу уратытын быһааран былыргылар “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылаан биэрбиттэр.

Өлбүт дьон түүлгэ көстүүлэрэ киһиэхэ ханнык эрэ сэрэтиини оҥороллор. Киһи этэ-сиинэ мөлтөөһүнүн, ыалдьыахха сөбүн өлбүт ийэ көстүүтэ, онтон үлэҕэ туох эмэ табыллыбат буолуу, тохтооһун кэлэрин өлбүт аҕа биллэрэр. (1,112).

Киһи түүн утуйа сытан баттатар буоллаҕына дьиэтин аһатара ордук. Сүрүннээн дьиэ иччитэ хомойон баарын биллэрэ сатыырын дьайыыта буолааччы. Атын сиргэ сылдьан баттатар буоллаххытына сири-дойдуну аһаппакка, ааттара ааттаммат дойдулаах кырдьаҕастар сөбүлээбэттэр диэн буолуон сөп. Түүл киһиэхэ инники баран иһэр санаатын көрдөрөрүнэн сэрэх-тээх буолуутун үөскэтэр. Сэрэхтээх буолуу киһи харыстанар ньымаларыгар киирсэр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэн этиитин олоххо тутуһа сылдьыы эрэйиллэр.

Куһаҕан түүл киһиэхэ көстөрө киһи куһаҕан санаалара элбээбиттэрин, мунньуллубуттарын биллэрэр. Ол иһин куһаҕан санаалартан ыраастаныыны, умнан кэбиһиини куруук оҥоро сылдьыы эрэйиллэр. Киһи куһаҕан диэни бэйэтэ арааран билэр буоллаҕына, олору умнар, хаалларар кыаҕа улаатарын туһанан сахалар таҥара-ларын үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэтэр. (2,59).

Үчүгэй санаалардаах киһи үчүгэй түүллэри түһүүр. Ол иһин сахалыы таҥара үөрэҕэ “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн этэн үөрэтиини туһанар. Үчүгэй түүллэри түһүүргүтүгэр баҕарабыт.

Туһаныллыбыт литература.

1. Каженкин И.И. Түүл – Үөһээ дойду өйө-санаата. – Дьокуускай: Бичик, 2014. – 160 с.

2. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

А

ААДЫРЫС. Түүлгэр олорор аадырыскын этэн биэрдэххинэ, туох эмэ сүтүк тахсыа эбэтэр уоруу буолуо.

ААН. Кыра эрдэххинэ олорбут дьиэҥ аанынан киирдэххинэ, аймахтарын ортолоругар дьоллоохтук олороруҥ бэлиэтэ; аанынан киирэр буоллаххына, куһаҕаннык этээччилэртэн уонна үчүгэйи баҕарбат дьонтон көмүскэнэ сатааһыҥҥын көрдөрөр.

Сабаары гыннаххына туллан түһэр аан, билэр дьоҥҥор куттал суоһуурун сэрэтэр бэлиэ буолар; ааны иэччэҕинэн алдьаттахха бэйэҕэ куһаҕаны оҥостуохха сөп; ыраахтан көрдөххө дьиэ аана аһаҕас турара көһүннэҕинэ сүтүк эбэтэр уоруу буолуон сөп.

Аан кыайан аһыллыбатаҕына, санааҕын толороргор мэһэйдэр баар буолуохтара; аан сабыылаах эбэтэр хатааһыннаах буолуута, кыайан туоратылла охсубат, тугу эмэ уларыттахха биирдэ кыаллар мэһэй баарын көрдөрөр; түүлгэ ааны тоҥсуйууттан эмискэ уһуктан кэллэххэ, ыраахтан айаннаан ким эмэ тиийэн кэлиэн сөп.

Ааны тоҥсуйдахтарына туох эрэ олус улахан, соһуччу солуну ис-тиэххэ сөп; тахсар аан кыараан хаалыыта оҥоруохтаах дьыаланы ула-рытан оҥорууну ирдиир; дьиэҕэ киирэр аан олус кыра буолан хааллаҕына, оҥорор дьыала уустугурарын тэҥэ, туох эрэ атын дьоҥҥо биллэрбэт кистэлэҥ мэһэй баарын биллэрэр.

Дьиэ таһынааҕы аана суох буолан хааллаҕына, ыҥырбатах да иһин ыалдьыттар кэлэ сылдьыахтара.

ААННЬАЛ. Түүлгэ үчүгэй, үрүҥ аанньаллар көтөн барыыларын көрдөххө олус туһалаах баҕа санаалары тутуһуу уонна толоруу кэмэ кэлбит буолуон сөп.

ААТ. Бэйэҥ ааккын суруйбуттарын аахтаххына, аатыҥ киэҥник биллэр буолуоҕа; ааккын ааттаан ыҥырдахтарына уһукта охсорго кыһаныахха, туох эмэ сөбүлээбэт быһыыҥ буолаары гыммыт эбэтэр туох эмэ дьыала табыллыбат турукка киирбитигэр атын дьон көмө-лөрө абырыан сөп; атын киһи аатын иһиттэххэ туох эмэ дьыалаҕа сыһыаннаах буолуон сөп.

АБААҺЫ. Абааһыны көрдөххүнэ - үтүөрэн барыаҥ; охсуһан кыаттардаххы¬на - ыарыыҥ бэргиэн сөп; кыайдаххына – ситиһии эбэтэр ыарыыттан үтүөрүү буолуоҕа.

АВТОРУЧКА. Авторучка көһүннэҕинэ суруйуунан дьарыктанар дьоҥҥо ситиһии, онтон атыттарга сымыйанан суруйууттан сэрэхтээх буолуу бэлиэтэ буолуон сөп.

АВТОБУС. Автобуска олордоххуна, билэр киһигин кытта астына кэпсэтии эбэтэр саҥа билсиһии буолуон сөп; автобуһу куоттардахха оҥоруохтаах дьыала тардыллан хаалыыта буолуо.

АВАРИЯ. Массыына авариятын көрдөххүнэ, быстах өйдөөх киһини кытта кыайан тапсыбаккаҕын эрэйи көрүөҕүҥ; түүлгэ аварияҕа түбэстэххэ, ханнык эрэ сыыһа эбэтэр мүччү туттуу тахсыан сөп. Сэрэхтээх буолууну күүһүрдүөххэ, халтарыйан охтуу эҥин буолуон да сөп; түүлгэ грузовой массыына түҥнэри көттөҕүнэ соһуччу куһаҕан өттүгэр уларыйыы тахсыаҕа, доруобуйа мөлтөҕө биллиэн эбэтэр куһаҕаны оҥордо диэн балыйа сатыахтарын сөп.

АҔА. Аҕаҕын көрдөххүнэ, үлэ - хамнас тупсан барыаҕа; түһээн аҕаҥ сүбэтин иһиттэххинэ, ону толоро сатаа, кырдьыгы эппитэ буолуо; өлбүт аҕаҥ тугу эмэни этэр буоллаҕына, бары дьыалаларга олус сэрэхтээхтик сыһыаннаһыы эрэйиллэр.

Өлбүт аҕаны кытта ханнык эрэ тутууну тута сылдьар буоллахха хайа эрэ аймах киһини тиһэх суолугар атаарыыга сылдьыахха сөп; өлбүт аҕаҥ кыыһырбыт көрүҥнээх көһүннэҕинэ, тугу оҥороргун өссө төгүл ырытан көрүү туһалыаҕа, ылынаары сылдьар быһаарыыны уларытар ордук буолуо; олус ыксаабыт, ыгылыйбыт буоллаҕына ханнык эрэ дьыаланы хойутаппакка оҥоро охсуу табыллар; өлбүт аҕаҥ сытар буоллаҕына ханнык эрэ суолталаах дьыаланы оҥорбокко хаалларан сылдьаргын биллэрэр.

АЙАН. Түһээн түргэнник айаннаатаххына, быстах ардах түһүө эбэтэр былытырыа; айанныыр буолуу, олоххо кыра да буоллар ханнык эмэ уларыйыылары киллэрэр баҕа санаа баарын көрдөрөр; айаннаан иһэн бары аргыстары барыларын куоттахха үлэҕэ-хамнаска саҥаны киллэрии ситиһиилээх буоларын бэлиэтэ. Айаннаан иһэн төттөрү эргийэн атын суолунан барыы буоллаҕына, үлэҕэ-хамнаска соһуччу уларыйыыны киллэрии табыллыан сөп.

АЙАХ. Айах иһигэр баастар тахсыылара айахха киирбиччэ тыллары мээнэ саҥарар куһаҕанын биллэриэхтэрин сөп.

АЙМАХ. Ыраах аймаҕын соһуччу түүлгэр көһүннэҕинэ, ханнык эрэ аймаххын эбэтэр билэр киһигин кытта көрсүһэ түһүөххүн сөп.

АЙЫЛҔА. Айылҕа киртийиитин, буорту буолуутун көстүүлэрэ түүлгэ киирдэхтэринэ киһи уһун кэмҥэ мөлтүүрүн, санаата түһэрин, үлэтэ хамнаһа сатамматын түстүүллэр. Хара хоруо, буор, быыл дойду киһи түүлүгэр киирэн көстүүтэ, киһиэхэ туох эрэ куһаҕан, табыллыбат буолуу, санаа түһүүтэ кэлэригэр көстөр. Маннык түүл көһүннэҕинэ киһи мөлтүүр, өйө-санаата сыппыыр кэмэ кэлэр, быстах суолларга киирэн биэрэр куттал үөскүүр. Айылҕа куһаҕан көстүүлэрин сабыдыаллара киһиэхэ олус ыараханнык дьайаллар, ханнык да саргылаах санаа, үчүгэйи баҕара санааһын суох буолар кэмэ кэлэр. Kиһи төһө эмэ кэмҥэ саҥаны, үчүгэйи, туһалааҕы оҥороро сарбыллар, санаата самнар, кыайыыга-хотууга дьулуура намтыыр. Умайан хоруорбут тыа дьон санаалара мөлтөөбүтүн биллэрэр.

Куһаҕан түүллэр кэннилэриттэн киһи бары күүһүн, кыаҕын уонна дьулуурун түмэн ыараханнары көрсөргө бэлэмнэннэҕинэ, санаатын бөҕөргөттөҕүнэ эрэ табыллар. Түүлүгэр куһаҕаны көрөн эрдэттэн сэрэммит, туох эмэ куһаҕан буоларыгар өйүн-санаатын бэлэмнэммит киһи ханнык баҕарар ыараханнары көрүстэҕинэ даҕаны этэҥҥэ туорууругар толору кыахтаах буолар.

АKВАРИУМ. Kыра балыктардаах аквариум түүлгэ көстүүтэ ханнык эмэ сөбүлээбэт дьыалаҕар хааччахтааһыннары туһаннахха да сөп буолуоҕун көрдөрөр; аквариум көһүннэҕинэ төһө да дьиэҕэ хаат-тарбыт курдук олохтоохторун иһин дьиэ иһигэр буолар өйдөспөт түгэннэри ыаллыылар барытын билэ сылдьалларын биллэрэр.

АККУМУЛЯТОР. Аккумулятор көһүннэҕинэ, үлэ-хамнас, өй-санаа мунньустан, элбээн иһэллэрин бэлиэтиир.

АКРОБАТ. Күүстээх, эрчиллибит киһи көстүүтэ, иннэ-кэннэ биллибэт дьыалаҕа, кыахтаах доҕотторуҥ көмөлөһөн, тирэх буолууларын түстүүрүн тэҥэ, эрчиллии туһатын биллэрэр.

АЛААДЬЫ. Түһээн үчүгэй, улахан хобордооххо буһа турар алаадьылары көрдөххө, туох эмэ уларыйыы үчүгэй өттүгэр тахсыаҕа эбэтэр боччум аһааһын көрүҥүттэн тутулуктаах буолуоҕа; чараас алаадьыны сиэтэххэ сөбүлэспэт, тапсыбат киһиҥ өлбүтүн истиэххэ эбэтэр оҥорботох дьыалаҕар буруйдуу сатыахтарын сөп.

АЛААС. Үүнүүлээх, киэҥ алааһы көрүү, байылыат олоҕу түстүүр; хара буор алаас көстүүтэ - дьадайыы, мөлтөөһүн бэлиэтэ.

АЛБАКААТ. Албакаат буолбут буоллахха бэйэ санааларын, идиэйэлэрин көмүскүүр кэм кэлбит буолуон сөп.

АЛБЫН. Ким эрэ албыныгар киирэн биэрдэххэ, илэтигэр эрдэттэн сэрэннэххэ ким да куһаҕаны оҥороро табыллыа суоҕа.

АЛДЬАНЫЫ. Ким эмэ тугу эмэни алдьаттаҕына, ону-маны, уратыны оҥорорго олус улахан сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр кэмэ кэлэр; тугу эмэ оҥоро сылдьан алдьаттахха ону-маны оҥорорго сэрэниэххэ, сыыһа туттунан алдьатан да кэбиһиэххэ сөп.

АЛЛАРАА ТҮҺҮҮ. Аллараа диэки түһүү, мөлтөөһүн буолан эрэрин көрдөрөр бэлиэ. Киһи түүлүгэр эмискэ аллараа диэки түһүүтэ олоҕо урукку баарыттан куһаҕан буолан барыытын биллэрэр. Сыыйа да аллараа диэки түһүү туох да үчүгэйэ суох, олоҕун таах атаарар киһи түүлүгэр көстөр эбэтэр ханнык эрэ туһаны аҕалбат сабыдыалга киирэн биэриини биллэрэр.

АЛМААС. Алмаас таастары атыыластахха баҕа санаа туолуута, оҥоро сылдьар үлэ табыллыыта саҕаланыан сөп.

АЛЬБОМ. Альбому көрдөххө, саҥаны оҥоруу ситиһиилээх буолуо эбэтэр саҥа доҕоттору кытта билсиһиэххин сөп.

АМПААР. Толору маллаах ампаары көрүү - байылыат олоҕу түстүүр; кураанах ампаар - дьадайыыга көстөр; ампаар аана аһаҕас турара көһүннэҕинэ, сүтүк тахсыа.

АНАЛИЗ. Түһээтэххэ анализ ылаллара көһүннэҕинэ, саҥа, урут биллибэт ыарыы булуон сөп.

АНДЫ. Ытыалаан андылары өлөрдөххө өр кэмҥэ баҕара саныы сылдьыбыт үлэни толорон санаа туолуута кэлиэн сөп.

АППА. Аппаны көрүү, онно киирэн тахсыы, санаа туолуутугар кыра мэһэйдэр үөскээн тахсалларын этэҥҥэ туорууру көрдөрөр.

АПТААХ. Аптаах киһини көрдөххүнэ, дьыалаларын табыллан баралларыгар түбэлтэ көмөлөһүө.

АПТЕКА. Аптека көһүннэҕинэ эмтэнэр кэм кэлиэн сөп.

АРАХСЫЫ. Ыаллар арахсыыларын түһээн көрдөххө тапталлаахтар сөбүлэспэт буолуулара үөскээн тахсыан сөп.

АРДАХ. Чуумпутук түһэр ардах көһүннэҕинэ, кыра ситиһии буолуо; чуумпутук түһэр ардаҕы сөбүлүү көрдөххүнэ, куһаҕан кэмнэр ааһан эрэллэрин бэлиэтэ, туох эмэ үчүгэй буолуон, барыс киирэр үлэ-тигэр кыттыһыахха сөп.

Тыаллаах ардах түстэҕинэ - ыгылыйыыны, ыксааһыны көрдөрөр. Күүскэ түһэр ардах көһүннэҕинэ оҥоруллуохтаах дьыала олоххо киириитэ күүстээх, түргэн буолуо эбэтэр улахан барыс киирэр үлэтигэр соһуччу кыттыһыахха сөп эрээри кыаттарымыан сөп; түүлгэ кыһын түһэр ардах көстүүтэ соччо туһата суох, кэмэ ситэ кэлэ илик дьыала саҕаланыытын биллэрэр. Ардахха ибили сытыйыы – ыалдьыыга, мөлтөөһүҥҥэ, туох эмэ дьыала бэйэ буруйунан табыллыбат буолуутугар; ардах күүскэ түһэриттэн уу эбиллэн иһэрэ билиннэҕинэ баҕа санаа туолуута, барыс киириитэ буолуон сөп.

АРМИЯ. Армияҕа сулууспалыы ыҥырыы олус куһаҕан түүлгэ киирсэр, олоххо сөбүлээбэт өттүгэр уларыйыыга күһэйии эбэтэр баҕа санаа туоларыгар улахан мэһэй баар буолуон сөп.

АРМЯН. Армян көһүннэҕинэ эбэтэр кэпсэттэххэ ханнык эрэ олоххо сыһыаннаах боппуруоска таба өйдөспөт буолуу үөскээн үлэ-хамнас атахтаныыта кэлэн ааһыан сөп.

АРТИСТ. Билэр киһиҥ артист буолбут буоллаҕына, кими эмэ алыптаах тылынан итэҕэтэн албынныы сылдьар буолуон сөп.

АРХИТЕКТОР. Түүлгэ архитектор үлэлии сылдьара көһүннэҕинэ үлэҕэ, атыы-эргиэн дьыалатыгар уларыйыылар киириэхтэрэ, сыыһа тутуннахха ночоокко да түһүөххэ сөп.

АРЫГЫ. Арыгы иһэргэ бэлэмнэнэн үрүүмкэлэри охсуһуннарыы саҕаланнаҕына, көһүппэтэх ыалдьыттары кытта көрсүһүү буолуо; кыһыл арыгыны көрдөххүнэ - санааҥ көтөҕүллүө; кыһыл арыгыны сөбүлээн истэххинэ, баай-талым олоххо уһуннук уонна доруобайдык олоруоххун сөп; үрүүмкэлээх үрүҥ арыгыны көрдөххө - санаа туолар; кыратык испит буоллаххына, туох эмэ ситиһиини оҥоруохха, уларыйыны киллэриэххэ сөп; үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаатаххына, саҥа дьоннору кытта көрсүһэргэ бэлэмнэниэххэ сөп.

Үрүҥ арыгылаах бытыылкалар баар буоллахтарына барыстаах үлэ кыаллыа эбэтэр өр кэтэспит баҕа санаа туолуон сөп; маҕаһыынтан арыгы атыыластахха ыалдьыттар кэлэннэр аһааһын буолуон сөп; водка арыгылары атыыластахха саҥа суолу булууттан оҥоруллубут үлэ тарҕаныыта табыллыан сөп; бытыылкалаах кыһыл арыгы көһүннэҕинэ туох эмэ дьыала табыллыа, кэһии эҥин кэлиэн сөп. Туох эмэ кыра иһиттэн арыгы истэххинэ, кыра мал-сал иһин өйдөспөт буолуу тахсыаҕа; түһээн арыгы иһэргин бырахпыт буоллаххына, бэйэҥ дьоҥҥор сыһыаныҥ тупсуоҕа, ылар дохуоккуттан сөп буолар буолуоҕуҥ эбэтэр олоххо туһалаах ханнык эрэ баҕа санаа туолуута кэлиэн сөп; өлбүт киһи арыгы биэрдэҕинэ аймахтара дуу, оҕолоро дуу арыгыга ылларыахтарын сөп; үрүүмкэлээх арыгы остуолга тохтон хаалбытын сыпсырыйан иһэн кэбистэххэ, сүрүн дьыалаҥ төһө да табыллыбатаҕын иһин, кырата табыллыан сөп.

АРЫЫ. Түһээн арыыны таптайар - үчүгэйгэ, баайга; арыыны тохтоххо - ночоот тахсыа; сиэтэххэ, аймахтыыларга ордук санаһыы баар буолуо; сыбаннахха эбэтэр хомуйдахха - барыс киириэҕэ; элбэх арыы ахтылыннаҕына ордук санааһын күүһүрүөн сөп.

АРЫЫ. Туох да үүнээйитэ суох арыы көстүүтэ, арыгыһыт буолан дьолу-соргуну сүтэриигэ тириэрдиэн сөп; күөл арыытыгар дэриэбинэ, дьон баар буолуулара, эн диэки санаалаахтар элбээн иһэллэрин бэлиэтиир эбэтэр дьон ортолоругар ылар миэстэҥ үрдээн иһэрин туһугар уһун кэмнээх охсуһууга киирсэн эрэргин быһаарар.

АС. Түүлгэ эрэнэ санаабыт киһиҥ улахан иһиттэргэ ас-үөл аҕаларын көрдөххүнэ, илэтигэр туолбат ыра санаа эрэ буолуон сөп; улахан алаадьылар көһүннэхтэринэ баҕа санаа эрэ буолан хаалыан сөп; ким эмэ аһатар буоллаҕына, ол киһи туох эмэ дьыаланы бэйэтин туһугар быһаартарыан саныыр; туох эрэ ураты, биллибэт аһы сиэһин өр кэмнээх хомолтоҕо, санаа туолбат буолуутугар көстөр.

АҺААҺЫН. Аһыы олорор киһи көстөн баран ураты иҥсэлээхтик аһыыр буоллаҕына, ыалдьыан эбэтэр туохха эмэ түбэһиэн сөп.

АҺЫЛЫК. Өлбүт киһиэхэ ас, уу биэрдэххэ ыалдьар киһиэхэ мөлтөөһүн, эбиискэ эмтэнии кэлиэн сөп; өлбүт киһи ас биэрэн аһаттаҕына үлэ табыллыа эбэтэр доруобуйа көнөн барыыта буолуо.

АҺЫҤА. Күөх оттоох хонууга элбэх аһыҥалар ыстаҥалаһар буоллахтарына, урукку доҕотторуҥ ортолоругар ордук санааччылар баар буолбуттара биллиэҕэ эбэтэр сөбүлээбэт дьонуҥ оҥоро сылдьар дьыалаҕын атахтыы сатыахтара.

АТ. Ат мииммит киһини көрдөххүнэ, ыраах айаннаары гынаҕын эбэтэр үлэҥ-хамнаһыҥ табыллыа; миинэр атыҥ өллөҕүнэ - кэргэниҥ өлүөҕэ; кыыс түһээн атынан айаннаатаҕына, сотору эргэ тахсыаҕа; уол оҕо аты мииннэҕинэ - кэргэн ылыа; маҕан ат - баай - дуол буолууну, кэрэ, үчүгэй санаалаах кэргэни көрдөрөр эбэтэр үтүө санаалаах табаарыһыҥ өйөбүл буолуо; аккын былдьаан ыллахтарына – кэргэҥҥин бэйэтин баҕатын утары ханна эрэ илдьиэхтэрэ.

Түһээн акка ытыттарар - дьолго, үчүгэйгэ, ат ыарыыны ылан быраҕар; сыарҕалаах аттаах киһини көрдөххүнэ, үлэ-хамнас табыллыа эбэтэр туох эмэ хамсааһын, уларыйыы тахсыан сөп; атынан айаннаан иһэн ыҥыырын холборуйдаҕына, туһааннаах дьыалаҥ табыллыа суоҕа.

Хара аты көрдөххө - санаарҕабыл кэлиэ; хара аты мииннэххэ ситиһии хойутаан да буоллар кэлиэн сөп: эр киһи хара аты мииннэҕинэ, кэргэнин майгына ыарахан, чиҥ буолуон сөп; атаҕа суох аты атахтыы сатааһын көстүүтэ билэр дьоҥҥор куһаҕан быһыы буолуон эбэтэр баҕа санаа туолуутугар мэһэй көстүөҕэ; улахан аты тэһииниттэн тутан ыллахха, тохтообут үлэҕэ-хамнаска хамсааһын дьэ тахсыаҕа; көлүнэн иһэр атын атаҕын дэҥнээтэҕинэ табыллыан сөптөөх дьыала атахтанан, тохтоон хаалыан сөп; тройка ат көлүллүбүт тэлиэгэтигэр айаннааһын баҕа санаа туолуутугар, үлэҕэ хамсааһын тахсыытыгар көстөр; ат сүүрдүүтүгэр сырыттахха соһуччу ылыммыт быһаарыы туһалаах буолан тахсыан сөп.

АТ МУОҺАТА. Түүлгэ икки аҥы сылдьар муоһаны холбуу баайдахха үлэҕэ атын, саҥа хайысханы булуу ситиһиилээх буолуоҕа.

АТ ТЭРИЛЭ. Бу былыргыттан сылдьар бэлиэлэр үчүгэйгэ көстөллөр; ат үүнэ, ыҥыыра, муоһата, дуҕата, хомуута көстүөхтэрин сөп, ол гынан баран итилэр алдьаммыт, быстыбыт уонна куһаҕан көрүҥнээх буоллахтарына үлэҕэ араас мэһэйдэр тахсаллар.

АТААРЫЫ. Сөбүлүүр ыалдьыты үөрэ-көтө атаардахха, тапсар дьоҥҥун кытта бииргэ сылдьыаҕын, баҕар көрсүһүү буолуоҕа; чуҥкук, ыарахан атаарыы - ыраах барыы, арахсыы бэлиэтэ.

АТАСТАҺЫЫ. Кими эмэ кытта тугу эрэ атастастаххына, эн үлэҕин сөбүлүүр доҕотторуҥ элбиэхтэрэ.

АТАХ. Атаҕын тоһуннаҕына, үлэҕэр ситиһииҥ намтыаҕа, дуоһунаһыҥ аллараа түһүөҕэ эбэтэр үлэҕэ-хамнаска билэр киһиҥ таһаарбыт сыыһатын көннөрүүгэ кыттыһыаххын сөп; атах сыгынньаҕын көрөн соһуйдахха, сөбүлээбэтэххэ дьадайан барыы эбэтэр ыалдьыы буолуон сөп; атаҕыҥ сотото сонообут буоллаҕына, ыарыы булуо эбэтэр үлэ-хам¬нас атахтаныа; түүлгэр атаххын сүтэрдэххинэ, үчүгэй доҕоруҥ ба-рыаҕа; бэйэҥ атаххын эбэтэр атахтаргын көрдөххүнэ, сотору кэминэн этэҥҥэ олоруу туһунан ылсыһан толкуйдаатаххына табыллыа; атах тилэҕэ көһүннэҕинэ, үлэ тардылларыттан сылтаан хомолто буолуоҕа; токур атахтардаах буолан баран хаама сылдьар буоллаххына, куһаҕаннык саныыр дьоннору билэн аны кинилэр албыннарыгар киириэҥ суоҕа; илии эбэтэр атах мөлтөөн, сымнаан кыайан хамсаабат буолан хааллахтарына, тугу да оҥоруу табыллыбат, кыаллыбат кэмэ кэлиитэ албыҥҥа киирэн биэриини биллэрэр эбэтэр үлэҕэ-хамнаска табыллыбат, сатаммат буолуулар кэлиэхтэрэ. Түүлгэ атаҕа суох киһи атахтанарын көрдөххө, бэйэҥ бары кыаххын мунньан кыһаннаххына, буомурбут үлэҕэр хамсааһыны оҥороруҥ кыал¬лыаҕа; хаар устун атах сыгынньаҕын хаамтаххына уонна атаҕын тоҥмот, үчүгэй буоллаҕына, ыарахан, эрэйдээх балаһыанньаҕа түбэһэ сылдьан бараҥҥын этэҥҥэ туоруоххун сөп эбэтэр баҕа санаа туолуута, билэр дьоҥҥор сабыдыалыҥ үрдээбитин бэлиэтэ буолуо; атах сыгынньаҕын сылдьаргыттан соһуйдаххына, урукку оҥортообут сыыһаларын дьыалаҥ табылларын мэһэйдиэхтэрэ; атах сыгынньаҕын уулаах суолунан баран иһэр буоллаххына саҥа оҥорор дьыалаҥ табыллан барара ситиһиллиэн сөп; атаххын суунарын көһүннэҕинэ, ким эмэ туормастаһан дьыалаларыҥ табыллыбаттарын тохтотуоххун сөп; атаҕыҥ көрүҥэ тупсаҕай, үчүгэй дии саныыр буоллаххына, дьыалаҥ син табыллыаҕа; атах синньигэс буолуута, кыах суох буолуутун биллэрэр; саппыкылаах атаххар уу киирбитигэр кыһаммакка кустуу сырыттаххына атыттар мэһэйдииллэрин туоратан ситиһиини оҥоруоххун сөп. Түһээн атах сыгынньаҕын эбэтэр алдьаммыт атах таҥастаах араас хаары, бадарааны кэһииттэн киһи атаҕын тымырдара ыалдьаары гыммыттара биллиэн эбэтэр үлэ табыллыбата кэлиэн сөп.

АТАХ СУОЛА. Бэйэҥ атаҕын суола дириҥник үктэнэн хаалар буоллаҕына уһун үйэлээх, туһалаах үлэни-хамнаһы оҥоро сылдьарыҥ бэлиэтэ; атаҕын суолун көрдөххө, оҥоро сылдьар дьыала ситиһии-лэниэн, биллэр бэлиэни хаалларыан сөп.

АТАХ ТАҤАҺА. Алдьаммыт эбэтэр кирдээх атах таҥаһын көрүү - дьадайыы, үлэ-хамнас мөлтөөбүтүн бэлиэтэ; түүлгэ атах таҥаһын сууйуу, хом санааҕа, итэҕэйбэт буолууга көстөр; атах таҥаһа табыл-лыбата, сөп түбэспэтэ кыаллыбат суолу ылынаары гыммыккын сэрэтии буолар. Түүлгэ атах таҥаһын кэтии көстүүлэрэ эр киһи уонна дьахтар сыһыаннарын көрдөрөр эбэтэр олоххо туох эмэ туһалаах уларыйыы кэлиитэ буолуон сөп.

АТЫРДЬАХ. Атырдьах көһүннэҕинэ дьиэҕэ-уокка, дьону кытта сыһыаҥҥа табыллыбат буолуу, тус-туспа санааланыы, арахсыы, атын суолу тутуһуу кэлэн иһэрин бэлиэтэ. Түөрт салаалаах тимир атырдьах көстүүтэ үтүө баҕа санааларыҥ туолалларын туһугар үлэҥ-хамнаһыҥ олус элбэх күүһү-уоҕу эрэйэрин биллэрэр.

АТЫЫ. Маҕаһыынтан атыылаһыы табыллыбатаҕына үлэҕэ атахтаныы тахсан санаа түһүүтэ, хомолто кэлиэн сөп; тугу эмэ атыыластахха барыс киириэ эбэтэр үтүө санаа эбиллиэ.

АТЫЫҺЫТ. Атыыһыт буолан кыайа-хото эргинэ сылдьар буоллаххына, саҥа дьыаланы саҕалыырыҥ ситиһиилээх буолуо.

АУКЦИОН. Түһээн аукциоҥҥа сырыттахха, атыы-эргиэн дьыа-латыгар таба суолу булуу кыаллыаҕа.

АЧЫКЫ. Ачыкы кэттэххинэ, уһуннук, кырдьыаххар диэри олоруоххун сөп; сүтэрдэххинэ оҥоруохтаах дьыала тардыллыа.

Б

БААЙ. Аймахтарыҥ баай-мал үллэстэн ылалларын көрдөххүнэ, үлэҥ-хамнаһыҥ ситиһиилээх буолуо; түһээн байбыт буоллаххына, үлэ-хамнас үчүгэй буолуоҕа, табыллыы саҕаланыа.

БААЙЫЫ. Быа түмүктэрин баайдахха уустук боппуруоска быһаарыыны ылынар кыах баарын көрдөрөр.

БААННЬЫК. Түүлгэ баанньыкка сырыттахха баҕа санаа туолуута дьэ кэлиэн сөп; баанньыкка сууннахха араас быстах киирэн кэлэр санаалартан ыраастаныы буолуон сөп.

БААҤКА. Кураанах бааҥканы көрдөххүнэ, улахан ночоот тахсыан сөп; толору бааҥка - дьыала табыллыытыгар көстөр.

БААС. Бааһырбыт киһиэхэ көмөлөһөн бааһын эмтиир, баайар буоллаххына, ситиһиини оҥороргор көмө баар буолуоҕа; түүлгэр туохтан эмэттэн баас ыллаххына, быстах кэмнээх санаа түһүүтэ кэлиэ эбэтэр бааһырбыт сиринэн ыарыы булуон сөп.

БААҺЫРЫЫ. Түөскэ улаханнык бааһырдахха уонна куттаннахха сүрэх үлэтэ мөлтөөн ылыан сөп.

БАҔА. Баҕаны көрдөххүнэ - аптаах киһи кэлиэҕэ эбэтэр үлэҕэ ситиһии буолан үчүгэйдик этиэхтэрин сөп; күөл кытыытыгар бадарааҥҥа элбэх баҕалары көрдөххө туох эмэ соһуччу куһаҕан быһыы буолуо эрээри, дьон көмөлөрүнэн этэҥҥэ ааһыан сөп.

БАҔАНА. Улахан баҕананы охторор киһи сотору өлүөҕэ; үрдүк баҕананы көрдөххө - ситиһии, кыайыы буолуо.

БАДАРААН. Түһээтэххэ бадарааҥҥа түһүү - үлэ-хамнас дьыалата мөлтөөбүтүн көрдөрөр; бадарааны кэстэххэ - табаарыстары сүтэриэххэ сөп; көрдөххүнэ - ночоот, үлэ-хамнас ыһыллыыта саҕаланыа; атын дьон бадарааҥҥа түспүттэрин көрдөххө, сотору кэминэн чугас дьонноруҥ хомотуохтара, ону кытта ыалдьыахтарын да сөп; бадарааннаах суол устун массыынанан эбэтэр сатыы этэҥҥэ айаннаан бардаххына, барыс киирэрин ситиһиэххин сөп.

БАДЫБААЛ. Үчүгэй, улахан бадыбаал көһүннэҕинэ былыргыны, ааспыты ахта санааһын, үйэтитии үлэтэ саҕаланан ситиһиилээхтик түмүктэниэн сөп; бадыбаалга киирдэххэ былыргыны, ааспыты ахта санааһын буолан ааһыа.

БАЙЫАННАЙ. Байыаннай таҥастаах киһи көһүннэҕинэ, байыаннайдыы бэрээдэги олохтуур санаа киириитигэр эбэтэр быһаччы, туруору быһаарыныылары ылынаргын дьонноруҥ сөбүлүөхтэрэ суоҕа.

БАЛААККА. Балааккаҕа олорор буоллахха, сотору кэминэн олоххор дуу, үлэҕэр дуу быстах кэмнээх уларыйыылар буолуохтара.

БАЛБААХ. Балбаах сүгэн тастахха кыралаан да буоллар барыс киирэр үлэтэ табыллыа, үүнээйи үүнүүтэ үчүгэй буолуон сөп.

БАЛКОН. Балкоҥҥа турар буолуу, атын дьонтон үрдүккэ тахсыыны бэлиэтиирин тэҥэ, дьыаланы уратытык быһаарары эмиэ бэлиэтиир, арай сэрэхтээх буолуохха наадатын умнумуохха; түүлгэ балкоҥҥа таҕыстахха туох эрэ атахтаммыт дьыала дьэ оннуттан хамсыаҕа эбэтэр санааҕа түһэ сылдьыы ааһыан сөп.

БАЛЫК. Түһээн балыгы көрдөххө, былыттаах күннэр буолаллар; балык миинин истэххэ, дьыала атахтанар, аанньа табыллыбат; балыгы сиэһин - ыарыыга, тымныйыыга көстөр; буспут балыгы көрдөххүнэ, оҥоруохтаах дьыалаҥ хойутаан да буоллар табыллыа; тоҥ балык көһүннэҕинэ, кимиэхэ эмэ аахайымтыата суох, тымныы сыһыан үөскээһинэ буолуон эбэтэр барыс киириэн сөп. Балык уҥуоҕун көрүү - хомолтоҕо, ночоокко; балык мүччү туттаран куотуута, таптыыр киһигин дуу эбэтэр доҕоргун дуу сүтэрэриҥ бэлиэтэ; түүлгэ хаппыт балыгы сиэтэххэ баҕа санаа туолбакка хаалан хомолто кэлиэн сөп.

Киһи бэйэтэ эбэтэр атын ким эмэ сиикэй эбэтэр буорту буолбут балыгы сиир буоллаҕына, кини куртаҕа эбэтэр атын ас буһарар өттө ыалдьаары гыммыт буолуон сөп; кыра, хара балыктары көрдөххө, эрэй, үлэ, сыыһа-халты туттуу тахсарыгар эбэтэр быстах кэмнээх өйдөспөт буолуу үөскээн ааһыан сөп; балык үллэстиитигэр түбэстэххэ, араас туолбат баҕа санаалар мунньустубуттарын биллэрэр; күөгүнэн кыра балыгы хаптардахха быстах ыарыы булуон эбэтэр элбэх эрэй, үлэ кэнниттэн баҕа санаа туолуутун ситиһиэххэ сөп; дьону кытта муҥханан балыктыы бардахха уустук, эрэйдээх дьыала табыл-лара ситиһиллиэн сөп.

БАЛЫКСЫТ. Түүлгэ балыксыты көрдөххө тапсыбат, биир тылы булуммат киһини кытта көрсүөххэ сөп.

БАЛЫЫҺА. Ыарыһах киһи балыыһаҕа киирэрэ олус куһаҕан түүл. Олоххо куһаҕан өттүгэр уларыйыы буолуон сөп.

БАНААР. Тугу эмэ банаарынан тыктаран сырдаттахха көстөн кэлбит соһуччу боппуруоска таба быһаарыыны булуохха сөп.

БАНДЬЫЫТ. Бандьыыттар саба түстэхтэринэ, куттал буолуо, үлэҕэ мэһэйдэр бааллара биллиэ; көрдөххүнэ - тирээн кэлбит дьыалаҕар сөптөөх быһаарыыны ылынарыҥ эрэйиллэр.

БАРААН. Тоҥмут, титириир бараан көһүннэҕинэ соҕотохсуйуу, чуҥкуйуу, санаарҕабыл баарын биллэрэр.

БАРСУК. Улахан, үчүгэй көрүҥнээх барсуктар көһүннэхтэринэ ситиһиини хойутаан да буоллар оҥорор кыах көстүөҕэ, эдэр доҕоттор баар буолуохтара.

БАРЫЫ. Ханна эрэ барар буоллахха уларыйыы тахсыаҕа.

БАҺЫЛЫК. Ким эрэ баһылык буолбут буоллаҕына бэйэтин санааларын олоххо киллэрэр кыахтаныан сөп.

БАТАРЕЙКА. Иитиилээх батарейканы биэрдэххэ саҥа санааны, солун теманы арыйан биэрии табыллыаҕа.

БАТТАХ. Баттаҕы көрөр - ыарахан санааларга; үүнэн хаалбыт баттахтанар - кутурҕаҥҥа; түһээн маҕан баттахтанар, өй-санаа уоскуйуутугар, сынньалаҥҥа тириэрдиэҕэ; муостаҕа ыһылла сытар кырыллыбыт баттахтары көрдөххө, үөрэтэ сылдьар өй-санаа үөрэҕэ тарҕанан эрэрин бэлиэтэ буолар. Баттаххын тарааннаххына, үлэҥ-хамнаһыҥ, доруобуйаҥ үчүгэй буолуо; тараҕай буолан хаалбыт буоллаххына, өр санааргыы сылдьы-бытыҥ дьэ суох буолуоҕа; баттаҕыҥ түһэр буоллаҕына, улахан санаарҕабылга ылларыаххын сөп эбэтэр туох эмэ сөбүлээбэт быһыыларыҥ буолуохтара; дьахтар баттаҕа түһэр буолуута, баҕа санаа туолуутугар кыах суох буолуутун, салгыы олоҕун туһугар бэйэтэ эрэ кыһанар кыахтааҕын бэлиэтиир.

Түһээтэххэ баттаҕыҥ өрө тура сылдьар буоллаҕына, санаабыт санааҕыҥ ситиһэргэр күүс-кыах баар буолуоҕа; баттаххын кырыйтардаххына, дьыалаҥ санаабытын курдук табыллыа суоҕа эбэтэр күүс-уох, эрчим суох буолуоҕа, көҕүрүөҕэ, баҕа санаа туолбатыттан санааҕа ылларыахха сөп; соһуччу маҕан баттахтанан хааллаххына, улахан санаарҕабыл, санаа түһүүтэ кэлиэн сөп; атын киһи баттаҕын уратытык кырыйдахха кыайыы, өрөгөй, үөрүү кэлиэҕэ; дьахтар баттаҕын сиир буоллахха соҕотохсуйуу, чуҥкуйуу кэмэ кэлэн ааһыан сөп; баттаҕы хара гына кырааскалааһын буоллаҕына хомолто кэлэн ааһыа.

БАТЫЙА. Батыйалаах буоллаххына, көмүскэл баар буолуо; көрдөххүнэ - өстөһүү, иирсээн бэлиэтэ; батыйаны ыллаххына, ылыммыт дьыалаҕын толороргор дьулуурдаах буолуохха сөп.

БАЧЫЫҤКА. Бачыыҥкаҥ сүтэн хаалбытын кэннэ хата наскылаах хаалбыт буоллаххына, тугу эмэ сүтэрэн бараҥҥын атынынан сүүйүөххүн сөп; алдьаммыт бачыыҥканы кэтэ сатаатахха, бэйэҥ сыыһа туттаҥҥын дьыалаҥ табыллыбатыгар тириэрдиэххэ сөп; бачыыҥка сүттэҕинэ уонна көстүбэтэҕинэ кыах суох буолуута кэлэн, барыыттан-кэлииттэн хааттарыахха сөп.

БЕНЗИН. Бензининэн дуу, техника арыытынан дуу ону-маны бистэххинэ, дьону кытта сыһыаҥҥын мөлтөтүөххүн, куһаҕаҥҥа кубулутуоххун сөп; түһээн бензини көрдөххө эбэтэр туохха эмэ туһан-нахха, соһумар күүппэтэх түбэлтэ буолуо; бензини уматаргыттан сэрэнэн, чаҕыйан тутуннаххына, дьиэҕэр араллаан тахсарын тулуур-даах буолаҥҥын тохтотор кыахтаныаххын сөп.

БИБЛИОТЕКА. Библиотекаҕа сырыттаххына, урукку убаастыыр дьонноруҥ саҥа доҕотторгун уонна кэнники үлэҕин-хамнаскын сөбүлүөхтэрэ суоҕа; библиотекаҕа кинигэ тала сылдьар буолуу көһүн-нэҕинэ, баҕа санаа туолуутугар кыах суох буолуута мэһэйдиэҕэ эрээри, ону ситиһэргэ сөптөөх кэм хойутуу кэлиэн сөп.

БИБЛИЯ. Библияны көрдөххө дьон өйө-санаата сайдан иһиитин туһунан уустук боппуруоска таба эппиэти булуохха сөп.

БИЛИЭТ. Самолекка билиэти хара таҥастаах дьахтар атыылыыр буоллаҕына баҕа санааны олоххо киллэриигэ тиэтэйбэккэ ылсыахха, сэрэхтээх буолууну улаатыннарыахха.

БИЛЛИИ. Биллиилээх дьоннору кытта сырыттаххына, сотору бэйэҥ үлэҕэр ситиһиилэри оҥороруҥ табыллыаҕа.

БИЛЭР КИҺИ. Билэр киһиҥ көстөн баран тугу оҥороро хайдах санаалааҕын чопчу биллэрэр. Үчүгэй көрүҥ, үчүгэй быһыы үчүгэй санааны, онтон куһаҕан көстүү, куһаҕаннык быһыыланыы уонна куттал баара куһаҕан санааны илэ көрдөрөллөр.

БИЛСИҺИИ. Саҥа дьону кытта билсистэххэ илэтигэр туһалаах билсиһии буолуон сөп.

БИЛЬЯРД. Бильярд остуолун туруордахха, ханнык эрэ дьыалаҕа күөнтэһии, конкуренция үөскүөн, ордук санааччылар баар буолуохтарын сөп; бильярд остуола көстүүтэ бииргэ үлэлиир дьону кытта сыһыаны быһаарар. Остуолу от күөх сукунанан саҥалыы бүрүйэ сатаатаххына уонна ол табыллыбатаҕына, үлэ-хамнас туруга үчүгэй буоллун диэн оҥоро сатаабытыҥ утары этээччилэр сабыдыалларынан ситэ кыаллыа суоҕа; бильярд оонньуу сырыттахха сөбүлээбэт быһыыларыҥ буолуохтарын, эн тускунан куһаҕаннык этиэхтэрин сөп.

БИНСЭЭК. Бинсээк кэттэххинэ эбэтэр уһуллаххына кэлэн иһэр олоххор буолар уларыйыыны көрсөргө бары кыаххын мунньан бэлэмнэннэххинэ эрэ табыллыаҕа эбэтэр бэйэҕиттэн тутулуктаах туох эрэ быһаарыыны ылынарыҥ кэлбит; саҥа бинсээк кэттэххинэ – дуоһунаһыҥ үрдүө, үлэҕэ-хамнаска, дьоҥҥо сыһыаҥҥа үчүгэй өттүгэр уларыйыы буолуон сөп; бинсээгин алдьаммыттаах эбэтэр тырыттыбыт буоллаҕына, үлэ-хамнас туруга мөлтөөбүтүн, өйдөспөт буолуу улааппытын биллэрэр; кирдээх буоллаҕына, эн тускунан мөлтөхтүк этэллэр; үчүгэй көрүҥнээх бинсээк соһуччу эргэрэн, алдьанан хаалыыта, эрэммит, санааны уурбут дьыала атахтанан, ыһыллан хаалыытыгар эбэтэр үлэттэн уурайыыга көстөр.

БИҺИЛЭХ. Түһээн биһилэҕин кэтэр дьахтары көрдөххө, кыыс оҕо төрүөҕэ; биһилэх сүттэҕинэ, туох эмэ куһаҕан, хомолтолоох быһыы тахсыаҕа; таастаах биһилэҕи көрдөххүнэ, доҕоргун булуоххун эбэтэр дьахтар эргэ тахсыаҕын сөп.

Кыһыл көмүс биһилэхтээх буоллаххына, дуоһунаһыҥ үрдүөҕэ, бил¬сииҥ-көрсүүҥ элбиэҕэ; биһилэҕи бэлэх биэрдэххинэ - ночоот буолуо; тарбаххар биһилэх кэтэ сылдьаргын көрдөххүнэ, инники оҥо-руохтаах дьыалаҕар лаппа үрдүк ситиһиилэниэҥ эрээри, уһуннук барыа суоҕа; атын дьоннор биһилэх кэтэ сылдьалларын көрдөххүнэ, саҥа дьоннору кытта билсиһиэҥ эбэтэр барыс киириэҕэ.

БИРИГЭДЬИИР. Биригэдьиир буолбут буоллахха этэр тылгын истэр, толорор дьон баар буолуохтара.

БИРИЭМЭ. Бириэмэ түүлгэ кыччаан, кылгаан биллэр. Ол курдук, биир чаас ааспыта билиннэҕинэ, дьиҥнээҕэр биир күн буолар, онтон бүгүн диэтэхтэринэ - быйыл буолуо, сарсын диэтэхтэринэ – эһиил биирдэ буолуон сөп.

БИЭДЭРЭ. Толору үүттээх биэдэрэ көһүннэҕинэ, үлэ-хамнас табыллыа. Дьахтар толору биэдэрэни тута сылдьарын түһээн көрөр буоллаҕына, дьиэтигэр-уотугар үөрүү-көтүү, барыс киириитэ буолуо; толору биэдэрэлээх ууну көрдөххүнэ - барыс киириэ; кураанах биэдэрэ көһүннэҕинэ, барыс киириэ диэн суоттаммытыҥ сыыһа эбэтэр үүнээйи үүнүүтэ мөлтөх буолуо. Толору балыктаах биэдэрэ көһүннэҕинэ - барыс киириэ.

БИЭРЭК. Биэрэги көрдөххө, ыарыһах үтүөрэн эбэтэр дьадаҥы көнөн барыаҕа, холкутук дьоллоохтук олоруу бэлиэтэ.

БИЭРЭС. Биэрэһи сиэтэххэ баҕа санаа туолбакка, көрсүһүү буолбакка хаалыан сөп.

БОМЖ. Дьиэҕэ бомж киирэн сылдьар буоллаҕына хомолто, өйдөспөт буолуу, уһун кэмнээх санаарҕабыл кэлиэн сөп.

БОРОБУЛУОХА. Дьэбиннээх боробулуоханы хомуйдахха, куһаҕан майгылааххыттан билэр дьонноруҥ санааргыыллар.

БОТУРУОН. Көрдөххүнэ, олоххор, үлэҕэр быһаарыылаах түгэннэр кэлэн иһэллэрин уонна ол түгэннэргэ кытаанах, төттөрү түспэт санааҕын көрдөрдөххүнэ табыллар.

БӨҔӨХ. Кыыс оҕо бөҕөх кэппит буоллаҕына, сотору эргэ тахсыа.

БӨРӨ. Анньаҕа көстүбэт бэлиэ, ыарыы, быстыы сут сүрэ эбэтэр куһаҕан майгылаах, сиэмэх, харбас киһи көрсүөҕэ; түүлгэ бөрөнү көрдөххө куһаҕаны саныыр, сөбүлэспэт, утары барар дьон бааллара биллиэ; куттаммыт бөрөлөр бараллара көһүннэҕинэ кыайыы, ситиһии кэлэр кэмэ чугаһаабытын биллэрэр эбэтэр сөбүлэспэт дьон сыыһаларын билинэллэрэ кэлиэҕэ.

БӨТҮӨН. Уу кутар бөтүөн көстүүтэ, бэйэҥ санааҕын толороргор дьулуурун, кыаҕын төһө элбэҕин көрдөрөр, иһигэр туох эмэ баар буоллаҕына барыс киириэн сөп.

БӨХ. Бөхтөөх биэдэрэни тута сылдьар буоллаххына, эйигин сөбүлээбэт, ордук саныыр дьонноруҥ эйиэхэ биллэрбэккэ үөрэ-көтө көрсөллөр; бөх көһүннэҕинэ туох эмэ туһалааҕы оҥоро сылдьаргын биллэрэр; элбэх бөҕү тоҕор сири оҥоруу буоллаҕына үлэҕэ ситиһии кэлэрэ баҕа санаа туолара кэлэн иһэрин бэлиэтэ. Бөҕү хомуйдахха үлэҕэ-хамнаска ситиһиини, уларыйыыны оҥорор кэм тиийэн кэлиэн сөп; элбэх бөҕү хомуйдахха, чөмөхтөөтөххө үлэ табылларыттан барыс киириэн сөп.

БРЕЛОК. Көмүс брелогу ыллахха улахан ситиһии буолбутуттан үөрүүгэ, бэлиэтээһиҥҥэ сылдьыахха сөп.

БРИЛЛИАНТ. Элбэх бриллианы көрдөххө кыайан туолбат баҕа санаалар баар буолан ааһыахтара эбэтэр албыҥҥа түбэһиэххэ сөп; түүлгэ бриллиант ыллахха өр кэтэһэ сылдьыбыт, уһун үйэлээх баҕа санаа туолуута саҕаланыа.

БРОНЕЖИЛЕТ. Бронежилеттэ кэт диэтэхтэринэ араллааҥҥа киирэн биэрииттэн сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

БУЛГУННЬАХ. Улахан булгунньах көһүннэҕинэ өр сылларга күүппүт баҕа санаа туолар кэмэ кэлбитэ буолуо. Ситиһиини, кыайыыны оҥоруохха сөптөөх кэм кэлбит.

БУЛТ. Бултуу сылдьыы - араас мэһэйдэри этэҥҥэ туорааһыны көрдөрөр; атыттары кытта кыттыһан бултааһын - санааҥ бөҕөтүнэн кыайыылары ситиһиэххин сөбүн, батыһааччылар баалларын биллэрэр.

БУЛУУ. Тугу эмэни булуу – ситиһии бэлиэтэ.

БУОЛТА. Кыра буолталар ыһылла сыталларын түүлгэр көрдөххүнэ, кыра, быстах өрөмүөн үлэлэрэ буолуохтара.

БУОМБА. Буомба эһиннэҕинэ урут билбэтэх, истибэтэх улахан солуну соһуччу истиэххэ сөп; буомба эстиитигэр түбэстэххинэ, соһуччу түбэлтэ буолан ааһыа.

БУОР. Хаһыллыбыт буору көрөр – санаарҕабылга; халыҥ буорга баттатыы сүрэх үлэтэ мөлтөөһүнүн биллэрэр.

БУОЧУКА. Буочуканы уунан толоруу, барыс киирэр дьыалата саҕаланыытын биллэрэр; толору буочуканы көрүү баҕа санаа туолуутугар көстөр.

БУРДУК. Элбэх бурдугу көрдөххө, баай-дуол эбиллиэҕэ, элбэх барыс киириэҕэ; аҕыйах, мөлтөх үүнүүлээх бурдугу көрдөххө, тии-йиммэт буолуу кэлиэҕэ, олох мөлтөөн барыаҕа; бурдугунан ньа-майданнаххына, эн тускунан билэр дьонуҥ араас сымыйа тылы-өһү тарҕаталларын истиэххин сөп; куоластардаах бурдук үүнэн турарын көрдөххө, оҥоро сылдьар үлэҥ ситиһиилээх буолуоҕа.

БУРУО. Холкутук үөһээ тахсар буруо көстүүтэ, дьиэҕэ-уокка эйэлээх буолууну, олох табыллыытын көрдөрөр; хара буруо - хоп-сип, куһаҕан санаа мустуутугар тахсар; хара буруо дьиэ иһигэр таҕыс-таҕына, ханнык эрэ сыыһа туттуу буолан ааһарыгар, дьиэлээхтэр тыл-тылга киирсибэт кэмнэрэ кэлэн ааһыан сөп.

БУУКУБА. Буукубаны суруйдаххына - эрэй, үлэ эбиллиэ; үөрэттэххинэ - байан, көнөн барыаҥ; көрдөххүнэ - солуну истиэҥ.

БУУЛКА. Барыанньалаах буулка биэрдэхтэринэ туһалаах, барыс киирэр үлэтигэр кыттыһыы буолуон сөп.

БУУРҔА. Буурҕаҕа түбэстэххинэ, ночооттор тахсыахтара эбэтэр үлэ-хамнас атахтаныа.

БУУСКА. Буусканан сэриилэстэххэ үлэҕэ-хамнаска тапсыбат, тыл-тылга киирсибэт буолуу үөскээн үлэни атахтыаҕа; буусканан ыттахха аһара улахан суолталаах үлэҕэ кыайыы-хотуу, ситиһиини оҥоруу кэлэр кэмэ кэлбит буолуон сөп.

БҮДҮРҮЙҮҮ. Хааман иһэн бүдүрүйдэххинэ, тиэтэллээх быһаарыыны ылынартан туттунуохха эбэтэр туһааннаах үлэни кыайбат буолуу кэлиэн сөп.

БҮЛҮҮҺЭ. Кураанах бүлүүһэ түүлгэ көһүннэҕинэ, дьиэҕэ-уокка сыһыаннаах курус быһыы, хомолто тахсыаҕа.

БҮӨ. Арыгылаах бытыылка бүөтүн астаххына, үлэҕэ-хамнаска уларыйыыны киллэрииттэн тупсуута саҕаланыа, дьоллоох буолуоҥ, саҥа дьону кытта билсиһиэххэ сөп.

БЫА. Көлөпүнэ быаны сиир буоллахха туох эмэ кэтэспэтэх кэһии кэлиэн сөп; түмүктүү баайар буоллахха, туох баар күүскүн-уоххун түмүнэн баҕа санааҕын ситиһэр кыахтаныаҥ; быаны үрдүнэн ойор буоллахха быстах, киһиргэс быһыыгынан туох эмэ уратыны оҥорон дьону сөхтөрүөххүн сөп.

БЫАР. Түүлгэ сүөһү быарын сиикэйдии сиир буоллахха оҕоҕун дуу, сиэҥҥин дуу, эбэтэр, тапталлааххын арааран илдьэ барыахтарын баҕалаахтарга биэрбэт санаалааххын биллэрэр.

БЫЛААЧЫЙА. Саҥа былаачыйаны кэтэ сылдьыы, үөрүүгэ, барыс киириитигэр; маҕан эбэтэр сырдык дьүһүннээх былаачыйаны кэтэ сылдьыы баайга, дьоллоох буолууга көстөр, санаа туолуутун бэлиэтиир; кирдээх, алдьаммыттаах былаачыйаны кэтии санаарҕабыл, санаа туолбат буолуута эбэтэр дьадайыы, эрэйдэнии бэлиэтэ; кэтэ сылдьар ис ырбаахыҥ умайара, чугас дьонноруҥ куһаҕаннык этэл-лэрин, кинилэри кытта өйдөспөт буолууну көрдөрөр; киэргэллээх олус мааны былаачыйаны кэтии, ыарыһах киһи өлөрүгэр көстөр; хара дьүһүннээх көмүс киэргэллэрдээх былаачыйаны кэһии биэрдэхтэринэ кэлэн иһэр түгэн санаарҕабыллаах буолуо.

БЫЛААХ. Атын омук дойдутун былааҕа баар буоллаҕына ол омуктуун тапсыбат, биир тылы булуммат буолуу үөскүөн сөп. Ол омугу өстөөххө кубулута сатааһын улаатыаҕа.

БЫЛЫТ. Күн тыган сырдаан көстөр былыттарын көрдөххүнэ, сотору кэминэн улахан үлэ-хамнас табыллан, санаарҕабыл кэнниттэн кыайыыны ситиһиэххэ сөп; улахан хара былыттар таҕыстахтарына, эн тускунан куһаҕаннык этиэхтэрэ, ыалдьыы да буолуон сөп, ону кытта ситиһиигэ дьулуур мөлтүөҕэ; хараҥа былыттар өрө үллэн тахсыыларын көрдөххө, олоххо ыарахан, тулуурдаах буолууну эрэйэр кэмнэр кэлэн иһэр буолуохтарын сөп. Халлаан хара былытынан бүрүлүннэҕинэ, баҕа санаа туолбат буолуута, улахан хомолто бүрүүкүөҕэ; хара былыт сабардаан, сиргэ тиийэ намтаан түһэр буоллаҕына киэҥ, дойдуну барытын хабар санаарҕабыл кэлиэн сөп; түннүгүнэн көрдөххө халлаан хара былытынан бүрүллэн хааллаҕына инники туох буолара биллибэт кэмэ кэлиэ эбэтэр көстүбэт эйгэҕэ сыһыаннаах буолуу биллиэҕэ.

БЫРААС. Бырааска көрдөрөөрү кэтэһэ сылдьар буоллахха, кимтэн эрэ олус улахан тутулуктаныы бэлиэтэ буолуон сөп; бырааска көрдөрүнэ сырыттахха, биллэр ыарыыгыттан атын ыарыы булан дьиэлээхтэрин санааҕа ылларыахтара.

БЫРААҺЫННЬЫК. Саҥа дьиэ сууйуутун бырааһынньыга көһүннэҕинэ, киһи өлүүтэ эбэтэр туох эмэ куһаҕан быһыы буолуо; түүлгэ төрөөбүт күн бырааһынньыгар ыҥырдахтарына, соһуччу үөрүүлээх түгэн буолуо; саҥа дьыл бырааһынньыгар сырыттахха бу дьылга туох эмэ ситиһиини оҥоруохха сөп. Туох эмэ көмө, тирэх баар буолуон эмиэ сөп; буола турар бырааһынньыкка өлбүт дьон сылдьар буоллахтарына, илэтигэр похорона буолуон сөп.

БЫРААТ, БАЛЫС. Кинилэри көрдөххүнэ - үөрүү-көтүү буолуо; түүлгэр быраатыҥ сөбүлээбэттик, тэйиччи туттар буоллаҕына, туох эрэ улаханнык сөбүлээбэт быһыыҥ аймахтаргар буолан ааһыаҕа; өлбүт быраатыҥ түүлгэ көһүннэҕинэ, ким эрэ, аймахтарыҥ эҥин көмө көрдүөхтэрин сөп.

БЫРАҔЫЫ. Кими эрэ тугунан эмэ таба бырахтаххына улахан мөккүөргэ эн быһаарыыларыҥ таба буолуохтара.

БЫРДАХ. Элбэх бырдахтар көтөллөрүн түптэни уматан, улахан-нык буруолатан үүрдэххинэ, дьон сөбүлээбэт саҥалара күөдьүйэн иһэн тохтуоҕа; саба түһэн сиир бырдахтары хам охсуолаан өлөртүүр буоллахха, олоххо көрсүллэр бары мэһэйдэри этэҥҥэ туораан ситиһиини, кыайыыны оҥорор кыахтаныаххын сөп.

БЫҺАХ. Саха быһаҕа - уол оҕо сүрэ. Үчүгэй сытыы быһах эрэллээх, доруобай уолу, онтон сыппах хара быһах, мөлтөх, ыарыһах уолу көрдөрөллөр; түһээтэххинэ саха быһаҕын бэлэх биэрдэхтэринэ, уол оҕо төрүөҕэ. Бу уол майгына сытыы быһах биитин курдук сытыы, хардааччы буолуон сөп. Бүк тутуллар быһах – этиһии, иирсээн, куһаҕан санааны мунньуна сылдьыы бэлиэтэ буолар, өйү-санааны ыраастааһын эрэйиллэр; куукунаҕа туттулларга аналлаах быһах көстүүтэ, дьиэ иһигэр тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлиитигэр, этиһии тахсыытыгар көстөр. Быраҕыллыбыт саха быһахтарын хомуйдахха тыл-тылга киирсибэт, тус-туспа санаалаахтары бииргэ холбооһун ситиһиллиэн сөп; быһаҕынан быраҕаттааһын буоллаҕына тыл-тылга киирсибэт буолууга, этиһиигэ, охсуһууга да тиийиэн сөбүн биллэрэр. Ким кыайбыт, ол кыайыылаах хаалыаҕа; өлбүт киһи куукуна хара быһаҕын бэлэхтээтэҕинэ ханнык эрэ уустук боппуруоска туспа санаалаах дьону кытта тапсыбат кэм кэлэн ааһыаҕа.

БЫҺАХ УГА. Улахан саха быһаҕын уктуурга сөптөөх мас көстүбэтэҕинэ элбэх айдаанынан, эрэйинэн саҕаламмыт туһалаах үлэ бүтэрэ өссө да ыраах буолуон сөп.

БЫҺЫТ. Өрүс үрдүк быһыта тоҕо бараары уута тохто турара түүлгэ көһүннэҕинэ, олоххо улахан уларыйыылар киирэллэрэ чугаһаабытын биллэрэр.

БЫҺЫЫ. Тугунан эмэ тарбаххын быстаххына, олус сэрэхтээхтик сылдьыахха наада, дөлбү түһүөххэ, дэҥнэниэххэ да сөп.

БЫРАСТЫЫНА. Орон маҕан бырастыынанан сабыллан турара ким эрэ улаханнык ыалдьарыгар көстүөн сөп.

БЫТ. Быты көрүү - байыы-тайыы; быты өлөрдөххө - сүөһү өлөр, сүтэр эбэтэр санаарҕабыл кэлиэн сөп; быттан ыраастаныы - араас хоптон-сиптэн, эбиискэ кэлэр үлэттэн босхолонуу бэлиэтэ.

БЫТЫК. Сэҥийэтигэр бытыктаах киһи көһүннэҕинэ, туспа өйдөөх-санаалаах киһини кытта көрсүһүөххүн, күрэстэһэн кыахтааҕы быһаарсыаххын эбэтэр үлэҕин-хамнаскын сөбүлээбэт дьон утарсыыны оҥоруохтарын сөп; хара бытыктаах киһи буоллаҕына, бэйэ-бэйэни өйдөһүү улахан уустуктардаах, туох эмэ сүтүктээх, ночооттоох буолуон сөп; үүнэн эрэр бытык көһүннэҕинэ бэйэни үрдүктүк тутуу улаатан, үрдээн иһэрин биллэрэр; бытыктаах киһини көрдөххө үр-дүктүк сананыыттан дьыала табыллыбата үөскүөн сөп. Сэҥийэҕэ үүммүт бытык маҥхайан хаалбыт буоллаҕына тыл-тылга киирсибэт, өйдөспөт буолуу кэлэн ааһыан сөп.

БЫТЫЫЛКА. Элбэх үлтүрүйбүт бытыылка тааһа көстөрө, эн тускунан соччо үчүгэйэ суохтук этэллэрин биллэрэр; толору арыгылаах бытыылканы көрөр - үчүгэйгэ, дьыала табыллыытыгар; кураанах бытыылка - араас үгүс эрэйдэр, түбүктэр элбииллэригэр. Элбэх кураанах бытыылкалары мунньунуу көһүннэҕинэ оҥорулла сатаабыт үлэни албыҥҥа түбэһэн хаалларан, тохтотон кэбиһии буолуон сөп; арыгылаах бытыылка алдьаныыта, дьыала табыллыбатыгар, эрэйдээхтик салҕанарыгар, хомолтоҕо көстөр.

БЫЧЧЫҤ. Быччыҥнарыҥ күүһүрбүттэрэ, эбиллибиттэрэ көһүннэҕинэ, үлэҕин, дьыалаларгын сөбүлээбэт дьон саба түһүүлэриттэн көмүскэнэргэ кыахтаах буолан бараҥҥын, күрэхтэһэргэ, быһаарсарга бэлэмнээх буолуоххун наада.

БЫЫЛ. Быылы бүрүнэ сырыттаххына, кыра-кыра ночооттор тахсыахтара; дьиэ иһэ быыллыйбыт буоллаҕына баҕа санаа туоларын быстах быһыы эбэтэр сүрэҕэ суох буолуу мэһэйдиэҕэ; быылтан ыраастанан таҥаскын тэбэнэр буоллаххына, санаабыт санааҕын син ситиһиэххин сөп; кумах быыла утары көтөр буоллаҕына, ким эмэ олус куһаҕаннык этиэн эбэтэр эн этиилэргин утары этиэхтэрин сөп; абажур быылын соттоххо дьону кытта сыһыаҥҥа саҥа уларытыылары, тупсарыылары киллэрии кыаллыан сөп.

БЭЛЭХ. Ыллаххына - дьоллоох буолуоҥ, барыс киириэ; бэйэҥ биэрдэххинэ, ким эмэ куһаҕаннык этиэ эбэтэр барыс киирэрин куоттарыаҥ; төрөөбүт күҥҥэ анаан бэлэх ылыыта табыллыбатаҕына биир тылы булан өйдөспөт буолуу үөскүөҕэ уонна ол киһи сыанабыла кэнникинэн түһэн барыаҕа; бэйэҥ биэрэр бэлэҕиҥ көрүҥэ хайдаҕа анараа киһини хайдах саныыргар сөп түбэһэр.

БЭРГЭҺЭ. Ураты түүлээх бэргэһэни кэттэххэ уһун кэмнээх төбө ыарыыта булуо эбэтэр уруккуттан олохсуйбут өй-санаа уларыйыыта буолуон сөп; хаһыатынан оҥоруллубут бэргэһэни кэттэххэ быстах төбө ыарыыта киирэн ааһыа эбэтэр албыҥҥа киирэ сыһыахха сөп. Түүлээх үчүгэй бэргэһэни кэттэххэ, үөрүү буолуо, сыалы ситиһиэххэ сөп; кэтэ сылдьар бэргэһэҕин сүтэрдэххинэ, төрөппүттэрин ыалдьыахтарын сөп; хара дьүһүннээх бэргэһэ - санаарҕабыл бэлиэтэ; түүлээх хара бэргэһэлэри көрдөххө, аймахтарын көрдөһүүлэрин толорбокко тапсыбат буолуу кэлиэн сөп; бэргэһэ үрдүгэр олордоххо албыҥҥа түбэһиэххэ сөп; ханнык эрэ куһаҕан бэргэһэлээх сылдьыы, төбө ыалдьаары гыммытын бэлиэтиир; түүлээх бэргэһэ түүтүн быыһа барыта бытархай үөннэринэн туолан хаалбытын ыраастыыр буол-лахха, быстах ыарыы булуон сөп эбэтэр муунтуйбут санааттан бос-холоно сатаан эрэйдэнэргин көрдөрөр; саба түһэ сылдьар улахан бэргэһэлээх, капюшоннаах хара киһи өлүү буоларыгар көстөр.

БЭРЭБИНЭ. Иннигэр улахан мэһэй баарын көрдөрөр, онтон иҥиннэххинэ оҥоро сылдьар дьыалаҥ мөлтүөҕэ.

БЭС. Үүнэн эрэр бэстэри эбэтэр кыра үнүгэстэри көрдөххө үлэҕэ-хамнаска ситиһии, кыайыы кэлэн иһэр буолуон сөп.

БЭСТИЛИЭТ. Бэстилиэтинэн ыттаххына туох эмэ ситиһии буолуо эбэтэр ордук санааһыҥҥа оҕустаран сыыһа-халты туттуоххун сөп; түүлгэ илдьэ сылдьар бэстилиэтин бэйэҥ киэнэ буоллаҕына, дьону кытта сыһыаҥҥар олус тулуурдаах буолуу туһалыаҕа, быстах санааҕар баһыттаран сыыһа-халты туттунууга киириэххин сөп. Бэстилиэти көрдөххүнэ, кэргэттэргин кытта айдаан, кыыһырсыы буолуо эбэтэр улаханнык мөҕүөхтэрэ тыл-тылга киирсибэт буолуу улаатан иһэрин биллэрэр; Бэйэҥ бэстилиэттээх буоллаххына ханнык эмэ дьыаланы кэпсэтиигэ тыл-тылга киирсибэт, өйдөспөт буолуу үөскүөн сөп; илиини бэстилиэтинэн ытыннахха сөбүлээбэт эрээри, урукку иэскин төлүүр кыахтаныаххын сөп.

БЭЭТИНЭ. Былааччыйаҕа бээтинэ баар буолан хаалыыта, сэрэммэтэххинэ аанньа ахтыбат дьон албын этиилэригэр киирэн биэриэххин сөбүн көрдөрөр; бээтинэни ыраастаатахха үөрүү буолуо.

В

ВАГОН. Малы уурбут вагонун айаннаан иһэн охтон хааллаҕына өр кэтэспит оҥоруохтаах дьыалаҕын атыттар мэһэйдээннэр эбэтэр умнан дуу, хайаан дуу хаалларан кэбиһиэххин сөп. ВАННА. Ваннайга суунарга бэлэмнэнии кэтэһиилээх тупсуу кэмэ дьэ кэлэн иһэрин бэлиэтиир.

ВЕЛОСИПЕД. Велосипед мииммит билэр киһигин көрдөххө, мүччү-хаччы түһүөх курдук буолан баран туһалаах дьыаланан дьарыктана сылдьар буолуоххун сөп. Бэйэҥ велосипедынан сылдьар буоллаххына сэрэхтээх буоларгын умнума, тиэтэйимэ.

ВЕРТОЛЕТ. Вертолет тиийэн кэллэҕинэ соһуччу, көһүппэтэх солун тиийэн кэлиэн сөп.

ВОЛЕЙБОЛ. Үчүгэйдик таба охсон волейбол оонньоотоххо баҕа санааны ситиһэр кэм кэлбит буолуон сөп; волейболга күрэхтэһиигэ оонньуур хамаандаҥ кыаттаран иһэр буоллаҕына эн оҥоро сылдьар уустук үлэҕин сөбүлээбэттэр утарсаннар үлэҥ табыллыа суоҕа, бытаарыа эбэтэр өрө тахсаргын атахтыахтара.

ВОРОТА. Ворота сабыылаах буоллаҕына үлэҕэ-хамнаска киллэрэ сатыыр уларыйыылар кыаллыахтара суоҕа. Тохтобул, тардыллыы үөскүөн сөп; өлбүт аҕаҥ аһан биэрдэҕинэ саҥа үлэ табыллыаҕа.

ВЫСТАПКА. Кинигэ выстапкатыгар кытыннахха кинигэ бэчээттиир үлэ табыллыан, кинигэни ааҕааччылар элбиэхтэрин сөп.

Г

ГААС. Дьааттаах гаастан көмүскэнэн маарылланан муруну сабыннахха билэр киһини алҕаска хомоппуттан санаарҕабыл киирэн этэҥҥэ ааһыан эбэтэр аахайбат буолууну суох оҥоруу син кыаллыан сөп; дэлби тэбэр кутталлаах гаастан дьиэни салгылатар буоллахха үөскээбит кутталы эрдэттэн билии-көрүү, сэрэхтээх буолуу ирдэнэр.

ГОСТИНИЦА. Түүлгэ гостиницаны көрдөххө, олоххор быстах кэмнээх соһуччу уларыйыы буолуон сөп эбэтэр уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, санааҕа-онооҕо ылларбакка эрэ холкутук олорор кэм кэлэн иһэрин бэлиэтиир.

ГРУША. Маска үүммүт улахан, соҕотох груша көһүннэҕинэ бэйэҥ олоххор, дьоҥҥор оҥоро сылдьар үтүө дьыалаҥ ситиһиилээх буолуо.

Д

ДААЧА. Дьоннор даачаларын түһээн көрдөххүнэ, доҕотторуҥ үлэлэригэр улахан ситиһиини оҥоруохтара.

ДЕПУТАТ. Түһээтэххэ депутат көһүннэҕинэ албыҥҥа, дьон сымыйа этиилэригэр киирэн биэрэххэ сөп.

ДИПЛОМ. Диплом ыллахха ураты үлэни оҥорорго кыах баар буолбутун бэлиэтэ эбэтэр ханнык эрэ үлэ бүтүүтэ түмүктээх буолуоҕа.

ДОҔОР. Доҕоруҥ көһүннэҕинэ, тугу көрбүтүҥ үксэ сирэйинэн буолуоҕа эбэтэр тэйсии, арахсыы саҕаланыа; кутталлаах түүлгэ ыраах сылдьар доҕоргун көрдөххүнэ, киһиҥ ыалдьыбыт эбэтэр туохха эрэ түбэспит буолуоҕа; доҕоруҥ санаарҕаабыт куһаҕан көрүҥнээх буоллаҕына, эйигин ыалдьыы, эрэй-муҥ күүтэр; доҕоруҥ үчүгэй көрүҥнээх көһүннэҕинэ, үчүгэй солуннары истиэҕиҥ эбэтэр көрсү-һүөххүтүн сөп; доҕоруҥ маҥан таҥастаах буоллаҕына, ыалдьан хаалыан сөп; өлбүт доҕоргун кытта кэпсэттэххинэ, кини тугу эппитэ кырдьык, туһалаах этии буолуо.

ДОКУМУОН. Байыаннай билиэт эбэтэр пааспар көстүүтэ, үлэ-хамнас, түбүк, эбиискэ эрэйдэр элбииллэригэр тириэрдэр.

ДОЛГУН. Түүлгэ улахан долгуннар көһүннэхтэринэ, үлэҕэ урут буолбатах мэһэйдэр көрсөллөр.

ДРЕЛЬ. Дрель көһүннэҕинэ билэр киһиэхэ сыһыаннаах ханнык эрэ кутталлар суоһуулларын биллэрэр, тугу эмэ оҥорорго сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

ДУОҺУЙУУ. Туохтан эмэттэн астынар, дуоһуйар буоллаххына, илэтигэр дьыалаларыҥ табыллыахтара.

ДЭРИЭБИНЭ. Билэр дэриэбинэҥ көһүннэҕинэ, былыргы табаарыскын көрсүөҕүҥ эбэтэр солуннары истиэҕиҥ; дэриэбинэҕэ сырыттаххына, туох эмэ үчүгэй, санаа туолуута буолуоҕа.

ДЬ

ДЬААБЫЛАКА. Дьаабылаканы сии сылдьар буоллаххына, бэйэҥ олоххор туох эмэ туһалааҕы оҥостор буолуоххун сөп. Төһө кээмэйдээх туһаны оҥосторуҥ дьаабылака көрүҥүттэн быһаччы тутулуктаах буолуоҕа; көрдөххө билсиһии буолуон сөп.

ДЬААҺЫК. Толору маллаах дьааһыгы көрдөххүнэ, байыы, баай-дуол эбиллиитэ саҕаланыа; кураанах дьааһыгы көрдөххө - дьадайыы бэлиэтэ; мас дьааһыктан төлө көтөн тахсыы, күүстээх ыарыыттан үтүөрэн барыыга көстөр.

ДЬАГДЬАЙЫЫ. Дьагдьайан ыллахха хомолто, санаа түһүүтэ эбэтэр ыарыы киирэн иһэрэ биллиэн сөп.

ДЬАХТАР. Кыыһырбыт, эрэйдэммит, куһаҕан көрүҥнээх дьахтары көрдөххүнэ сөбүлээбэт быһыыларыҥ буолуохтарын сөп, үлэ-хамнас атахтаныа, кыһамньылаах, дьулуурдаах буоларыҥ эрэйиллэр, оччоҕуна тугу эмэни ситиһиэххэ сөп; кыраһыабай оонньоһор дьахтар, араас тыл-өс, ордук са¬наһыы баар буоллаҕына көстөр; кыһыл баттахтаах нуучча дьахтарын көрүү - мөлтөөһүҥҥэ, ыарыыга. Булка сылдьан нуучча дьахтарын көрсөн туттаххына, улахан булдуҥ табыллыа, онтон куоттардаххына - мэлийиэххин сөп.

Билбэт дьахтарыҥ икки атаҕа суох буолан көһүннэҕинэ, сөбүлүүр дьыалаҕар атахтаныы тахсыаҕа; хат дьахтар түүлгэ көстүүтэ, олоххор бары үчүгэйи, инникигэ эрэллээҕи түстүүр, саҥа дьыаланы саҕа-лыырга бэлэмнэнии буолуон сөп; дьахтары көрдөххө туһааннаах дьыала быстахтык атахтаныа эрээри, кэлин табыллыан сөп.

Ыһыллыбыт баттахтаах дьахтар үөрэ-көтө көрүстэҕинэ, соһуччу күүтүллүбэтэх ороскуоттар тахсыахтара; ордьойбут тиистээх, аҥар харахтаах, уоттааҕынан дьөлө көрбүт дьахтар утары кэллэҕинэ, туох эрэ куһаҕан, сөбүлээбэт быһыыҥ буолуоҕа эбэтэр аймахтарыҥ ханнык эрэ дьыалаҕын сөбүлээбэттэрин биллэриэхтэрэ; грузовой массыына суоппара дьахтар буоллаҕына туһааннаах дьыаланы хойутатан, тардыллан, ночоотуран да буоллар үчүгэй хаачыстыбалаахтык толо-руохха сөп; үчүгэй дьахтары көрдөххө, сыллаатахха дьыала маҥнай табыллыбакка эрэйдээн баран кэлин табыллыан сөп.

Төбөтүгэр хара былааты бааммыт, хара таҥастаах дьахтар көһүннэҕинэ ким эрэ өлүүтэ буолуон сөп.

ДЬИЭ. Урут олорбут дьиэҕин көрдөххүнэ эбэтэр тиийэ сылдьар буоллаххына, онтон ыалдьыттар кэлиэхтэрэ эбэтэр араас солуннары истиэххэ сөп; үчүгэй дьиэни ыраахтан көрдөххө - ситиһии буолуо; эргэ, урут олорбут дьиэҥ үчүгэй көрүҥнээх турар буоллаҕына, уһун кэм устата дьоһуннаахтык олоруоххун сөп, аймахтары кытта сыһыан үчүгэйинэн баран иһиэ.

Түннүктэрэ уонна ааннара аһаҕас дьиэ көстүүтэ, дьиэҕититтэн уоруу эбэтэр сүтүк буолаары гыммытын сэрэтэр; үрэллээри турар дьиэ көһүннэҕинэ ыарыы булуо эбэтэр үлэҕэ-хамнаска ночоот тахсыан сөп; кыра, саҥа дьиэҕэ көһүү, ыарыһах, кырдьаҕас киһиэхэ олус куһаҕан түүл, олох тосту уларыйыытын бэлиэтэ буолуон сөп.

Биллэр дьиэ алдьаныыта көһүннэҕинэ, дьон санаата куһаҕан өттү-гэр уларыйыытын көрдөрөр. Ол дьиэ дьонун санаалара да буолуон сөп; түннүгэ да, аана да суох дьиэҕэ хааттарыы буолуута, улахан суолталаах тирээн кэлбит боппуруоска сөптөөх эппиэти кыайан булбакка эрэйдэнии бэлиэтэ буолар.

Kыра, олус эргэ дьиэ кырдьаҕас киһи өлөрүгэр эбэтэр кыах суох буолуутуттан санаарҕабыл кэлэригэр көстөр; олорор дьиэ суох буолуута, олоххо табыллыбат буолуу, дьиэ кэргэн ыһыллыытыгар эбэтэр улахан, санааны уурбут дьыала табыллыбатыгар көстөр; түүлгэ дьиэни көһөрбүт буоллахтарына солуну истиэххэ сөп, дьиэ туһунан кэпсэтиилэр саҕаланыахтара.

Саҥа дьиэ тутуннахха улахан уларыйыы буолуо; киэҥ дьиэ буоллаҕына үчүгэй өттүгэр уларыйыы буолуон сөп; тутуллан бүтэн эрэр дьиэ көһүннэҕинэ, оҥоро сылдьар үлэ бүтүүтүгэр улахан мэһэйдэр кэтэһэллэрин биллэрэр; саҥа, киэҥ дьиэҕэ сырыттахха олоххо үчүгэй өттүгэр уларыйыы буолуон сөп; Кыра дьиэҕэ сырыттахха кыах-күүс мөлтөөһүнэ кэлиэн, атыттар көмөлөрө наада буолуон сөп; кыра дьиэлэр көһүннэхтэринэ биллиилээх киһи өлүөн сөп.

Түүлгэ дьиэ үрдэ хамсаабытын көмөлөөн тохтоттоххо эрэйдээх эрээри, туһалаах дьыаланы оҥоруу табыллыа; дьиэ үрдэ абырахтанан хааллаҕына туох эрэ куһаҕан кэлэн баран этэҥҥэ халбарыйыан сөп; дьиэҕэ киирэн ааны, түннүгү сабыннахха ханнык эрэ сыстыганнаах ыарыыттан харантыын буолуон сөп; дьиэ иһэ ыһыллан көһүннэҕинэ туох эрэ араллаан эбэтэр сүтүк буолуон сөп; дьиэ иһэ кураанахсыйан миэбэлэ суох буолан көстүүтэ быстах кэмҥэ тиийиммэт-түгэммэт буолуу кэлиитигэр көстөр; дьиэ тэриллэрэ хара дьүһүннэнэн, харааран көһүннэхтэринэ дьиэ иһигэр өйдөспөт, тыл-тылга киирсибэт буолуу баар буолан ааһыаҕа.

Дьиэ үрдүгэ уруккутуттан үрдүк буолуута эбэтэр үрдээн хаалыыта көһүннэҕинэ, өй-санаа эбиллэн таһыма үрдээн иһиитин бэлиэтиир; намыһах дьиэ үрдэ көстүүтэ баҕа санаа аҕыйаҕын, өй-санаа таһыма намыһаҕын көрдөрөр.

ДЬИЭ ҮРДЭ. Дьиэ үрдэ абырахтанан, кырыаран көһүннэҕинэ, оҥоруллар дьыала табыллара уһун кэми ылыан эбэтэр сыыһата-халтыта элбэх буолуон сөп; дьиэ үрдэ сууллубута көһүннэҕинэ оҥорор быһыы табыллыбата кэлиэн сөп; мууһуран көстүүтэ аймахтар сыһыаннара мөлтүүрүгэр, сэрэхтээх буолуу туһалыырын биллэрэр.

ДЬОН. Санаарҕаабыт көрүҥнээх, хара таҥастаах элбэх дьон мунньустубуттарын көрүү – киһи өлүүтүгэр, харах уутугар көстөр.

Ыраах сиргэ сылдьар билэр дьоҥҥун көрдөххүнэ, ол сиртэн кэлэ сылдьар аймахтаргын дуу эбэтэр билэр дьоҥҥун көрсүөҕүҥ, кырата сурахтарын истиэххин сөп; дьон ортотугар сылдьар буоллахха, бэйэҥ мөлтөөн биэрэҥҥин, дьону кытта кыайан кэпсэппэккэҕин дьыалаҕын мөлтөтүөххүн сөп; ыраах сиргэ олорор билэр дьонуҥ дьиэҕэр баар буоллахтарына, сотору бэйэлэрэ тиийэн кэлиэхтэрин сөп.

ДЬӨЛӨҔӨС. Түгэҕэ биллибэт дьөлөҕөһү этэҥҥэ тумнан аастахха, илэтигэр сэрэхтээх буолуу ирдэнэр кэмэ кэлбитин биллэрэр.

ДЬУОС. Кыра ежигы көрдөххө, туспа өйдөөх-санаалаах, сөбүлэспэт киһини кытары көрсүһүү эбэтэр кыраттан улаханнык санааҕа ылларыы, сыыһа өйү-санааны тутуһа сылдьабын дуу диэн санаарҕааһын буолуон сөп.

ДЬҮӨКЭТ. Муостаны дьүөкэтинэн бистэхтэринэ атыттар санаа-лара туспатыттан санаарҕабыл кэлиэҕэ.

ДЬҮҺҮН. Түүлгэ халлаан күөҕэ дьүһүн көстүүтэ, туохтан эрэ дьиксиниини, дьаахханыыны, уларыйыы киирэрин көрдөрөр. Маннык дьүһүн туох эмэ үчүгэйгэ уларыйыы тахсыахтааҕын билгэлиир.

От күөҕэ дьүһүн көстүүтэ ситиһиини оҥорууга баҕа санаа баарын уонна туолуон сөбүн көрдөрөр. Бу дьүһүн эрэли уонна кыахтаах, көмүскэллээх буолууну түстүүр, баҕар көмө кэлиэҕэ.

Үрүҥ, маҕан дьүһүн, сырдык буолуута санаа туолуутугар, кыах-күүс элбээһинигэр, дьыала табылларыгар көстөр.

Кыһыл дьүһүн көстүүтэ киһи аһара барар быһыыны оҥоруута куһаҕаҥҥа тириэрдэрин тэҥэ, ханнык эрэ ыарыы биллэн ааһыан сөп.

Хара дьүһүн сылайыы, санаарҕабыл, хомолто бэлиэтэ.

ДЬЫБААН. Түһээн дьыбааны көрдөххө - сынньалаҥ буолуо; дьыбааҥҥа олоруу эбэтэр сытыы - холку, сынньалаҥ олоҕу түстүүр; атыылаһыы - холку олох иһэрин көрдөрөр.

ДЬЭДЬЭН. Үчүгэй дьэдьэннэри хомуйуу буоллаҕына, кэһии кэлиэн сөп эбэтэр үлэҕэ-хамнаска бэйэ кыаҕынан, күүһүнэн баҕа санаа туоларын ситиһиэххэ сөп. Барыта дьэдьэн хайдах көрүҥнээҕиттэн тутулуктаах, куһаҕан көрүҥнээх буоллаҕына хомолто кэлиэн сөп; үчүгэй дьүһүннээх дьэдьэни көрдөххө үчүгэй баҕа санаа туолуута буолуон сөп; дьэдьэни сиэтэххэ ситиһиини оҥоруохха сөп.

З

ЗАДАЧА. Ханнык эмэ задачаны таба суоттаатахха, сөптөөх быһаарыыны уһуннук көрдөөн булуохха сөп.

ЗАРЯДКА. Зарядка оҥорор киһи көстүүтэ, эйигин кытта сөбүлэспэт киһи баарын биллэрэр.

ЗВОНОК. Аан звоногун тыаһын иһиттэххэ, кэтэспэтэх ыалдьыт кэлиэ эбэтэр соһуччу солуну истиэххэ сөп.

И

ИГИИ. Эбиискэ үлэ-хамнас кэлэн иһэрин бэлиэтэ.

ИИКТЭЭҺИН. Кимиэхэ эмэ ииктээһин кэнниттэн, ол киһилиин этиһии, тыл тылга киирсибэт буолуу кэлиэҕэ; ким эмэ иигэ бырдаҥалаатаҕына эбэтэр сыбаннаххына, ыарыһах киһи үтүөрэн барыаҕа, онтон доруобай киһиэхэ мөлтөөһүн, ыарыы киириэн сөп; онно - манна ииктээһин буоллаҕына, бэйэҥ дьонноргун кытта өйдөспөт буолуу эбэтэр кыра уларыйыылар, санааттан-онооттон ыраастаныы, быстах ночооттор буолуохтарын сөп.

Элбэх киһи бииргэ ииктээһиннэрэ үгүс киһини таарыйар санаарҕабыл кэлэн этэҥҥэ ааһарыгар; элбэх ииги саппыкынан кэһэ сылдьар буоллахха үөрүү буолуо, табыллыы кэлэрэ чугаһаабыта биллиэн сөп; сөптөөх миэстэҕэ уһуннук ииктээһин буоллаҕына санаа-оноо ыраастаныыта, санаарҕабыл суох буолуута кэлиэҕэ.

ИИСТЭНИИ. Иистэнэ олорон тиэтэйэр, ыксыыр буоллаххына, кыһыйыы-абарыы, кыыһырсыы буолуо; туох эмэ туһата суоҕу тигэр буоллахха, кыйаханыы, кыыһырыы, сөбүлэспэт буолуу кэлэн ааһыан сөп; түүлгэ иистэннэххэ туох эмэ суолталаах быһаарыыны ылыныыга буккуллуу буолуо эбэтэр ыарыы булуон сөп.

ИЙЭ. Түһээн ийэҕин көрдөххүнэ, көрүҥэ үчүгэй буоллаҕына барыҥ-барыта табыллыа; түһээтэххинэ ийэҥ кэлэн сэрэтэр, көрө-харайа сылдьар буоллаҕына, кырдьык олус сэрэнэ сылдьыахха, доруо-буйаны харыстаныахха; өлбүт ийэҥ сытар буоллаҕына доруобуйа мөлтөөһүнэ буолуо, ыарыы киириэн сөп; өлбүт ийэҥ көстүүтэ, араас сыыһа-халты туттууттан сэрэтэр эбэтэр олоххор үчүгэй өттүн диэки уларыйыы буолаары гыммытын бэлиэтиир, онтон ыалдьаары эҥин гыммыт буоллаххына ийэҥ көстүүтэ атын, мөлтөх, куһаҕан көрүҥнээх буолуоҕа; өлбүт ийэ көрүҥэ куһаҕан, сытар буоллаҕына быстах ыарыы киирэн ааһыан сөп.

Өлбүт ийэ ыксаан көмөлөһө сатаатаҕына наследство үллэстиитин дьыалатыгар өйдөспөт буолуу үөскээн быһаарсыы тахсыан сөп; түһээн хараҥаҕа өлбүт ийэни ыҥырыы туох эрэ ыарыы кэлэн иһэрин биллэриэн эбэтэр көмө наада буолуон сөп.

ИЙЭ КЫЛЫН. Түһээн ийэ кылыны көрдөххө - дьонноргун кытта өйдөспөт буолуу кэлэн ааһыаҕа.

ИЛДЬИТ. Өлбүтэ икки сыл буолбут киһи кэргэнин аймахтарыгар тиийиэм, көрүстүнэр диэн илдьит ыыттаҕына уонна тиийэн кэллэҕинэ сотору кэминэн кэргэнэ соһуччу өлөн хаалыан сөп.

ИЛИИ. Илиитэ суох буолар киһини көрдөххүнэ, үчүгэйдик билэр киһиҥ өлүөҕэ; түһээн илии тутустахха, кимниин эмэ үчүгэй сыһыаны олохтуоҕуҥ эбэтэр өр көрсүбэтэх доҕоргун кытта көрсүөҕүҥ эбэтэр иирсээн кэнниттэн эйэлэһиэҥ. Соһуччу илииҥ киртийбитин көрдөххүнэ, сөбө суох дьыаланы оҥостоҥҥун эрэйгэ тэбиллэриҥ бэлиэтэ; илииҥ хаан буолбута көһүннэҕинэ, доҕоргун сыыһа буруйдааҥҥын, сымыйаҕа балыйа сатааҥҥын быстах кэмҥэ тэйсэ сылдьыаххын сөп.

Илиигин сууннаххына, ханнык эрэ бэйэҕэр кыаттарбат дьыалаҕа, ким эмэ көрөн-истэн көмөлөһүөн эбэтэр ханнык эмэ бырааһынньыкка, аһылыкка сылдьыаххын сөп; илииҥ түүлээх буолан хаалбыт буол-лаҕына, сөбүлээбэт быһыыҥ буолуоҕа эбэтэр көһүппэтэх өттүгүттэн барыс киириэн, ким эмэ көмөтө кэлиэн сөп.

Түүлгэ тарбахтар алдьанан, көҕөрөн көстөр буоллахтарына илии тымырдара ыалдьыахтарын сөп; илииҥ күүһүрэн иһэрин көрдөххө ыарыыттан үтүөрэн барыы кэлэн иһэрин бэлиэтэ; үчүгэй илииттэн тутуһан тардыһан өрө таҕыстахха ким эрэ көмөтө оҥорор дьыалаҕа улаатан биэриэн сөп.

ИНБЭЛИИТ. Көһүннэҕинэ, баҕа санааларыҥ кыайан туолуохтара суоҕа. Бэйэҥ инвалид буолбут буоллаххына, кыра да буоллар туохха эмэ тиксиэххин, кыайбат, саллар дьыалаҕар ким эмэ көмөлөһүөн, ыйан-кэрдэн биэриэн эбэтэр ханнык эрэ сөбүлээбэт быһыыгар түбэһиэххин сөп; атын билэр киһиҥ инвалид буолбутун көрдөххө, кимиэхэ эмэ көмөлөһөргө бэлэмнэниэххэ.

ИННЭ. Түүлгэ иннэнэн тигэр буоллаххына, эрэнэр, итэҕэйэр киһигиттэн хомойуоххун сөп; көрдөөһүн - таах хаалар үлэлэр, эрэйдэр көрсөллөр; иннэни көрүү – этиһиигэ, иирсээҥҥэ, өйдөспөт буолууга тириэрдиэн сөп; саптаах иннэни көрдөххүнэ, эн бэйэҥ дьыалаҕын оҥороргунааҕар ордук дьоннор наадаларыгар сылдьаргын көрдөрөр эбэтэр үлэҕэ-хамнаска батыһар киһи баар буолуон сөп; иннэни булан ыллаххына, саҥа билсэр доҕотторуҥ эйигин сыаналыыр буолуохтара; түһээн кыра иннэлэри, английскай булавкалары сиэпкэ уга сылдьан баран пакекка ылан угуохха дии санаатахха кыра тыл-тылга киирсибэт буолуу үөскээн баран сотору ааһыаҕа, эйэлэһии кэлиэн сөп.

ИҤНИИ. Туохха эмэ иҥнии дьыала табыллыбатыгар, туох эрэ мэһэйдэр үөскүүллэригэр эбэтэр киһи туга эмэ иҥиннэҕинэ онон ыалдьыан сөп. Иҥнииттэн төлөрүйүү тохтоон хаалбыт дьыала табыл-ларыгар, ыарыыттан үтүөрүүгэ көстөр.

ИС. Түһээтэххинэ иһиҥ улаатан хаалбыт буоллаҕына, эмискэ иһиҥ адаарыйыыта буолуоҕа эбэтэр туохтан эрэ хомолто буолуон сөп; сыгынньах иһиҥ көстүбүтүн сөбүлүү көрдөххүнэ, иһиҥ моһуогуран адаарыйбыта ааһан барыаҕа.

ИСКЭН. Соһуччу искэн таҕыстаҕына - көмө кэлиэ.

ИСПИИСКЭ. Испиискэни көрдөххүнэ, тугу оҥороору гынаргын соҕотоҕун кыайан оҥорботуҥ биллэн тахсыаҕа, сүбэни таһынан, көмө наада буолуоҕа; испиискэ умаппытыҥ буруолуу - буруолуу умуллар буол¬лаҕына, хобдох, сөбүлээбэт быһыыҥ буолуо, баҕа санааҕын ситиһиигэ ордук санааччылар мэһэйдэһиэхтэрин сөп; умата сатаатахха испиискэ умайбакка эрэйдээтэҕинэ ханнык эрэ быһаарылла охсуохтаах дьыаланы кыайан быһаарбат буолуу үөскүөҕэ; уоту уматарга испиискэ сытыйан хаалан умайбат буоллаҕына, уларыйыы кэлэрэ өссө да ырааҕа быһаарыллар.

ИСПИИҺЭК. Испииһэккэ аатын киирбэтэх буоллаҕына, мөлтүү сылдьыбыт доруобуйаҥ тупсан, көнөн барыаҕа.

ИСТИИ. Атын киһи тугу эмэ этэрин иһиттэххэ туолуон сөп.

ИСТИЭНЭ. Истиэнэ көһүннэҕинэ, иннигэр улахан мэһэйдэр күүтэллэр; истиэнэ үрдүгэр тахсыы ситиһии бэлиэтэ; истиэнэ суулларын көрдөххө эбэтэр көтүрдэххэ өйгө-санааҕа улахан уларыйыылар тах-сыахтара, улахан мэһэй суох буолара ситиһиллиэ.

ИҺИТ. Түһээтэххинэ таас иһит алдьаннаҕына - дьол буолуо; таас иһит алдьаммытын кэннэ иһигэр баар убаҕаһа тохтубакка хааллаҕына туох эмэ улахан ороскуот тахса сыһан баран аһара барбакка сөбүгэр соҕус буолуон сөп.

ИТИИ. Итиитэ биллэр хоско киирэн хааллахха, буолуохтаах кэпсэтииттэн эбэтэр көрсүһүүттэн дьыала табыллара улахан уустуктардаах буолуо, табыллымыан да сөп.

ИТИРИК. Быстах өйдөөх киһи итирэн көстөр; бэйэҥ итирбит буоллаххына, эстии-быстыы, мөлтөөһүн кэлиитин бэлиэтэ; итирэн баран өйдөнөн кэлэн санааргыыр буоллаххына, үлэҕэр-хамнаскар сыыһа туттуу тахсыаҕа, ити гынан баран маннык сыыһаны эрдэттэн кыһаммытыҥ буоллар оҥоруоҥ суоҕа этэ. Ким эмэ итирэ сылдьар диэн эттэхтэринэ эбэтэр итирэ сылдьара билиннэҕинэ баҕа санаата туолбут киһи буолуоҕа; арыгы испэт киһи итирэн көһүннэҕинэ соһуччу ыалдьыан сөп.

ИЭС. Иэһи төлөөһүн буоллаҕына, ол кэнниттэн тохтоон хаалбыт дьыала дьэ табыллан, оннуттан хамсаан барыаҕа.

К

КАЛИТКА. Бүтэй хаптаһын олбуор калиткатын ылан бардахтарына, тиис тостон түһүөн сөп; аһан киирдэххэ уларыйыы тахсыаҕа.

КАРТА. Сир картатын көрдөххүнэ, олоххор дуу, үлэҕэр-хамнаскар дуу уларыйыы тахсаары, барыы-кэлии тахсаары гыммытын бэлиэтэ. Баҕар ылар дохуотун эбиллиэҕэ.

КАЮТА. Бэйэҥ хараабыл каютатыгар олорор буоллаххына, хан-нык эрэ куһаҕан быһыы кэлэн иһэрин көрдөрөр.

КИИНЭ. Киинэ көрөр залга киирии - дьолго, үөрүүгэ; киинэҕэ уһуллахтарына араас кистэлэҥнэр биллэн тахсыахтарын сөп.

КИЛИЭП. Түүлгэ килиэп сиэһинэ буоллаҕына, доруобуйаҥ бөҕөргөөн иһэрин, күүс, сэниэ эбиллэрин биллэрэр; хара килиэби сиэтэххэ, доҕоруҥ көмөтө кэлиэн сөп, эйэлээх, дьоһуннаах олох бэлиэтэ; көрдөххө, биир тэҥник баран иһэр олохтоох буолууну көрдөрөр; арыылаах килиэби сиэтэххэ улахан туһалаах, барыс киирэр үлэтин оҥоруохха сөп эбэтэр доруобуйа тупсуоҕа.

КИНИГЭ. Кинигэни аахтаххына эбэтэр арыйан көрдөххүнэ, эйиэхэ убаастабыл, баай буолуу, сырдык диэки тардыһыы кэлиэҕэ, үлэҥ-хамнаһыҥ сыаналаныа; суруктаах кинигэни арыйан көрдөххүнэ, эн оҥоро сылдьар үлэҥ дьоҥҥо туһалаах буолуоҕа; улахан кинигэни көрдөххүнэ, биллииҥ-көстүүҥ үрдээн иһиэҕэ, үлэлэриҥ туһалаахтара биллиэхтэрэ; улахан эргэ кинигэ көһүннэҕинэ оҥоро сылдьар үлэ-лэргэр сэрэхтээх буолуу ирдэнэр.

Автор кинигэтэ бэчээккэ тахсан эрэрин билиитэ, сэрэхтээх буолууга ыҥырар. Кинигэ бэчээккэ тахсарыгар элбэх мэһэйдэри атыттар, ордук санааччылар үөскэтэллэрин биллэрэр. Элбэх кинигэни библиотекаҕа көрдөххө, араас мэһэйдэри туораан ситиһиини оҥоруохха сөп; суруйааччы биллэр-көстөр, ааҕыллар, үөрэтиллэр кинигэни тута сылдьар буоллаҕына, үлэтэ-хамнаһа ол кинигэ курдук сыаналаныа; эргэ, элбэхтик ааҕыллыбыт кинигэ көһүннэҕинэ араас элбэх солуннаах ыалдьыт кэлэн аралдьытыан сөп.

КИР. Кэтэ сылдьар таҥаскар кир баар буоллаҕына бэйэҥ сыыһа-халты туттунан куһаҕаны оҥостон кэбиһиэххин сөп, оҥорор быһыыга сэрэхтээх буолуу улаатыа этэ; кири ыраастааһын буоллаҕына сыыһаны оҥорбуту көннөрүү, үөрүү буолуо; түүлгэ сиэркилэҕэ көрдөххө иэдэскэ кир сыстыбыт уонна ону сотон ыраастаан кэбиһии кыалыннаҕына быстах кэмнээх ыарыыттан үтүөрэн барыы буолуон сөп.

КИРИЭҺИЛЭ. Кириэһилэ көһүннэҕинэ бириэмэни холкутук атаарыы кэмэ кэлбитин бэлиэтиир.

КИРИЭС. Таҥара дьиэтин кириэһин оҥоруу – уһун үйэлэниигэ; кириэһи көрдөххүнэ, ыарыһах үтүөрэн барыаҕа, онтон куһаҕан балаһыанньаҕа түбэспит киһи быыһанар суолу булуоҕа.

КИРИЛИЭС. Кирилиэһинэн таҥнары түһүү - мөлтөөһүҥҥэ, үлэ дьаалатынан барыытыгар; нэһиилэ өрө тахсыы - эрэйдэнэн ситиһии, ыарыыттан үтүөрүү, бэлиэтэ; алдьаммыт кирилиэс көстүүтэ, баҕа санаа, ситиһии кыайан оҥоруллубатын бэлиэтэ, туох эмэ мэһэй көстүөҕэ эбэтэр кыах тиийиэ суоҕа; кири¬лиэһинэн дабайыы кыаттарбатаҕына эбэтэр үөһээ ыстанан кыайан ыттыбатаххына, баҕа санааҕын толоро сатаан баран, кыратык кыаттарыа суоҕа.

Кирилиэс алдьаммыт үктэллэрэ көһүннэхтэринэ, үчүгэйи баҕарбат дьон араас мэһэйдэри оҥороллорун көрдөрөр; үөһээ тахсар кирилиэс алдьаммыта эбэтэр бүтэн хаалыыта, баҕа санаа кыайан туолбатыгар кыах эбэтэр көмө кыайан тиийбэттэрин көрдөрөр.

КИРПИИЧЧЭ. Кирпииччэни көрдөххө, тугу эмэни туһалааҕы оҥоруу кыаллыаҕа эбэтэр олоххо уларыйыылар буолуохтарын сөп; элбэх кирпииччэ көһүннэҕинэ, олоххо саҥа уларыйыылары киллэриигэ баҕа санаа күүстээх буолуоҕа; түүлгэ ыарахан, улахан кирпииччэни көтөҕөн сыҕарыттахха уустук, уһуннук үлэлэнэр үлэ табыллыан сөп; кирпииччэ көһүннэҕинэ үлэҕэ туох эмэ уларыйыы буолуо эбэтэр тугу эрэ булунуохха сөп.

КИҺИ. Ыраах сылдьар киһини түүлгэ көрдөххө киниттэн сурах дуу, сурук дуу кэлиэҕэ; санаарҕаабыт эбэтэр ытыыр киһини көрдөххө санаа түһүүтэ, санааҕа ылларыы буолуон сөп. Түүлгэ куһаҕан көрүҥнээх, сөбүлээбэт киһиҥ көһүннэҕинэ дьону кытта сыһыаҥҥа сэрэхтээх буолуу ирдэнэр эбэтэр ханнык эрэ дьыалаларга сыыһа туттууну оҥоруохха сөп; тыыннаах киһи өлө сытара көһүннэҕинэ, бу киһи уһун үйэлээх буолуон сөп; хайа эмэ киһи нэһиилэ көстөр буоллаҕына, ол киһи өйүнэн ыалдьыан сөп эбэтэр эйигин албынныырга сананар.

Нуучча киһитин ыраахтан көрдөххүнэ, кыратык ыарытыйаҕын, онтон кэккэлэстэҕинэ уонна кэпсэттэҕинэ улаханнык ыалдьыаххын сөп; атын омук киһитин көрүү сөбүлэспэт, биир тылы булуммат буолуу кэлиитигэр, ханнык эрэ дьыалаҕа өйдөспөт дьону көрсүөҕүҥ эбэтэр үлэҕин таба сыаналыахтара суоҕа.

Билэр өлбүт киһиҥ түүлгэр көһүннэҕинэ, оччотооҕу кэмҥэ бииргэ сылдьыбыт маарынныыр майгылаах киһигин көрсүөххүн сөп; билэр киһиҥ улаатан көһүннэҕинэ, үлэ ханнык эмэ көрүҥэр эбэтэр кү-рэхтэһиигэ дуу эйигин баһыйыаҕа; киһини көрсөөрү сорунан баран кыайан көрсүбэтэххинэ, илэтигэр эмиэ көрсүһүөҥ суоҕа; ыраах сиргэ олорор билэр киһигин көрдөххө эбэтэр киһиҥ тиийэн кэллэҕинэ, ол сиртэн аймахтаргын дуу, билэр дьоҥҥун дуу көрсүөҕүҥ эбэтэр сурахтарын истиэҕиҥ.

Өлбүт киһи көһүннэҕинэ кини аймахтарын эбэтэр оҕолорун кытта көрсүһүү буолуон сөп; өлбүт киһи дьиэ таһыгар кэллэҕинэ, ким эрэ көмөҕө наадыйара биллиэҕэ; өлбүт билэр киһини кытта хаарты оонньоон балыйыстахха ханнык эрэ конкурент, сөпсөспөт киһи көрсүөҕэ уонна билэр киһиҥ курдук майгылаах буолуон сөп; өлбүт киһи эмп биэрдэҕинэ быстах ыарыы киирэн этэҥҥэ ааһыаҕа.

Сөбүлээбэт киһиҥ тосту-туора хамсанар буоллаҕына, кыттыгастаргын кытта биир тылы булбаккаҕын дьыалаҕыт табыллыа суоҕа эбэтэр туох эмэ мэһэй, атахтаныы тахсыаҕа; кырдьаҕас киһи уһуннук үлэлээ¬бит урукку үлэтигэр үлэлии сылдьара көһүннэҕинэ, сотору өлөрө буолуо; олус улахан киһини кытта үчүгэйдик кэпсэттэххинэ, соһуччу көмө кэлиэн сөп эбэтэр үчүгэй күннэр кэлиэхтэрэ, үлэ-хамнас табыллыаҕа; билэр киһиҥ кэллэҕинэ, ханнык эмэ солуннары истиэххин сөп. Киһиҥ таҥаһа маҥан эбэтэр хара буоллаҕына, ыалдьар буолуон сөп.

Билэр киһиҥ көһүннэҕинэ көрсүһүү буолуон эбэтэр сурах истиэххэ сөп. Манна киһи көрүҥэ, тугу оҥороро кэпсэтии хайдах хайысхалаахтык барарын быһаарар; түүлгэ билэр киһигин көрсүһэн баран атыннык, туоратык эҕэрдэлээтэххэ кэтэһэ санаабыт көрсүһүү кыаллыа суоҕун сөп; аата-суола биллэр киһилиин бииргэ сырыттахха улахан уустук дьыала табыллыыта буолуон эбэтэр биллии-көстүү улаатан, кэҥээн барыаҕа; көрдөххө харааран баран сытар киһи сотору олус улаханнык ыалдьыан сөп; хара таҥастаах киһини көрдөххө тыл-тылга киирсибэт, өйдөспөт буолуу кэлиэҕэ эбэтэр билэр дьонуҥ үлэҕин атахтыахтара, мэһэйдиэхтэрэ; итирик киһини көрсүү ханнык эрэ дьыалаҕа сөпсөспөт буолуу, эбэтэр сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрии кэлэригэр көстүөн сөп.

Өлбүт киһини хостоон таһаарыы туох эрэ умнуллан хаалбыты сөхсүтэ, хаттаан көбүтэн үөрэтэ сатааһыҥҥа көстүөн сөп; өлбүт киһилиин куустуһуу быстах ыарыы киирэн ааһарыгар; биллиилээх киһи кэллэҕинэ урут буолбатах көрсүһүү буолуон сөп. Билэр киһиҥ көһүннэҕинэ, илэтигэр ханнык эрэ билэр киһигин көрсүөххэ сөп; сыгынньах сылдьар киһи туох эрэ ураты, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоруон сөп; киһини өлбүт диэн түһээтэххэ, олоҕор эбэтэр үлэтигэр улахан уларыйыы тахсыан сөп; эр киһи сиэмэтэ муостаҕа тоҕуннаҕына ханнык эрэ уталыппакка оҥоруллуохтаах дьыаланы хаалларан сылдьара быһаарыллыан эбэтэр кэргэнин кытта сыһыаҥҥа уустуктар үөскээн ылыахтарын сөп.

Түүлгэ өлбүт киһи өлбүт ийэтин өлөрдөҕүнэ наследство дьыалатын быһаарсыыга улахан мөккүөр үөскүөн сөп; киһи ханнык эрэ улахан сыаналааҕын атын киһиэхэ биэрэн кэбистэҕинэ соһуччу өлөн хаалыан эбэтэр туох эрэ күрэхтэһиигэ баһыттарыан сөп; дьиэ таһыгар элбэх хара таҥастаах дьон мустубуттара көһүннэҕинэ, дьиэ иһигэр олорор киһи өлүүтэ буолуон сөп.

КИҺИ УҤУОҔА. Киһи уҥуоҕун көрдөххө, эбиискэ эрэйдэр кэлэллэрин тэҥэ, ыарахан санаалар киирэллэр; эргэ дьон көмүллүбүт сирдэрин көрдөххө, урукку кэмнээҕи табаарыскын эбэтэр аймаххын көрсөн ахта санааһын буолуон сөп.

КИЭҤ. Киэҥ-куоҥ сиргэ тахсан кэлии уһун кэмҥэ иитиэхтии сылдьыбыт баҕа санаа туолуутугар, кыах-күүс эбиллиитигэр көстөр.

КИЭҤ КУЙААР. Ыраах сирдэргэ айанныыра кэлээри гыммыт киһи, киэҥ куйаары көрөр.

КИЭРГЭЛ, СИМЭХ. Киэргэл, симэх кэппит буоллаххына, бэйэҕин олус үрдүктүк сананар буолуоххун сөп; киэргэл бэлэх биэрэр буоллаххына, харчыгын элбэхтик туһата суохха туттаҕын.

КИЭРГЭНИИ. Түһээн киэргэммит, тупсубут көрүҥнээх билэр киһигин көрдөххүнэ, быстахтык ыарытыйар киһи буолуоҕа эбэтэр олоҕор ханнык эрэ уларыйыылар тахсыахтара; түүн түһээн киэргэннэххинэ, ким эрэ өлбүтүгэр хомойоҕун.

КИЭҺЭ. Киэһэ буолуута киһиэхэ үчүгэй кэмэ кэлиитин биллэрэр, баҕа санаа туолуута саҕаланыан сөп.

КЛЕЩ. Уҥа илии ытыһыгар соһуччу клещ киирэн эрэрин билэн тутатына ыга тутан, таһаара сатаатахха урут биллибэт ыарыы киирэн эрэйдээн ааһыан сөп.

КОВЕР. Тэлгэммит ковер устун хаамтахха үлэни кыайыы түмүгүн көрөн санаа көтөҕүллүүтэ буолуон сөп.

КОЛОННА. Таас дьиэни уйан турар колонна алдьанан көстүүтэ улахан туһалаах дьыаланы оҥорсубут киһи өлөрүгэр көстөр.

КОНФИСКАЦИЯ. Түүлгэ дьиэ иһиттэн малы-салы, таҥастары былдьаан илдьэ баралларын көрдөххө, тулалыыр дьон санааларыгар элбэх баайы-малы мунньунан эрэр буолуоххутун сөп.

КОНЦЕРТ. Концерт көрдөххө баҕа санаа туолуута, үлэҕэ ситиһии буолуута бэлиэтэниэн сөп.

КОНЬЯК. Коньяк быһаҕас бытыылката кэһиилээх кэллэхтэринэ, үтүө дьыаланы оҥоруу уһаан, тардыллыылаах да буоллар син кыаллыаҕа; түүлгэ коньягы саа маһыттан куттан истэххэ улахан айдааннаах, араас мэһэйдэри оҥорон уһатылла сатаабыт дьыалаҕа кыайыыны ситиһэн санаа көнүүтэ буолуо.

КОПИРКА. Копирка көстүүтэ оҥоруллубут туһалаах дьыаланы аһара элбэтэн көрдөрүү буолуутугар көстөр.

КОФЕ. Сөбүлүүр кофеҕын амтаһыйан истэххинэ истиҥ көрсүһүүлэр буолуохтара, ыалдьыттар кэлиэхтэрин сөп эбэтэр үөрүү, баҕа санаа туолуута буолуо.

КӨҔҮС. Ким эмэ көхсүн көрдөрөр буоллаҕына, ордук санааһын уонна күнүү баарын бэлиэтиир, арахсыы, тэйсии буолуон сөп; сыгынньах көҕүһү көрүү – былааһы сүтэрии бэлиэтэ; түүлгэ көхсүгэ тугу эмэ ыараханы сүгэн ыарырҕаттахха сис ыарыыта киириэн сөп; тугунан эмэ көхсүгэ бырахтахтарына ханнык эрэ сөбүлээбэт дьыалаҕын биллэрбэккэ кистээн оҥоруохтарын сөп. Көҕүс кыһыйарын тугунан эмэ тарбаатахха атыттар мэһэйдэһэр санааларын эрдэттэн билэн туоратыахха сөп.

КӨЛӨҺҮН. Түүлгэ киһи көлөһүнэ таҕыстаҕына улаханнык санаарҕыы сылдьыбыт уустук дьыалатын этэҥҥэ түмүктүөн сөп.

КӨЛҮӨҺЭ. Эргийэ турар көлүөһэ көстүүтэ олоххо туох эмэ уларыйыылар буолаары гыммыттарын бэлиэтиир; массыына көлүөһэтэ туллубута көһүннэҕинэ, айанныырга сэрэхтээх буоллахха табыллыаҕа эбэтэр тардылла түһэн баран айаҥҥа турунуохха.

КӨМӨ. Түһээтэххинэ ким эмэ көмөлөстөҕүнэ - төттөрү буолуо.

КӨМӨЛӨҺҮҮ. Ким эмэ көмөлөһөбүн диэтэҕинэ эрэллээх доҕор уонна көмөлөһөр киһи баар буолуо, дьыала табыллыан сөп.

КӨМҮҮ. Дьону көмө сылдьары көрүү – куһаҕаҥҥа, өлүүгэ; бэйэҕин көмө сылдьалларын көрүү –уһун үйэлэниигэ; тыыннаах киһи өлбүтүн көмүүнү көрдөххүнэ, сыбаайбаҕа ыҥырыы кэлиэн сөп.

КӨРДӨӨҺҮН. Ким эрэ, тугу эмэ көрдөөтөҕүнэ ордук санааччылар бааллара биллиэ.

КӨРДҮҮР. Туоҕу эмэни көрдүүр буоллаххына, кэргэҥҥин көрсүөххүн баҕараргын көрдөрөр; онтон тугу эрэ сүтэрэн баран көрдөөтөххүнэ, үлэҕэр буолар мэһэйдэри кыайан быһаарбакка эрэйдэнэҕин.

КӨРСҮҺҮҮ. Түүлгэ дьахтары көрүстэххинэ, үлэ-хамнас атахтанар; куһаҕан көрүҥнээх дьахтары көрүстэххэ ыалдьыахха да сөп; эр киһини көрсүү - үлэ-хамнас тупсуутугар, табылларыгар. Өлбүт киһини көрүстэххинэ, ыарыы, мөлтөөһүн буолуоҕа эбэтэр кини ыҥырарыгар сөбүлэһэн барыстаххына өлүү буолуон сөп.

КӨРҮҤ. Куһаҕан, мөлтөх, сөбүлээбэт көрүҥнээх буолуу мөлтөөһүҥҥэ, санааарҕабыл кэлиитигэр көстөр.

КӨҺҮҮ. Өлбүт дьон дьиэлэригэр көһөн тиийии соһуччу улаханнык ыалдьарга көстөр бэлиэ.

КӨҺҮЙЭ. Көһүйэҕэ хааһы буһан таһынан баран дэбилийдэҕинэ үүнээйи үүнүүтэ үчүгэй буолуо.

КӨТӨҔҮҮ. Туох эрэ ыараханы көтөҕүү кыаттарбатаҕына мөлтөөһүн кэмэ кэлбитин, кыах суох буолбутун билинэн дьону кытта сыһыаҥҥа сэрэхтээх буолуу улааттаҕына табыллар.

КӨТӨР. Көтөрү өлөрдөххө - ночоот тахсыа, эрэй эбиллиэ; ытыалаатахха – куһаҕан быһыыттан кыайан босхоломмоккун: туттаххына - баҕа санаа туолуоҕа, барыс киириэҕэ; туга да биллибэт хара көтөрү өлөрдөххө бэйэ хара, куһаҕан санаалара мунньуллубуттарыттан босхолонуу, ыраастаныы буолуон сөп.

Сиэмэх көтөр утары көтөн кэлиитэ, туох эмэ сүтүк буолаары гыммытын бэлиэтиир, ааһа көтөн бардаҕына, ночоот буолуута халбарыйан ааһан хаалыан сөп; тыҥырахтаах көтөрү этэҥҥэ тутан ыллахха саҥа билсиһии туһалаах буолуо; саанан ытан көтөрү өлөрдөххө, обургу ночоот буолуон эбэтэр айылҕаҕа соһуччу уларыйыы тахсан ааһыан сөп; ыраас халлааҥҥа элбэх көтөрдөр көтөн ааһалларын көрдөххө, кыайан саҕаламмакка, табыллыбакка турбут үлэ оннуттан сыҕарыйыа, ситиһии буолуон сөп; тыҥырахтаах көтөр атахха хатаннаҕына уонна кыайан төлөрүппэтэххэ үлэни-хамнаһы атахтыы, тохтото сатааччылар табыллар кэмнэрэ кэлиэн сөп.

КӨТӨХТӨРҮҮ. Түһээтэххэ көтөхтөрөн хаалбыт буоллаххына, туох эмэ сүтүк, ночоот буолуон эбэтэр туох эмэ дьыала табыллымыан сөп; билэр киһиҥ көтөхтөрбүтэ көһүннэҕинэ ыарыы булуо эбэтэр олоххо табыллыбат кэмэ кэлиэ.

КӨСТҮҮМ. Сөп түбэһэр, үчүгэй көстүүмнээх буоллаххына, дьоҥҥо оҥорор сабыдыалыҥ үрдээн барыаҕа.

КРЕДИТ. Кредит ылар туһунан эттэхтэринэ ким эмэ харчы иэс көрдүөҕэ, босхо көмө быһыытынан ыла сатыахтара.

КРОКОДИЛ. Крокодил көһүннэҕинэ бэлэмҥэ үөрэммит киһини кытта сөбүлэспэт, өйдөспөт буолуу улааппытын биллэрэр.

КРОССВОРД. Кроссворд эппиэтин кыайан булбакка толкуйдуу сатыы олорор буоллаххына, эн буруйгуттан тахсыбатах эрэйдээх быһыы этэҥҥэ ааһыаҕа.

КУЙААР. Куйаарга көтөн сулус буолуу эмискэ арахсыыга эбэтэр соһуччу балыыһаҕа эҥин киириигэ көстөр.

КУЛГААХ. Кулгаах көһүннэҕинэ оҕолоруҥ туһунан саныыр кэм кэлбитэ буолуо, тугу эмэни кулгаах көрүҥүн курдугу истиэххэ сөп. Кулгааҕы сиэрэтиттэн ыраастааһын куһаҕан солун көнүүтүгэр, тупсуутугар тириэрдиэн сөп.

КУЛЛУКА. Куллукалаан саппыкы кэттэххэ, тымныйан ыарыы киирэ сылдьан баран ааһыаҕа.

КУЛУНЧУК. Маҕан дьүһүннээх кулунчугу көрдөххө, имэрийдэххэ өссө кэтэһэ түстэххэ баҕа санаа туолуута, үөрүү буолуо.

КУМААҔЫ. Түүлгэр кумааҕыны имитэр буоллаххына, бэйэҥ интэриэскин көмүскүүрүн кэлэн иһэр буолуон сөп; эмэһэни соппут кумааҕыны хомуйар киһи көһүннэҕинэ үлэ-хамнас туһата өссө да кыратын, хойутаан кэлиэн сөбүн биллэрэр; суруктардаах кумааҕыны көрдөххө, солуну билиэххэ сөп; сурук кыайан ааҕыллыбат буоллаҕына, туһата суох буолуон сөп.

КУМАХ. Кумах көстүүтэ, кыра-кыра сүтүктэри, ночооттору түстүүр; кумах чөмөҕөр ытыннахха кэтэһэ санаабыт баҕа санаа туолуута биллэр туһаны аҕалбакка хаалыан сөп.

КУОБАХ. Куобаҕы көрдөххүнэ - хаар түһүө эбэтэр мөлтөөн-ахсаан, быһаарыыта суох буолан иһиини көрдөрөр; үчүгэй көрүҥнээх куобах сүүрэн иһэрин көрдөххө туох эмэ кыра ситиһии буолуо; өлбүт куобаҕы илдьэ сылдьыы ыалдьаары гыннахха көстүөн сөп.

Куобах буутун сиэһин көстүүтэ, ордук санааһын киириитин бэлиэтиир; өлбүт киһи дьиэтигэр өлбүт маҕан куобах көһүннэҕинэ билэр киһиҥ эбэтэр аймаҕыҥ улаханнык ыалдьыаҕа, өлүөн да сөп; куобаҕы ытыалаатахха кытаанах быһаарыыны ылынан баайы-малы харыстааһын туһалаах буолуон сөп.

KУОПСУK. Kуопсугунан ыраас ууну баһан ылан иһэр буоллахха, доҕотторуҥ көмөлөрө баар буолуо, оҕолоруҥ дьолу аҕалыахтара.

КУОСКА. Хара куоска суолу туораатаҕына субу саҕаланар саҥа дьыала табыллыбата, букатын да тохтуура буолуо; аччык, сүүрүк куосканы көрдөххө туох эмэ күрэхтэһиигэ алтыһар доҕоруҥ ыалдьан хаалыан эбэтэр куһаҕан солуну истиэххэ сөп; мөлтөх, кыра куоска оҕото көстүүтэ санаа түһүүтэ, чуҥкуйуу кэлиитигэр көстүөн сөп; куоска ытырдаҕына өр кэмҥэ ааспат-арахпат санаарҕабыл булуоҕа.

КУОТУУ. Түүлгэр кутталтан куотар буоллаххына, эйигин ночооттор күүтэллэр эбэтэр кыайыыга дьулууруҥ мөлтүөн сөп.

КУР. Курдаах сылдьар киһи - санаата туолбут киһи; киэргэллээх курдаах киһи - олоҕор табыллыбыт, көммүт киһи буолар; ыстаан курун курданнахха кэргэни кытта сыһыан көнөр суолга киириэ.

КУРТУЙАХ. Куртуйаҕы түһээн көрөр - ыарыыга.

КУС. Куһу көрдөххүнэ - сөбүлээбэт киһигин кытта эйэлэһиэҥ; куһу туттаххына, туох эмэ дьоһуннаах солуннары истиэҕиҥ, баһын хампы ытырдахха өй-санаа халыйыытын тохтотуу кыаллыаҕа, барыс киириэн сөп; кус оҕолорун иитээри хомуйдахха, былааннарыҥ туолаллара өссө да ыраах соҕуһун көрдөрөр. Оҥоро сылдьар дьыалаҕыттан туох эмэ туһа син тахсыаҕа; ууга уста сылдьар үчүгэй кус көһүн-нэҕинэ, үөрүү-көтүү буолан санааргыы сылдьыбытыҥ ааһан барыа.

Түүлгэ улахан куһу бултааһын улахан туһалаах дьыаланы оҥоруу бэлиэтэ; кустар көтөн кэллэхтэринэ суолталаах солун кэлиэҕэ; куһу туттахха баҕа санаа туолуута эбэтэр барыс киириитэ буолуон сөп.

Куһу бултаатахха үлэни-хамнаһы дьон сыаналыахтара, туох эмэ бэлиэни туттарыахтарын сөп; саас дурдаҕа олорон кус түһэрин кэтээтэххэ, көтөн кэллэхтэринэ өр кэтэспит баҕа санаа туолуута саҕаланыан сөп; кустары ытыалаан бултуйдахха, атыы-эргиэн үлэтэ табыллар кэмэ кэлиэ; көтөн иһэр улахан куһу маҥнайгы ытыынан сыыһан баран иккистээн ытан табан охтордоххо, онтон сатыы-лаабытын кэнниттэн өссө ытан өлөрдөххө уустук дьыала маҥнайгы оҥорууга табыллыбакка эрэйдээн баран иккистээн, онтон үһүстээн оҥордоххо табыллыан сөп; аһылыкка кус этэ бэлэмнээтэххэ атыттар санаалара туоларын оҥоруохха сөп.

КУСТААҺЫН. Түһээн кустуу сырыттаххына, баҕа санааҕын ситиһэргэр дьулуурдаах буолууҥ көмөлөһүө; кустуу бараары оҥостуу буоллаҕына олоххо, үлэҕэ-хамнаска уларыйыыны киллэрии, саҥа дьыаланы саҕалааһын табыллыан сөп.

КУСТУК. Кустугу көрүү - үлэ-хамнас тупсуутугар, дьыала табыллыытыгар тириэрдэн баҕа санаа туолуон сөп.

КУТТАЛ. Бэйэҥ куттаммыккын көрдөххүнэ –оһолго түбэһиэххин сөп: куттаммыт дьону көрүү, араас куһаҕаны көрүүгэ көстөр. Тугу эмэ оҥоруоххун эбэтэр айанныыртан куттанар буоллаххына, билэр дьонноруҥ көмөлөспөккөлөр дьыалаҥ табыллыа суоҕа; түүлгэ көстөр киһиттэн куттанар буоллахха, бу киһиттэн сэрэхтээх буолуохха, кини тугу эмэни буортуну оҥоруон сөп.

Түүлгэ куттаныы туох эрэ ыарахан санаа баарын бэлиэтэ. Куттал этэҥҥэ аастаҕына эбэтэр уһуктан куоттаххына быстах кэмнээх санаа түһүүтэ, долгуйуу эмиэ этэҥҥэ ааһыаҕа; туохтан эрэ куттаннаххына, санааргыырга ханнык эмэ төрүөт көстүөҕэ эбэтэр күнүскү санааларыҥ мунньустууларыттан ыраастаныы буолуон сөп; туох эмэ табыллыа суоҕа диэн куттана санаатахха, оҥороору сылдьар дьыалаҥ кырдьык табыллымаары гыммыт, баҕар, билэр киһиҥ кыаҕым суох диэн көмө-лөспөккө хаалыан сөп; кутталлаах быһыыга киирэ сырыттахха уонна онтон ордон эбэтэр кыайыылаах таҕыстахха дьоҥҥо биллэр дьыалалары оҥорууга бары кыаххын ууран ситиһиэххин сөп; кутталга кии-рэн баран бааһырыы, кыаммакка эрэйдэнии буоллаҕына дьыалаҕа ньотоотуруу тахсарыгар эбэтэр дьиэҕэ-уокка быстах быһыылар тахсан моһуоктуохтарын сөп.

КУТУЙАХ. Кутуйах чыыбыргыыр буоллаҕына, эйигиттэн уоруохтарын баҕараллар; көрдөххө - дьиэҕэ-уокка табыллыбат быһыы, кыра сүтүк дуу, ночоот дуу буолуон сөп; өлөрдөххө - үтүөнү баҕарбат дьону кыайыы буолуон, баҕа санаа туолуон сөп; элбэх кутуйахтар көһүннэхтэринэ туһа таһаарына сатааччылар баар буолуохтара эбэтэр тыл-тылга киирсибэт буолуу үөскээн ааһыан сөп.

КУТУРУК. Сүөһү кутуругун түүлгэ көрүү – куһаҕаҥҥа, уһунун саҕа санааҕа ылларыыга.

КУУЛ. Тэһэҕэстээх куулу көрдөххө - улахан ночоот тахсыа; толору куул - үөрүү-дьол буолуо; элбэх толору куулу көрдөххө - баай буолуоҥ. Куул быһаҕас буоллаҕына санаабыт санаа ситэ туолбакка хаалыан сөп; улахан куулу көтөҕөн кыайбатахха оҥоро сатыыр үлэҕин кыайбакка хаалларыаххын сөп.

KУУРУССА. Кууруссаны көрдөххө, дохуот эбиллэн барыан сөп.

КҮЛ. Күлү көрдөххүнэ, санаа түһүүтэ, санаарҕабыл, баҕа санаа туолбата, оҥорор быһыы кыаллыбыта үөскүөн сөп.

КҮЛҮК. Бэйэҥ күлүккүн көрдөххүнэ, сэрэнэ сылдьыахха наада: көннөрү күлүгү көрдөххө, куттаныы эбэтэр уоруу, сүтүк буолуо.

Күлүгүн улаатан хаалбытыттан дьон соһуйдахтарына улахан суолталаах, элбэх дьону таарыйар улахан үлэни оҥоро сылдьаргын өссө да билэ иликтэригэр сөп.

КҮЛҮҮ. Астына күллэххэ, баҕа санаа туолуута дьэ буолуоҕа.

КҮЛҮҮС. Хатанан турар күлүүһү көрдөххө, кыайан туоратылла охсубат мэһэй баҕа санаа туолуутун мэһэйдиир, туох эмэ уларыйыыны киллэрдэххэ эрэ кыаллар дьыала буолбутун бэлиэтиир.

КҮЛҮҮС ТЫЛА. Түүлгэ күлүүс тыла көһүннэҕинэ, ханнык эмэ билиилэр баалларын бэлиэтиир, туох эмэ туһалаах уларыйыылар буолуохтара; күлүүс тылын булан ылыы, эйэлээх олох уонна үлэҕэ-хамнаска сэргэхсийии, саҥаны киллэрии буолуутун бэлиэтэ; алдьанан хаалбыт күлүүс көстүүтэ, арахсыы, тэйсии буолаары гыммытын көрдөрөр эбэтэр дэҥнэнии да буолуон сөп.

Холбуу баайыллыбыт күлүүстэри ыллаххына, дуоһунаһыҥ үрдүөҕэ эбэтэр үлэҥ сыанабылы ылыаҕа, күлүүс тылын булан ыллахха, саҥа билсиһии буолуо, барыс киириэ эбэтэр саҥа доҕор булунуоххун сөп; кыыс күлүүс тылын буллаҕына, кэргэн тахсыа; күлүүс тылын биэрдэхтэринэ, доҕотторуҥ эрэнэллэрин итэҕэйэллэрин бэлиэтэ.

Өлбүт аҕаҥ элбэх күлүүс тылларын биэрдэҕинэ доҕотторуҥ, аймахтарыҥ, бииргэ үлэлээбиттэриҥ оҥоро сылдьар үлэҕин өйүүллэрин, өйдүүллэрин биллэриэхтэрэ; ааны күлүүс тылынан астахха, урут бил-либэт саҥа дьыаланы саҕалааһын табыллыан сөп.

КҮН. Сырдык күн - бары үчүгэйгэ, баҕа санаа туоларыгар; киирэн эрэр күнү көрүү, уһун үйэлэниигэ, олох уһаан иһиитин ситиһиигэ.

КҮӨГҮ. Түүлгэ күөгүгэ иҥиннэххэ дьон бэйэлэригэр туһалаах, барыс киллэринэр этиилэригэр киирэн биэриэххэ сөп; күөгүнү көрдөххүнэ, сэрэммэккэ албыннааһыҥҥа киирэн биэриэххин сөп; илиигэр ыллаххына, бэйэҥ олоххун бэйэҥ оҥостуоҕуҥ; балыгы туттардахха баҕа санаа туолуута буолуо.

КҮӨЛ. Чуумпу ыраас уулаах күөлү көрүү - санаа туолуутугар; кытыылара барылара көстөр улахан соҕус, чуумпу, үчүгэй күөл көһүн-нэҕинэ, баҕа санааҥ туолан барыыта саҕаланыа; чуумпу, күн уотунан сырдаабыт, көҕөрүмтүйэн көстөр күөл кэргэннии олох табылларыгар, сөбүлэһии баар буоларыгар көстөр; туманнаах күөл көһүннэҕинэ өй-санаа мөлтөөһүнүттэн, билэри да билбэт буолууттан хонтуруолу, кэтээһини мөлтөтүүттэн үлэ-хамнас сатарыйыыта тахсыан сөп; түспүт ардахтан күөлгэ уу эбиллиитэ көһүннэҕинэ барыс киириитэ элбээһинин көстүүтэ буолуо; сааскы кэмҥэ улахан күөл уолан, чычааһаан, кэһиллэр буолан хаалбыта көһүннэҕинэ кураан сайын кэлиэн сөп; уу элбэхтик кэлиититтэн быһыкка дириҥ күөл үөскээн таҕыстаҕына уулаах саас буолуон сөп; күөл чычааһаан хаалбыта көһүннэҕинэ, санаа түһүүтэ, санаарҕабыл киириэн эбэтэр кыах суох буолан хаалан үлэни оҥоруу тардыллыыта кэлиэн сөп.

КҮӨМЭЙ. Киһи күөмэйэ ыалдьаары гыммытын түһээн билиэн сөп. Күөмэйтэн туох эмэ кыһыл таҥаһы уһуннук орооһун эбэтэр күөмэй бэйэтэ уларыйан туох эмэ буолан көһүннэҕинэ сэрэниэххэ.

КҮӨРЭГЭЙ. Kүөрэгэй ырыатын истии - баайга-дуолга, өр кэтэһэ сылдьыбыт санаа туолуутугар.

КҮРДЬЭХ. Түүлгэ күрдьэх көстүүтэ, куруук манаан тахсар үлэҕин дьэ бүтэрээри гыммыккын көрдөрөр; күрдьэх угун тоһуттахха бэйэҥ сыыһа-халты, аһара туттуугунан доруобуйаҕын мөлтөтүөххүн, эбэтэр үлэҕэ атахтаныы тахсыан сөп; сытыы буор хаһар күрдьэх көһүннэҕинэ саҥаны оҥоруу, олох сыалын ситиһии саҕаланыан сөп.

Тимир күрдьэх угун оҥордоххо туһалаах үлэни оҥорор кэм кэлбит буолуон сөп; хортуоппуй олордор сирин хаһаары күрдьэх угун тоһуттахха оҥоро сатыыр үлэни саҕалааһын өссө да эрдэ буолуо.

КҮРҮӨ. Күрүөнү быыһынан киирии - эчэйиигэ, ыарыыга көстөр; күрүө көстүүтэ - хааччах, мэһэй, өй-санаа аһара барарын тохтотуу бэлиэтэ; күрүө үрдүгэр таҕыстахха туһалаах дьыаланы син бүтэрэн ситиһии буолуо; күрүөнү тоҕо көтөн бардахха, кыайа-хото туттуунан үөскээбит мэһэйи суох оҥоруохха сөп; саҥа күрүөнү оҥоруу өйгө-санааҕа саҥа хааччахтары киллэрии туһалааҕын биллэрэр; күрүө баҕанатын оҥоруу ситиһии төрүтэ олохтоммутун бэлиэтэ буолар.

Күрүөнү, олбуору кэҥэтии билии-көрүү таһыма уруккутааҕар эбиллибитин, кыах-күүс элбээбитин биллэрэр; дьиэҕэ барар суолу туора күрүө тутуллубут буоллаҕына, өрө тахсар, ситиһиини оҥорор баҕа санаа туолар кыаҕа суох буолуо.

КҮРЭХТЭҺИИ. Ханнык баҕарар күрэхтэһиигэ кытыннахха туох эмэ боппуруоска тыл-тылга киирсибэт буолуу, ханнык эрэ икки өрүттэнэн хаалар боппуруоһу быһаарса сатааһын үөскүөн сөп.

КҮҺҮН. Күһүн кэлбитэ көстүүтэ туһааннаах бириэмэтигэр сөп түбэспэтэҕинэ – соһуччу көмө кэлиэн сөп.

КҮҮЛЭЙ. Киэһэ бииргэ күүлэйдээһин, халы-мааргы быһыылары түстээһин, сыыһа-халты туттунууга көстүөн сөп.

КҮҮС. Түһээҥҥин тугу эмэ оҥоро сылдьан күүстээх, кыанар курдук сананнаххына эбэтэр туох эмэ ыараханы көтөҕөн кыайдаххына, ситиһиини оҥорууттан баҕа санаа туолуута буолуо.

KҮҮҺҮЛЭЭҺИН. Күүһүлээһини көрдөххө, ханнык эрэ дьыалаҕа ыгааһыны, баттааһыны оҥорон киллэрэн сөбүлээбэт быһыыгын оҥотторо сатыахтарын сөп.

КЭПСЭТИИ. Солун таҥаһы кэтэр туһунан кэпсэтии буоллаҕына элбэх солуннаах ыалдьыт кэлиэн сөп.

КЭҺИИ. Түүлгэ кэһии биэрдэххэ дьон үчүгэйдик эппэттэрин, туох эрэ хом санаалаахтарын билиэххэ сөп; кэһии ыллахха эрэллээхтик, таба быһаарыыны ылыныы табыллан атыттар көмөлөрүнэн барыс кии-рэрин, санаа туоларын ситиһиэххэ сөп.

КЫАЙЫЫ. Туохха эмэ кыайыыны ситистэххинэ, эйигин күүтэр, эрэнэр дьон баалларын көрдөрөр, ситиһии илэ буолуон сөп.

КЫАТТАРЫЫ. Туох эмэ кыаттарбатаҕына, сатаммакка хааллаҕына илэтигэр үлэҕэ-хамнаска сатарыйыы тахсыан сөп.

KЫБЫЛЛЫЫ. Туохха эрэ кыбыллыыттан тыын хааттаран олус куттанан уһугуннахха тыҥа эбэтэр сүрэх ыалдьар буолуон сөп, күүс-кыах аҕыйаҕын биллэрэр.

КЫМЫС. Кымыһы сөбүлээн истэххэ өр кэтэспит баҕа санаа туолуута саҕаланыан эбэтэр доруобуйа тупсан иһиитэ биллэн барыан сөп; ыстакаантан кымыс иһиитэ сатамматаҕына ханнык эрэ уустук дьыалаҕа умнан дуу, хайаан дуу сыыһа туттуу тахсыан эбэтэр хомолто кэлэн ааһыан сөп.

КЫМЫРДАҔАС. Таах хаамса сылдьар кымырдаҕастары көрдөххө, кыра-быстах дьыалалары оҥоро сатааһыннар табыллыбаккалар сыыһа-халты буолуохтара эбэтэр үлэҕэ кыра, быстах мэһэйдэр көс-түөхтэрэ; кымырдаҕастары хам үктүөлээтэххэ быстах мэһэйдэр суох буола туоратыллыахтарын сөп.

КЫПТЫЫЙ. Кыптыыйы ылар дьахтары көрдөххүнэ, кыыс оҕо төрүөҕэ. Үчүгэй көрүҥнээх, сытыы кыптыый көһүннэҕинэ майгы кэччэгэй, тоҥкуруун буола уларыйыытыттан билэр дьоҥҥун кытта биир тылы булар ыарахан буолуо эбэтэр сөбүлээбэт эрээри, бэйэҕэ барыстаах дьыала табыллыан сөп; кыптыыйынан кырыйдахха, баҕа санааны ситиһии, үлэ-хамнас табыллыытын биллэрэр.

Түүлгэ тугу эмэ кырыйаары бэлэмнэммитиҥ кэннэ кыптыый сүтэн хааллаҕына, туох эмэ уларыйыы тахсыахтааҕа өр кэмҥэ кыаттарбакка эрэйдиэн сөп; хара кыптыый көһүннэҕинэ тыл-тылга киирсибэт, биир тылы булуммат кэм кэлэн ааһыан сөп.

КЫРА. Киһи бэйэтин урукку көрүҥүттэн кыччаан көстүүтэ, күүһэ-кыаҕа аҕыйаабытыттан хамсаныылары кыайбатыттан мөлтөөһүнүн бэлиэтэ буолар уонна кини атын киһи сүбэтигэр, көмөтүгэр наадыйара тиийэн кэлбитин көрдөрөр; кыччаан хаалбыт киһини көрдөххө өй-санаа мөлтөөн, аҕыйаан куччаабытын биллэрэр. Уруккута улахан киһи кыччаан көстүүтэ ол кэмтэн уларыйыы мөлтөөһүн өттүгэр баран иһэ-рин көрдөрөр; туох түүлгэ көстөр барыта урукку биллэр көстүүлэриттэн кыччаан хаалыылара мөлтөөһүн, санаа түһүүтэ, кыах суох буолуута кэлэн иһэрин биллэрэллэр.

КЫРААБЫЛ. Кыраабылы оҥоро сатаатахха тугу эмэ хомуйарга, чөмөхтүүргэ аналлаах үлэни оҥорор кэм кэлбитэ биллэр.

КЫРААСКА. Саҥа кырааскаламмыт киһи уҥуоҕун көрүү - киһи өлүүтүгэр; маҕан кыраасканан күрүөнү кырааскалааһын, билэр убаастыыр киһиҥ өлүүтүгэр көстөр; түүлгэ хатыҥы маҕан кыраасканан кырааскалааһын дьахтар өлүүтэ буоларыгар көстүөн сөп.

КЫРБАНАР. Кими эмэ кырбыыры көрдөххө, ким эмэ туһунан аһына санааһын киирэн ааһыан сөп. Бэйэҥ кырбаннаххына, оҥоро сылдьар быһыыгар аһара бара сылдьаргын тохтотон биэрэн үчүгэй буолуу, тупсуу саҕаланарыгар тириэрдэр.

КЫРДЬЫЫ. Эмискэ кырдьан хаалар киһи көһүннэҕинэ үлэ ханнык эрэ көрүҥэр кыайбата биллэн хаалыан сөп.

КЫРЫЫҺА. Дьиэ кырыыһатын көтүрэн үөһээ тахсар буоллаххына, урут оҥоруллубатах, саҥа дьыаланы оҥорууну саҕалааһыныҥ ситиһиилээх буолуон сөп; кырыыһаҕа ыттан тахсыы эбэтэр кырыыһа үрдүгэр тахсан сылдьыы билии-көрүү кэҥээн, өй-санаа сайдыбытын биллэрэр; түүлгэ олус кыараҕас дьиэ кырыыһатын иһигэр сырыттахха киһи араас санааларга ылларыыта, кыайан сөптөөх быһаарыыны ылыммат кэмэ кэлиэн эбэтэр төбөҕө араас куһаҕан санаалар мунньустаннар ыарыы киириэн сөп.

KЫРЫЫСА. Аһыы турар улахан кырыыса көстүүтэ искэр сөбүлээбэт быһыыҥ эйигиттэн тутулуктааҕын бэлиэтэ; кырыысаны өтүйэнэн охсуолуургар кыһаммат буоллаҕына бэйэҥ кыаххынан сөбүлээбэт быһыыгын уларытар кыаҕын суоҕун көрдөрөр. Кырыыса көһүннэҕинэ, соседтарын эбэтэр бииргэ үлэлиир дьонуҥ албынныахтарын эбэтэр улаханнык хомотуохтарын сөп.

КЫСТЫК. Тимир ууһун кыстыга көһүннэҕинэ эрэйдээхтик саҕаламмыт үлэ үчүгэйдик түмүктэниэ.

КЫҺЫЛ. Дьахтар түһээн туох эмэ кыһыл дьүһүннээҕи көрдөҕүнэ, бириэмэтэ кэлиэ; туох эмэ кыһыл дьүһүннэнэн көһүннэҕинэ баҕа санаа аһара барыыта буолуон сөп.

KЫҺЫЛ KӨМҮС. Кыһыл көмүс куһуоччугун ылан айаххар уган, ыйыстан кэбистэххэ оҥоро сылдьар үлэҥ-хамнаһыҥ туһалаах диэн дьонуҥ сыаналыахтара; кыһыл көмүс куһуоччугун сиэпкэ угуннахха өр кэмҥэ көрдүү сатаабытыҥ көстүөн, барыс киириэн сөп.

КЫҺЫН. Кыһыҥҥы кэмҥэ сылдьан тоҥор буоллахха, мөлтөөһүн кэмэ кэлиэҕэ, санаа түһүүтэ саҕаланыа. Маннык түүл кэнниттэн бары дьыалаларга ситиһиини, уларыйыыны оҥорор уустук буолуоҕа.

КЫТАЛЫК. Ырыатын иһиттэххэ - өлүү буолуо.

КЫТЫЛ. Түһээн кытылы көрдөххө, ыарыһах үтүөрэн эбэтэр дьадаҥы көнөн барыаҕа, холкутук дьоллоохтук олоруу бэлиэтэ.

КЫЫЛЛАР. Сымнаҕас майгылаах кыыллары көрдөххүнэ, үчүгэйдик билэр киһигин көрсүөҕүҥ; кыра тыа кыылын тутар буоллаххына, кимниин эмэ этиһии буолуон сөп.

КЫЫС. Үчүгэй кыыһы көрдөххө - үөрүү буолуо; бииргэ сылдьар элбэх кыргыттары көрдөххө, баай эбиллэн иһиэҕэ; кэргэн тахсар кыыһы көрдөххө дьону кытта сыһыаҥҥа улахан уларыйыылар буо-луохтара; кыра кыыһы көрдөххө туох эмэ дьыаланы сыыһа, оҕолуу санаанан салайтаран оҥоруохха сөп; кыыс оҕоҥ көһүннэҕинэ, хайдах көрүҥнээҕин курдук быһыылар буолуохтарын сөп.

КЫЫҺЫРЫЫ. Түүлгэ кыыһырдаххына - үөрүөҕүҥ, санааҥ көтөҕүллүө, куһаҕан санаалаахтар тэйэн биэриэхтэрэ, ситэ оҥоруллубакка сылдьар үлэ салҕаныыта табыллыан сөп.

КЭМПИЭТ. Кэмпиэт биэрдэхтэринэ – бултуйуу буолуо; кэмпиэти көрдөххүнэ, үөрүүгэ-көтүүгэ, аһааһыҥҥа ыҥырыллыаҥ, сиэтэххэ – санаа туолуута буолуо.

КЭПСЭТИИ. Кыыллары кытта кэпсэтии - түбүк, үлэ-хамнас эбиллиитигэр; атын дьоннору кытта кэпсэтии - доҕотторуҥ сөбүлүүллэр; тугу этэргин билбэт буоллаххына, мөлтүүр кэмнэр кэлэллэр.

КЭРГЭН. Түүлгэр кэргэниҥ көһүннэҕинэ, туох эрэ боппуруоска кинилиин тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлиэҕэ эбэтэр дьиэ-уот дьыалата ситэ табыллыбатыттан санаарҕыырыҥ бэлиэтэ; түүлгэ саҥа кэргэн ылаары бэлэмнэнэр киһи бэйэтэ кэргэннээх буоллаҕына, кэргэнэ ыарахан ыарыыга ылларыан сөп; кэргэн таҕыстахха олоххо, дьиэҕэ-уокка улахан уларыйыы тахсыан сөп; ыарыһах киһи түүлгэ кэргэн тахсара олус куһаҕаҥҥа көстөр бэлиэ, олоҕор куһаҕан өттүгэр уларыйыы буолуон сөп.

КЭРИИМ. Халлаантан кэритэ сылдьар киһилэрин саҥатын иһиттэххинэ, сотору өлүү буолуо.

КЭҺИИ. Түһээн кэһии ылар - үлэ-хамнас табыллыытыгар, барыс киириитигэр, үөрүү буолуутугар тириэрдэр; кэһии биэрдэххэ туһалаах дьыалаҕа көмө, көмүскэл баар буолуо эбэтэр куһаҕаннык этиэхтэрин, туһалаах дьыаланы мүччү тутуоххун сөп; араас аһылыгы талан киһиэхэ кэһии биэрэр буоллахха бары үлэҕэр-хамнаскар өйүүр, көмөлөһөр киһилээххин биллэрэр.

КЭТЭҺИИ. Кими эмэ эбэтэр тугу эрэ кэтэһэриҥ түүлгэр кэлэр буоллаҕына - дьиҥнээҕэр кэлиэ суоҕа.

Л

ЛААМПА. Лаампаны уматан уоту сырдатыы эбэтэр умайа турар лаампаны көрүү, үлэҕэр ситиһиини түстүүр; умайа турар остуол лаампатын умуруоруу, кими эмэ хомотууга эбэтэр санаарҕабылга көстөр; остуол лаампата умайбат буоллаҕына, тугу эмэ оҥоро сатааһын кыаллыбат кэмэ кэлиэн сөп; лаампаны өһүлэн ыллахха оҥоруллубут дьыалаҕа уларытыыны киллэриэххэ сөп.

Хас да выключателлэри араара сатаатахха электрическэй уоттаах лаампалар умуллубат буолуулара дьоҥҥо тириэрдэ сатыыр үөрэҕин аны эйиигиттэн тутулуга суох тарҕанан баран иһэрин бэлиэтиир.

ЛААХ. Лааҕынан тугу эмэ кырааскалыыр буоллахха соччо табыллыбатах дьыаланы тупсарыы, көннөрүү, биллии-көстүү диэки баран иһии сыыһа буолан хаалыан эбэтэр быстах төбө ыарыыта киириэн сөп.

ЛАПСА. Лапсаны буһардахха хомолто, кыһыы-аба элбиэҕэ, туораталлар диэн быстах санаа киирэн кыыһырыыны үөскэтиэн сөп.

ЛЕКЦИЯ. Лекция ааҕаргар тулалыыр дьон сөбүлэһэр буоллахтарына эн үлэҕэр наадыйар дьон баар буолуохтара.

ЛИНОЛЕУМ. Эргэ муостаны үрдүнэн линолеумунан тэлгээтэххэ оҥорулла сылдьар үлэҕэ үөскээн тахсар мэһэйдэри сотору кэминэн туоратыы кыаллан суох буолан хаалыахтара.

ЛЮСТРА. Күлүмүрдэс сырдык люстра көһүннэҕинэ баҕа санаа туолуута эбэтэр ситиһии буолуон сөп; люстра быылын сотон ыраастаатахха ыалдьыттар кэлиэхтэрин сөп.

ЛУУК. Хонууттан луугу хомуйан ылан сиэтэххэ өйдөспөт, тыл-тылга киирсибэт буолуу киирэн ааһыан сөп.

М

МААЙКА. Түүлгэ харааран көстөр бээтинэлээх маайка көһүннэҕинэ, бээтинэ ханан баар сиринэн сүтэн биэрбэт ыарыы баарын бэлиэтиир; маайкаҕа траур курусубатын тигэр буоллахха, ыарыы туһунан ис санаалар кыайан арахсыбаттарын биллэрэр.

МААСКА. Мааска кэппит дьоннору көрдөххүнэ, араас албыҥҥа киллэрэ сатааччылары, сымыйыаччылары эбэтэр ордук санааччылары кытта быһаарсыаххын сөп.

МАҔАҺЫЫН. Ону-маны атыыластаххына, дьыалаҥ табыллыа суоҕа; үчүгэйдик талан ыллаххына, кыратык барыс киириэн сөп; толору астаах-үөллээх, маллаах маҕаһыыҥҥа сылдьыы, бары-барыта баар буолуутугар; маҕаһыыҥҥа киирэ сылдьар буоллахха, атыы-эргиэн дьыалатыгар ханнык эмэ хамсааһын баар буолуо, маҕаһыын көстүүтүн курдук туох эмэ уларыйыылар буолуохтара; элбэх маллаах маҕаһыыҥҥа киирдэххэ баай-мал эбиллиэн сөп; маҕаһыынтан тугу эмэ атыылаһан баран харчы төлөөтөххө ночоокко түһүөххэ сөп.

МАЛИНА. Көрдөххүнэ, дьыалаларгын мөлтөхтүк тутаҥҥын кутталга, ночоокко киирээри гыммыккын биллэрэр.

МАННЬЫАТ. Үрүҥ көмүс манньыаттары көрдөххө, соһуччу хомолто буолуо, харах уута тахсыан сөп; сиэдэрэй оҥоруулаах хрусталь манньыаттары көрүү кэнниттэн, туолбат баҕа санаалары хаалларар ордук буолуоҕа; элбэх алтан манньыаттар баар буоллахтарына туһалаах үлэни кыайыахха сөп.

МАС. Уокка оттор маһы дьиэҕэ кыстааһын, тыл-тылга киирсибэт буолууга, элбэх саҥа-иҥэ, кэпсэтии тахсыытыгар көстөр. Түүлгэ мас сыыһа илиигэ дуу, атахха дуу хатаммыта билиннэҕинэ, сол сиринэн сотору ыалдьыаҕа; уокка оттор маһы хайытыы доруобуйа тупсарын тэҥэ, үлэ-хамнас табыллан иһэрин көрдөрөр.

МАС КӨӨБҮЛЭ. Мас көөбүлүн үрдүгэр олордоххо, үлэҕэ, кэпсэтиигэ сыыһа-халты тахсарыгар. Оттон көрдөххө итэҕэйбэт, эрэммэт санааттан дьиэ кэргэҥҥэ сыыһа өйдөһүү үөскүөн сөп.

МАССЫЫНА. Массыына фаратын уота сандааран кэллэҕинэ, улахан суолтата суох сурах кэлиэҕэ; массыына саахалланыытыгар түбэстэххинэ, кэлэн иһэр дьыалаларыҥ соччо табыллыахтара суоҕа эбэтэр туох эмэ соһуччу уларыйыы буолуоҕа; суоппар киһи бэйэтэ массыына ыыта сылдьар буоллаҕына, туох эмэ саахал тахсыа, эрэй, үлэ эбиллиэ эбэтэр ыалдьыы буолуо; бэйэтэ суоппардаабат киһи массыына ыыта сылдьара, үлэни-хамнаһы табан салайарын бэлиэтэ; түүлгэ массыынанан илэ кэлэр киһи уһун үйэтэ суох буолуо; олорсон айаннаан иһии - үлэ-хамнас үчүгэйдик баран иһэрин бэлиэтэ; кыттыгас бииргэ айаннааһын - өйдөһөр, биир санаалаах дьон бииргэ айанныыллар. Массыына тыаһа кэллэҕинэ, сурах дуу, сурук дуу кэлиэҕэ; массыынаны көрдөххүнэ, ханна эрэ барыаххын саныыгын; түстэххинэ, былааннарыҥ туоланнар санааҥ дуоһуйуута буолуо.

Грузовой массыына кыайан барбат, хааттаран турар буоллаҕына улахан, туһалаах оҥоруллубут үлэ атын мэһэйдэр мэһэйдииллэриттэн кыайан сыҕарыйа, хамсыы илигин көрдөрөр; грузовой массыынанан айаннаан иһэн суол суох буолан, хааттаран хааллахха, үлэ-хамнас атахтаныыта, тардыллыыта кэлиэн сөп; грузовой массыынанан этэҥҥэ айаннаатахха туһалаах үлэни-хамнаһы оҥоруу кыаллар кыахтаныа; алдьаммыт массыынаны оҥоруу көһүннэҕинэ массыына хаһаайына киһи ыалдьыан, эмтэниэн сөп; массыына ууга түһэн баран устан бар-даҕына табыллыа суох курдук үлэ сатанар кэмэ кэлиэн сөп.

Түүлгэр массыынаҥ сүтэн хааллаҕына, инники баҕа санааларыҥ туолалларыгар мэһэйдэр көрсүөхтэрэ; массыына абаарыйатыгар түбэһэн баран этэҥҥэ буоллаххына, үлэҕэ-хамнаска уларыйыы тахсыаҕа; массыынанан олус түргэнник айаннаатаххына, кутталлаах, кыаттарбат дьыаланы оҥостоору гыммыккын көрдөрөр; олус улахан массыыналар сиирэ-халты көтөн, тыаһаан-ууһаан аастахтарына, улахан, элбэх сырыылаах айан суолун кытыытыгар массыынаҥ кыратык моһуогуран тохтоон ылыаххын сөп; массыынанан кэлбиккэр олбуор аанын аһан биэрдэхтэринэ, саҕаламмыт үлэ табыллыа. Бииргэ массыына оҥостуу - биир санаалаах буолууга; кабриолет легковой массыынанан айаннаатахха оҥоро сылдьар үлэни-хамнаһы дьон билэрэ, сыанабыла улаатыаҕа.

Ханна эрэ бараары гыммытыҥ массыынаҥ суох буоллаҕына, оҥоруохтаах дьыалаҕар атахтаныы тахсыаҕа, дьулуурдаах эрэ буоллаххына санааҕын ситиһиэххин сөп; массыына двигателя эбэтэр атын туох эмэ чааһа алдьанан тэһиннэҕинэ ханнык эмэ ыарыы булуон эбэтэр күүтүүлээх дьыала табыллымыан сөп; олус эргэ, хаарбах массыына түүлгэ көстүүтэ баҕа санаа туоларыгар кыах суоҕун биллэрэр; массыына туга эмэтэ тиийбэт, суох буоллаҕына, үлэҕэ-хамнаска атахтаныы, туох эрэ тиийбэт буолуута кэлиэн сөп.

Үрдүк сыыр сирэйиттэн массыына суулуннаҕына уонна онтон көппүт кумахха таптарбатахха суолга кыра саахал буолуо эрээри этэҥҥэ, улахан содула суох ааһыан сөп; массыына кыайан эстибэтэҕинэ дьыала саҕаланыытыттан табыллыа суоҕа; массыынаны хомуйан бэлэмнээтэххэ атыылааһын табыллыан сөп; грузовой массыынанан этэҥҥэ айаннаатахха үлэ кыаллар, табыллар кэмэ кэлэр.

Грузовой массыынанан үрдүк сыыры этэҥҥэ түстэххэ саҕаланан иһэн тохтоон хаалбыт үлэ салҕанан барыан сөп; массыынанан айаннаан, халдьаайыны тахсан иһэн тохтоотоххо саҕаланан испит үлэ тохтоон, атахтанан хаалыыта буолуон сөп; массыынаны төһө да миэстэ баарын үрдүнэн гаражка киллэрбэтэхтэринэ оҥоро сылдьар үлэни утарсааччылар, туората сатааччылар өссө да баалларын, кыахтара, былаастара элбэҕин биллэрэр.

МИИН. Эт миинин көрдөххүнэ, үчүгэй солуннары истиэҕиҥ эбэтэр наадалаах кэмҥэр доҕотторун көмөлөһүөхтэрин сөп; миини буһардахха элбэх ыалдьыт кэлиэн сөп; хоргуннаах миин буһа турар буоллаҕына боччумнаах аһааһын буолуон сөп; кыттыһан миин буһарыы сатаннаҕына биир үлэни көмөлөөн оҥоро сылдьаргыт табыллан туһалааҕа биллиэн сөп. Ыалдьыттыын миин иһиитэ буоллаҕына ханнык эрэ ыалдьыт кэһиилээх кэлиэн сөп эбэтэр баҕа санаа туолуута буолуо.

МИКРОВОЛНОВАЙ ОҺОХ. Микроволновай оһоххо тугу эмэ буһаран ыллахха үлэ-хамнас табылларын туһугар элбэхтик сүүрүөххэ, барыахха-кэлиэххэ наадатын быһаарар.

МИЛИЦИОНЕР. Көрдөххүнэ, оҥороору бэлэмнэнэр дьыалаҕын ситиһиэххин сөп.

МИЭБЭЛ. Эргэ миэбэли дьиэттэн таһаарыы, билэр аймах киһиҥ өлөрүн бэлиэтэ; дьиэ иһигэр саҥа миэбэли сөбүлүү көрдөххө, олоххо тупсуу диэки уларыйыы тахсыаҕа; эргэ дьиэ таһыгар миэбэл сытыйбыта көһүннэҕинэ, кырдьаҕас киһи өлүүтэ буолуон сөп эбэтэр туох эмэ туһа тахсыа диэн эрэнэ санаабыт дьыала табыллымыан сөп.

МООЙ. Моонньуҥ синньигэс буоллаҕына, доруобуйаҥ мөлтөҕүн бэлиэтэ; уһун моой - чыын-хаан, аат-суол үрдээһинэ; өҕүллүбүт, эргийэн хаалбыт моой - иэдээҥҥэ түбэһии, ночоот, кыбыстыы буолуон сөп, айанныырга сэрэхтээх буолуу кэлбит; моонньугун муомахтаатахтарына, онон ыарыы киириэҕэ эбэ¬тэр эйигин салайыахтарын, дьаһайыахтарын баҕарааччылартан хайдах куотунуоххун булбакка эрэйдэнэҕин; киһиэхэ бэрэбинэнэн хам баттаммыт моой көһүннэҕинэ, күөмэй ыарыыта булуон сөп.

МОРКУОП. Моркуоп хайдах көрүҥээх көстүүтэ эр киһи ис туругун, этин-сиинин бөҕөтүн быһаарар; моркуобу түһээтэххэ баҕа санаа туолуута буолуо; моркуоп көһүннэҕинэ атын аҥарга баҕара санааһын баар буолуон сөп.

МОТОЦИКЛ. Быһаарыыта көрүҥүттэн тутулуктанар, бэйэтэ тиэхиникэҕэ сыһыаннаах киһиэхэ кыра бырааттарын сүрдэрэ. Түүлгэ мотоциклынан айаннааһын буоллаҕына туһааннаах дьыалаҕа улахан сэрэхтээх буолуу ирдэнэр; мотоциклы ыыттахха ыксаабат, тиэтэйбэт буолуу хайаан да эрэйиллэр.

МОТУОР. Тиэхиникэ мотуорун ремона буоллаҕына сүрэх ыарыыта киирэн эмтэнии, операция да буолуон сөп.

МУҤХА. Муҥхалыы бардахха барыс киирэр, туһа тахсар үлэтин саҕалыахха сөп эбэтэр халлаан былытырыа.

МУОЛ. Муол таҥаска эбэтэр көбүөргэ сылдьар буоллаҕына, эбиискэ иитиллээччи баар буолуоҕа; киһи илиитигэр олорор муолу өлөрдөххө, айах адаҕатыттан, иитиллээччиттэн босхолонуохха сөп.

МУОРА. Сырдык, үчүгэй, чуумпу муораҕа холкутук харбыы сылдьыы, доруобай буолууга, баҕа санаа туолуутугар көстөр, ситиһиилэри оҥорор кыахтааххын быһаарар; муора долгуннара биэрэги таһымныы охсоллорун көрдөххө өй-санаа туолан, кут-сүр күүһүрэн таһынан таһымнаан тахсыытын табан салайан биэриэххэ наада, олоххо уларытыылары киллэрэр кэм кэлбит буолуон сөп.

МУОС. Сүөһү дуу, таба дуу муоһун көрөр, тапталлааҕыҥ атын киһини кытта барсан эрэрин көрдөрөр буолуон сөп.

МУОСТА. Саҥа линолеум муостаны оҥоруу, үлэһит киһи соһуччу өлүүтүгэр көстөр; тугунан эрэ, ураты матырыйаалынан саҥа муостаны оҥордоххо кыах суох буолуута, санаарҕабыл, кутурҕан кэлиэн сөп. Муостаны туорааһын - кыра мэһэйдэри туорааһын, бэлиэ кэмнэри ааһыы; мэһэйдэрдээх муостаны этэҥҥэ туораатахха олоххо соһуччу көрсүллэр ыараханнары этэҥҥэ туоруохха сөп.

Түүлгэ муоста көһүннэҕинэ, ол муоста көстүүтэ бэйэҥ олоххор ситиспит ситиһиигин бэлиэтиир. Алдьаммыт муоста киһи олоҕор ханнык эрэ санааргыыр, кыайан көннөрүллэ охсубат туох эрэ мэһэй баарын көрдөрөр; муостаны сиппийии, ыраастааһын, киһи олоҕун бэйэтин кыаҕынан көннөрө сатааһына буолар; муостаны сууйуу санаа-оноо мунньуллубута ыраастаныытыгар тириэрдэр; муоста көһүннэҕинэ олоххо, үлэҕэ сыһыаны, тирэҕи сыаналаан көрүөххэ. Куһаҕан муоста сыыһа суолу тутуһуу, үчүгэй муоста таба суолу тутуһуу буолар; олорор дьиэ муостата алдьанан көһүннэҕинэ, хомолто, санаарҕабыл кэлиэҕэ, баҕа санаа туолуутугар мэһэй баар буолуоҕа; муостаны уу ылыыта атыттар ордук санааһыннара баарын биллэрэр.

МУОХ. Муох түүлгэ көһүннэҕинэ тугу баҕара санаабытыҥ аһара элбэх буолан таах хаалыан сөбүн биллэрэр.

МУРУН. Түһээн муруну көрдөххүнэ, ханнык эрэ наадалаах дьыаланы кыайан быһаарбакка эрэйдэнэҕин; муруна суох буолар киһини көрдөххө үчүгэйдик билэр киһиҥ албыныгар түбэһиэххэ сөп; мурун алдьанан эбэтэр олус улаатан көстүүтэ тымныйан ыалдьыы буолаары гыммытын биллэриэн эбэтэр оҕолор хайдах сылдьалларын көрдөрүөн сөп; мурун улаатан хааллаҕына, киһи туох эрэ уһулуччулаах, туһалаах дьыаланы кыайа-хото оҥоруон сөп.

МУУС. Муус устун этэҥҥэ хаамтаххына, туһалаах үлэни оҥоро сылдьарыҥ бэлиэтэ. Элбэх муус чөмөхтөрүн көрдөххүнэ, туһата суох үлэлэр элбииллэр, албын, туолбат баҕа санаалар киирэллэр. Дьиэ иһигэр муус баар буоллаҕына, дьиэлээхтэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара мөлтөөн, тымныйан ылыан сөп; халтархай мууска киирэн нэһиилэ хаамтахха, таба өйдөспөт дьон икки ардыларыгар киирэн уҥа-хаҥас быһаарсыыларга түбэһиэххэ сөп; ууллан эрэр мууска хаамтахха, хомоппут дьоҥҥо сыһыаҥҥа олус эрдэлээн эйэлэһэ сатааһын буолуоҕа; муус хонууга сырыттахха, дьоҥҥо тыйыс, кытаанах сыһыаҥҥыттан эрэйдэниэххин сөп; муус умуһаҕар киирдэххэ, ким эмэ куһаҕаннык этиэҕэ эбэтэр сымыйаҕа киирэн биэрии буолуоҕа.

Мууһу сиэтэххэ санаарҕабыл кэнниттэн үөрүү, санаа туолуута буолуо; күөл мууһа тоҥон үллэн, чөмөх буоллаҕына баҕа санаа туолбакка эрэйдиэҕэ эбэтэр кэргэни кытта быстах кэмҥэ тэйсэн ылыы кэлэн ааһыаҕа; мууһу тоҕо анньыы олохсуйбут сыыһаны көннөрүү бэлиэтэ; олбуор иһэ барыта муус буолбут буоллаҕына, дьиэлээхтэр бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара тымныйыа, биир тылы булаллара уусту-гуруо; үрдүк муус халдьаайы санаарҕабыл ааһан биэрбэтин биллэрэр; ирэн эрэр муус көһүннэҕинэ дьону кытта сыһыан тупсан барыыта саҕаланыа эбэтэр саҥа үлэ табыллыа; муустаах ууга массыына устан бардаҕына оҥоро сылдьар үлэ дьон сыанабылын ылыаҕа.

МYӨТ. Мүөтү көрдөххө эбэтэр сиэтэххэ баҕа санаа туолуута, барыс киириитэ буолуон сөп.

МЭЙИИ. Мэйиини көрдөххө төбөнү харыстыыр, көрөр-истэр туһунан санаан ылар наада буолбутун биллэрэр, кылгас кэмҥэ төбө ыарыыта киирэн ааһыан сөп.

МЭКЧИРГЭ. Дьиэ таһыгар түһэн олорор буоллаҕына, кыыс оҕо эргэ барар, күтүөт кэлэр; мэкчиргэ хаһыыта, туох эмэ куһаҕан быһыы буолаары эбэтэр сурах кэлээри гыннаҕына иһиллэр.

МӨҺӨӨЧЧҮК. Харчы угар мөһөөччүк кураанах буоллаҕына, харчы кэлиэ, санаа көнүүтэ буолуо; толору мөһөөччүк – аһыы-аба, куһаҕан майгы аһара барыыта дьадайыыга тириэрдиэн сөп.

МЫЫЛА. Умуһахтан элбэх мыыланы хостоон таһаардахха, урукку олоҕу үөрэтии, оннун булларыы туох эмэ ситиһиини, ааспыт кэмнээҕи сыыһалартан ыраастаныыны оҥоруон сөп.

МЭТЭЭЛ. Атын киһиэхэ мэтээл иилэн биэрдэххинэ, кини туох эмэ ураты кыайыыны оҥороругар көмөлөһөн, тирэх буолуоҕуҥ; бэйэҥ иилиннэххинэ ордук санааччылар баар буолуохтара.

МЭЭРЭЙ. Миэтэрэнэн тугу эмэ мээрэйдиир – кутурҕаҥҥа; мээрэйдиир тэрили көннөрүү, тупсарыы саҥа саҕаланар үлэ табылларыгар кыһаныы бэлиэтэ.

МЭЭЧИК. Мээчигинэн оонньуур буоллаххына, баайыҥ эбиллиэ; хара мээчигинэн оонньуур киһини быстах ыарыы булуон сөп; мээчигинэн бырахса оонньоотоххо спорт ханнык эрэ көрүҥэр эйэлээх күрэхтэһии, хардары-таары кыайсыы буолуон сөп.

Н

НАЖДАК. Тугу эрэ көннөрө, тупсара сатааһын хатыылаахтык ыраастанан, эрэйдээхтик оҥоруллара табыллар буоллаҕына, наждачнай шкурканы түүлгэ көрүөххэ сөп.

НАСКЫ. Кирдээх наскы көһүннэҕинэ, тыл-тылга киирсибэт буолуу, этиһии буолуон сөп; тырыттыбыт наскы көһүннэҕинэ эн тускунан куһаҕаннык этэллэр эбэтэр баҕа санаа кыайан туолуо суоҕа; кыра кирдээх наскыны кэттэххэ оҥоруохтаах дьыалаҕа кыра, эрэйэ суох көнүөн сөптөөх итэҕэстэр баар буолуохтарын сөп.

НЕКРОЛОГ. Некрологы аахтахха сөбүлээбэт солуну истиэххэ эбэтэр олус өр кэмҥэ көрсүбэтэх киһини көрсүөххэ сөп.

НЭҺИЛИЭСТИБЭ. Нэһилиэстибэ кэлэрин туһунан иһиттэххэ бас билииттэн туох эмэ көҕүрүөн, баайы-малы кытта сибээстээх боппуруостар үөскүөхтэрин эбэтэр туох эмэ уустук дьыаланы судургутук быһаарар кыах көстүөн сөп.

НЬ

НЬУОСКА. Ньуоска көһүннэҕинэ көрүҥүн курдук үөрүүлээх быһыы-майгы буоларын бэлиэтэ; кыра ньуоска көһүннэҕинэ тиксэр өлүү эмиэ кыра буолуон сөп; улахан ньуоска көһүннэҕинэ үөрүү, баҕа санаа туолуута кэлиэн сөп.

НЬУРГУҺУН. Хонууга ньургуһуннар үүммүүттэрин сөбүлүү көрдөххө, саҥа үлэни саҕалааһын ситиһиилээх, үөрүүлээх буолуо.

О

ОБУОЙ. Сибэкки ойуулаах обуойдаах хоско сылдьыы, уһун кэмнээх санаа түһүүтүгэр көстөр; обуойу килиэйдээтэххэ кыра, быстах, туһалаах дьыалаларынан дьарыктаныы саҕаламмытын эбэтэр олоххо тупсуу, үчүгэй өттүгэр уларыйыылар киирэн эрэллэрин көрдөрөр.

ОҔО. Кыһыл оҕону көтөхтөххүнэ - ыарыы арахпат; түүлгэ көстөр оҕо улахан киһи этэрин истибэт буоллаҕына, биир санаалаахтар кыра аайыттан боруоктаһан дьыаланы атахтыыллар эрээри, ситиһиини оҥоруохтарын сөбүн биллэрэр.

Бэйэҕэр маарынныыр кыра оҕо көстүүтэ, өй-санаа өссө да ситэ сайда илигин, кыра оҕо санаата сорох өрүттэргэ баһыйарын биллэрэр; бэйэҥ оҕоҕун көрдөххүнэ, хайдах көрүҥнээҕиттэн, тугу оҥороруттан эйиэхэ хайдах сыһыаннааҕа биллиэн сөп; оҕоҥ көрүҥэ үчүгэй буоллаҕына, бииргэ оҥорор дьыалаҕыт табыллыаҕа; оҕоҥ ханнык эмэ кутталга киирдэҕинэ, туохха эрэ табыллыбат буолуу үөскээн ааһыаҕа; оҕону көтөхпүт эр киһини көрдөххө аймахтаргар уол оҕо төрүөҕэ, онтон дьахтары көрдөххө, кыыс оҕо буолуоҕа; уол оҕону көтөҕө сылдьар буоллахха сиэннэниэххэ сөп; оҕону сыллаатахха сөбүлүүр оҕоҥ буолуо, иитиитэ табыллыа.

Кыра оҕо көһүннэҕинэ кыра оҕо курдук санааланыы эбэтэр эйигиттэн тутулуктаах кыра оҕо курдук майгылаах киһи баар буолуо.

ОҔОННЬОР. Оҕонньор көһүннэҕинэ, ханнык эрэ дьыалаҕа санаа түһүүтэ саҕаланыа. Үчүгэй көрүҥнээх, сөбүлүү көрөр, маҕан баттахтаах оҕонньору көрдөххө, ол көстүбүт оҕонньор курдук көрүҥнээх, уһун үйэлээх буолуоххун сөп эбэтэр үлэҥ-хамнаһыҥ таба сыанабылы ылыыта хойутаан кэлиэҕэ. ОҔУРУО. Дьахтарга оҕуруо бэлэхтиир буоллахтарына, дьиэтигэр-уотугар табыллыа; сүтэрии - улахан туох эмэ сүтүөҕэ; кэтэ сырыттахха - көмүскэл уонна көмө көстүөҕэ; оҕуруо тиһиитэ, санаа түһүүтүгэр, дьадайыыга көстөр; түүлгэ оҕуруо кэттэххэ көһүппэтэх өттүттэн соһуйуу, үөрүүгэ кыттыһыы буолуон сөп.

ОҔУС. Оҕус дьыл сүрэ; оҕуһу көрдөххүнэ, дьылы туорааһын бэлиэтэ; атыыр оҕус кэйэр буоллаҕына - ыарыы булуо; өлбүт киһи хара оҕуһу тутан бардаҕына куһаҕаннык сылдьар эр киһи сотору өлүөн сөп; хара оҕус кэннигиттэн кэллэҕинэ кыһалҕата суох буолууну аһарыныы дьыала табылларыгар тириэрдиэн сөп. Ордук санааччылартан сэрэнэр кэм кэлбит; сырдык дьүһүннээх оҕуһу тутан ылан миинэн кэбистэххэ, күрэхтэһээччилэри, күөнтэһээччилэри кыайыы, салайыы саҕаланыан сөп; оҕуһу көрдөххө сотору кэминэн тапсыбат, күнүүлүүр дьон мэһэйдэһэллэрэ биллиэҕэ; маҕан оҕуһу көрдөххө олоххо ситиһиилэри оҥоруу кыаллыаҕа; эр киһи улахан муостардаах оҕуһу көрдөҕүнэ кыаҕа-күүһэ эбиллиэ; оҕуһу сиэттэххэ туһаны, барыһы киллэрэр үлэни оҥоруу кыаллыан сөп; үрдүк хааччахха хара оҕус-тар хааллан тураллара көрүү-истии, манабыл кытаанаҕын биллэрэр.

ОҔУРСУУ. Дьахтар түһээн оҕурсууну сөбүлүү көрдөҕүнэ эр киһини суохтаабыта биллиэн сөп.

ОЙБОН. Ойбону көрдөххүнэ - улахан куттал суоһуур.

ОЛБУОР. Олбуору көрүү, үлэҕэ - хамнаска улахан мэһэйдэр баалларын көрдөрөр; олбуору туорааһын, аанын аһан биэрии мэһэй-дэри этэҥҥэ туорааһыны бэлиэтиир; ыал олбуора улаатыыта, кэҥээһинэ көһүннэҕинэ үлэ-хамнас ситиһиилэниэн сөп.

ОЛОППОС. Олоппоско олорон эрэ: “Лаппа үчүгэйдик олоробун”, - дии санаатаххына, сотору ким эрэ албыныгар киирэн биэриэххин сөп; олоппоско сытар киһи ойоҕоһун дэҥнээн сотору ыалдьыан сөп. Олоппос атаҕа тостубут буоллаҕына сынньалаҥ олох бүппүтүн, үлэ-хамнас кэмэ кэлбитин биллэрэр; сөбүлээбэт, тымныы олоппоско олордоххо туох эмэ сыыһа туттуу тахсыан сөп эбэтэр ыарыы булуо; тиийэн кэлбит ыалдьыкка олоппос биэрэн олортоххо ытыктабыллаах ыалдьыт кэлиэн сөп.

ООҔУЙ ОҔУС. Ооҕуй оҕус илимин тарда сылдьар буоллаҕына, дьиэ-уот туруга кэминэн, үлэ-хамнас туруга үчүгэй буолуо; түүлгэ үчүгэй, маҕан, улахан ооҕуй оҕус тэмэлдьигэни тутарын көрдөххө уонна үүрбэтэххэ ситиһиини оҥорор, сыыһаны оҥорооччулары булар кыахтаныаххын сөп; ооҕуй оҕуһу көрдөххө, бэйэҥ эбээһинэстэргин толорууга кыһамньылаахтык сыһыаннаһаргыттан туһаны аҕалар үлэни оҥорорун кыаллыан сөп.

ОПЕРАЦИЯ. Киһиэхэ операция оҥордохторуна туох эмэ куһаҕан санаа тосту уларыйыыга киириитэ, көнүүтэ, тупсуута буолуон сөп.

ОРОН. Маҕан таҥастаах ороҥҥо сытар киһи көһүннэҕинэ, ол киһи сотору ыалдьыан сөп; сибиэһэй салгыҥҥа таһырдьа оронноох буоллах¬хына, олоххун уларытаргар сөптөөх кэмнэр кэлбиттэрин бэлиэтэ буолуоҕа; ороҥҥо билбэт киһигинээн сытар буоллаххына, эн баҕа санааҥ туолбатаҕа чугас дьоҥҥор кытта биллиэҕэ.

Орон көстүүтэ сылайыы, сынньаныы кэлиитин эбэтэр кэргэни суохтааһын, ахтылҕан тахсыытын бэлиэтиир; сытаары бэлэмнэммит орон атаҕа алдьаныыта бэйэҥ кыһанан тугу эмэ оҥорор кэмин кэлбитин биллэрэр; билбэт хоскор таҥастаах ороҥҥо сытар буол-лаххына, доҕотторуҥ кэлэ сылдьыахтара; хомуллубут орону көрдөххүнэ, эйиэхэ көмөлөһүөн баҕарар доҕордооххун; оронтон утуйан туруу туох эмэ туһалааҕы оҥорууга эбэтэр ыарыыттан үтүөрэн барыыга көстөр; раскладушка орону хомуйдахха быстах кэлэ сылдьыбыт хоноһо дьиэтигэр барыыта буолуон сөп.

ОРОСПУОННЬУК. Түһээтэххэ ороспуонньуктар илиилэригэр түбэстэххэ улахан ночооттоох дьыала үөскээн тахсыан сөп.

ОСКУОЛА. Оскуолаҕа эбэтэр ханнык эрэ үөрэххэ үөрэнэ сылдьар буоллаххына, үлэҥ-хамнаһын ханнык эмэ көрүҥэр үөрэҕиҥ-билииҥ тиийбэтэ биллиэҕэ, эбиискэ үөрэнии наада буолуоҕа.

ОСТУОЛ. Остуолу хомуйа сырыттахха, барыс киириэхтээҕэ табыллыбат эбэтэр чуумпу олоҕуҥ санаарҕабылынан солбуллуо; кураанах остуол - тиийиммэт буолуу, дьадайыы бэлиэтэ; астаах остуолу тардыы - малы-салы булуу, бырааһынньык кэлэн иһэрин бэлиэтэ; түүлгэ остуол көһүннэҕинэ, көрүҥэ дьону кытта сыһыаны быһаарар; сахалыы оҥоруулаах, үчүгэй көрүҥнээх мас остуолу көрдөххө үлэҥ-хамнаһыҥ үчүгэй сыанабылы ыларын түстүүр; остуолга олорууга биир санаалаах дьон бииргэ олороллор.

Дьиэ иһигэр остуол атаҕа тоһуннаҕына, туох эмэ быһылаан буолуон эбэтэр өйдөспөт буолуу кэлэн ааһыан сөп; толору астаах остуол көһүннэҕинэ саҥа дьону кытта билсиһии, көрсүһүү буолуон сөп; остуол атаҕа алдьаммыта көһүннэҕинэ туһааннаах дьыала табыллыа, билсиһии кыаллыа суоҕа.

ОҺОХ. Оһох үчүгэйдик, суостаахтык умайар буоллаҕына, таптал-лааххын кытта олус тапсыаҕыҥ; куһаҕаннык буруолаан умайар оһох көһүннэҕинэ, таптыыр киһиҥ аанньа ахтыбаттык сыһыаннаһыа; оһох сылаас турара билиннэҕинэ сөбүлүүр, көмүскэһэр санаа баар буолуон сөп; сылааһынан илгийэр оһох сылыттаҕына, аймахтар өйөбүллээх сы-һыаннара улаатан иһиэн сөп.

Дьиэ-уот сылааһа, кэргэн таптала оһох буолан көстөр. Сууллан түһэр оһох - ночоот тахсарын, дьиэ иһигэр уларыйыы буоларын биллэрэр; улахан оһоҕу оҥордоххо кэскиллээх дьыаланы оҥоруу кыаллыан сөп; оһох аана алдьанан кэҥээһинэ көһүннэҕинэ ону-маны, туһаны аҕалбаты оҥорорго сэрэхтээх буолуу улаатыа этэ; дьиэ иһигэр оһох буруолаатаҕына, дьиэлээхтэргэ тапсыбат, тыл-тылга киирсибэт буолуу, этиһии үөскээн тахсыан сөп. Буруо тахсыытыгар сыһыаннаах киһи буруйдаах буолуон сөп.

ОТ. Түһээн оту мунньар эбэтэр кэбиһэр - үчүгэйгэ, байыыга; кэбиһиилээх оту көрүү - байыыга, санаа туолуутугар; күөх оту көрүү - дьолго, барыс киириэн сөп; охсуллубут оту көрдөххө, мөлтөөһүн, ыалдьыы эбэтэр саҥа үлэни саҕалааһын буолуо.

Оттоох сыарҕаны көрдөххүнэ, биллиилээх дьону кытта билсиһииҥ саҕаланыа, үлэҥ-хамнаһыҥ сыаналаныа; хаар анныттан күөх оту хостооһун олус туһалаах, барыстаах үлэни хойутаан да буоллар оҥорууга көстөр; от оҕустахха үлэ-хамнас хайдаҕыттан тутулуктанан барыс киириитэ буолуон сөп; оту кэбиһэн бүтэрии улахан туһалаах дьыаланы бүтэриэххэ сөбүн биллэрэр; оту кэбиһиэххэ наада буоллаҕына үлэни-хамнаһы чөмчөтөн, түмүктээн туох эмэ туһалаахха тириэрдии эрэ-йиллэр; оту кэбиһэ сырыттахха туһаны аҕалар дьыаланы кыайыахха сөп; кэбиһиилээх от охтон эрэрин өрүһүйэн көннөрдөххө туһалаах дьыаланы оҥорон кыһалҕалаах киһиэхэ көмөлөһүөххэ сөп; кэбиһиилээх оту тиэммит улахан дрон халлаанынан көтөн кэллэҕинэ оҥоро сылдьар үлэ элбэх ситиһиини аҕалара табыллыа.

ОТ СИЭМЭТЭ. От сиэмэтин хомуйуу буоллаҕына, хойутаан туолуон сөптөөх үлэ саҕаланан эрэрин биллэрэр.

ОТОН. Отону хомуйуу эбэтэр сиэһин - ыарыыга; көрдөххө - санаарҕабыл, харах уута кэлиэҕэ;

ОХ САА. Түһээн оҕу көрдөххүнэ, уол оҕо төрүөҕэ; ох саа тоһуннаҕына - өлүү буолуо.

ОХСУҺУУ. Билбэт киһигин кытта уһуннук охсустаххына, искэр сөбүлээбэтэҕиҥ да иһин элбэх ыалдьыттар кэлиэхтэрин сөп эбэтэр туспа санаалаахтары кытта көрсүһүү буолуо; охсуһар, дьону куттуур – куһаҕаҥҥа, дэҥҥэ-оһолго көстөр бэлиэ; охсуһан абааһыны кыайдахха, ситиһии буолуо эбэтэр ыарыыттан үтүөрүү саҕаланыа.

ОХСУУ. Охсуулартан кыайан көмүскэннэххинэ, ким эмэ тылынан саба түһэрин тэйитиэҕиҥ, дьону кытта сыһыаҥҥар уонна үлэҕэр элбэх үчүгэйи ситиһиэҕиҥ, эн быһаарыыларыҥ таба буолуохтара. Бэйэҕин охсуолаатахтарына эбэтэр тэбиэлээтэхтэринэ, ыалдьыаххын эбэтэр ночоокко түһүөххүн сөп; кими эмэ сутуруккунан охсуолаатаххына, этиһии, хардары-таары буруйдаһыы буолуо; тугунан эмэнэн кыранан оройго оҕустахтарына соһуччу, туһалаах өй киирэн кэлиэн сөп.

ОХТУУ. Түүлгэ охтуу, сууллуу буоллаҕына эбэтэр билэр киһиҥ суулларын көрдөххүнэ, хайаан даҕаны сэрэхтээх буолуохха, туох эмэ быһылаан дуу эбэтэр соһуччу ыалдьан мөлтөөһүн буолаары гыммытын бэлиэтэ; охтон баран этэҥҥэ туруу буоллаҕына ыарыыттан үтүөрүү буолуо; охтон иһэн сиртэн тайанан ыллахха, кыра ыарыы кэнниттэн үтүөрүү кэлиэҕэ; түһээтэххэ ким эрэ эмискэ охтон түстэҕинэ, хайа эрэ киһи соһуччу ыалдьан хаалыан сөп.

ОЧУОС. Очуос хайа үрдүгэр тахсыы – ситиһии бэлиэтэ; хаардаах очуос хайаны көрүү ситиһиини оҥорорго баҕа санаа баарын биллэрэр эрээри, элбэх ыарахан мэһэйдэр баалларын көрдөрөр.

Ө

ӨЛБYТ КИҺИ. Өлбүт киһини ыраахтан дуу эбэтэр чугас¬тан дуу көннөрү көрдөххө, халлаан уларыйыыта буолуоҕа, ол аата кураан кэнниттэн ардах дуу эбэтэр хаар дуу кэлиэҕэ, уһун ардах кэнниттэн халлаан көнүөҕэ: чугас аймахтар өлбүттэрин туһунан түүлү түһээтэххэ, аны сэрэтии бэлиэтэ буолар, эһиэхэ ханнык эрэ ыарахан кэмнэр дуу, сүтүк дуу кэлэн иһэр буолуохтарын сөп. Өлбүт ийэҥ эбэтэр аҕаҥ көстүүлэрэ уонна эйигин кытта кэпсэтиилэрэ хайаан даҕаны сэрэҕи улаатыннарыахтаах, тугу эрэ сыыһаны оҥороору гыммыппын дуу эбэтэр туохха эмэ түбэһэр буоллум дуу диэн өйдөбүлү киллэрэн, туох баар дьыалаларгын хаттаан толкуйдаан, сыаналаан көрөрүҥ наада. Ол курдук, өлбүт аҕаҕын кытта кэпсэтэр буоллаххына, туох эмэ саҥа дьыалаларгын өссө кыһанан толкуйдаан көрдөххүнэ туһалаах буолуо эбэтэр сорох дьон куһаҕаны оҥороору гыналларын сэрэтэр буолуон эмиэ сөп. Онтон өлбүт ийэҕин кытта кэпсэттэххинэ, ордук доруобуйаны көрүнэ, сэрэнэ сылдьыахха.

Түһээтэххинэ, урут өлбүт аймах киһиҥ тугу эмэни көрдөөһүнэ, кэлэн иһэр санаа түһүүтүн, үлэ-хамнас мөлтөөһүнүн тулуйарыҥ наадатын, кэмигэр туһалаах сүбэлэри ылынарыҥ сөптөөҕүн көрдөрөр; онтон өлбүт киһи олус үөрэн-көтөн көрсөр буоллаҕына, бэйэҥ олоххун сыыһа суолунан салайаары санаммыккын, ол иһин улахан сыыһалары оҥоро иликкинэ көннөрүнүөххэ сөбүн сэрэтэр. Өлбүт киһиэхэ тугу эмэни биэрэр буоллахха кыах суоҕун үрдүнэн аһара хамсанан, ордук тиэтэйэн доруобуйа мөлтөөһүнэ буолуон сөп; өлбүт киһиттэн тугу эмэ туһалааҕы ылыы табыллыыга. Ити курдук өлбүт аймах дьоннор түүлгэ көстүүлэрэ, кинилэр сэрэ¬тэр саҥалара киһи Үөһээ дойдуттан сибээстээҕин уонна кинини аймах дьонноро куруук көрө-истэ сылдьалларын дакаастыыр. Түүлгэ көс-түбүт өлбүт дьон сүбэлэрэ уонна кинилэр этэр тыллара туоларын, итилэри олохторугар сатаан туһаммыт сорох дьон суруйууларыттан билэбит; өлбүт киһини ахтыы буоллаҕына, бырахтым дуу дии саныыр дьарыккар төннүөххүн сөп; өлбүт бырааккын эбэтэр билэр киһигин кытта кэпсэттэххэ, ким эрэ эн көмөҕөр эбэтэр сүбэҕэр олус наадыйарын көрдөрөр; өлбүт киһи көрүҥэ бу киһи аймахтара хайдах сылдьалларыттан тутулуктаах. Билэр өлбүт киһиҥ үчүгэй көрүҥнээх көһүннэҕинэ, оҕолоро, аймахтара үчүгэйдик сылдьыахтара, араас солуннар кэлиэхтэрин сөп. Өлбүт билэр киһиҥ үөрэр-көтөр үҥкүүлүүр буоллаҕына, эн олоххор тугу эмэ сыыһаны оҥороору гыммыт буолуоххун сөп. Ол иһин үчүгэйдик толкуйдаан бараҥҥын олоххун уларытыаххын сөп. Өлбүт киһи көһүннэҕинэ уонна ыйытыкка эппиэти биэрдэҕинэ, таба буоларын былыргы сахалар чуолкайдык билэллэр эбит. Түүлгэ этэн биэриинэн таба туһанан эмтэнэн үтүөрбүт дьон бааллар. Өлбүт киһилиин кэпсэттэххэ - өй-санаа холкутуйуута, уоскуйуута кэлиэ. Өлбүт киһи ханнык эмэ илдьити ыытар буоллаҕына хайа эрэ чугас аймах киһи өлбүтүгэр сылдьыахха эбэтэр ким эмэ улаханнык ыалдьыан сөп; өлбүт дьон тулалыылларыттан этэҥҥэ арахсыы мөлтөөһүн кэмэ кэлэн ааһарын биллэрэр.

Өлбүт киһи аһыыр буоллаҕына аймахтарыттан ким эмэ өлүүтэ буолуон эбэтэр өр билсибэтэх аймахтыылар көрсүһүөхтэрин сөп; өлбүт дьоҥҥо тиийдэххэ доруобуйа мөлтүөҕэ, кыайбат-хоппот буолуу кэлиэҕэ; өлбүт киһи маҕан таҥастаах сылдьар буоллаҕына хайа эрэ аймахтарыттан киһи өлүүтэ буолуон сөп; өлбүт киһи туох эмэ аһы биэрдэҕинэ уонна ону сиэтэххэ доруобуйа көнөн, тупсан барыыта биллиэн сөп; өлбүт киһини хайҕаатахха уустук дьыала табыллыан сөп, ситиһиини оҥоруу кыаллыаҕа; өлбүт киһи дьиэтигэр кэлэ сырыттаҕына ыарыһах аймахтарыгар куттал суоһуур; өлбүт киһи туох эмэ туһалааҕы биэрдэҕинэ оҥоро сылдьар дьыала табыллыан сөп.

ӨЛҮК. Түһээтэххэ киһи өлөрбүт киһитэ көһүннэҕинэ, дьоҥҥо таба өйдөммөт быһыыны оҥоруу арыллыан сөп.

БЭЙЭ ӨЛБYТYН КӨРYY. Бэйэ өлбүтүн түһээн көрүү кэнниттэн аймахтартан дуу, билэр дьонтон дуу ким эмэ өлүөҕэ уонна ол өлбүт киһини көмүүгэ маннык түүлү көрбүт киһи бэйэтэ дьиҥнээхтик сылдьан илэ хараҕынан түүлгэ көрбүтүн курдугу көрүөн сөп.

Маннык түүлү түһээн көрбүт киһи уһун үйэлээх буолар дииллэр. Итини тэҥэ, бу көмүү бириэмэтигэр көстөр атын үчүгэй буолуу эбэтэр мөлтөөһүн бэлиэлэрэ кини салгыы олоҕор сыһыаннаах буолуохтарын сөп. Ол курдук, толору астаах остуол, умайа турар оһох уонна ыраас күннээх халлаан көһүннэхтэринэ, кини олоҕо бары өттүнэн үчүгэй, дьоллоох буолуо. Аны кини үйэтэ төһө уһун буолуохтааҕын тула көстөр дьон үйэлэрэ төһө уһунугар тэҥнээн көрөн быһаарыахха сөп. Түүлгэ бэйэ өлбүтүн көрдөххө, өй-санаа тосту уларыйан саҥалыы көрүүлэр киириэхтэрэ, тупсуу кэмэ кэлиэҕэ.

ӨЛӨРҮҮ. Саба түһэр куһаҕан киһини эбэтэр кыылы өлөрдөххүнэ, үлэҥ-хамнаһыҥ дьыалалара табыллан барыахтара; кыыллары өлөрдөххө, санаарҕабыл буолуо; киһини өлөрүү көһүннэҕинэ сөбүлээбэт киһигин кытта быһаарсарга бэлэмнэнэ сылдьыахха эбэтэр аат-суол, көҥүл суох буолуута кэлиэн сөп; дьону өлөртөөтөххө атын, утары санаалаах дьону кытта тапсыбат буолуу эбэтэр куһаҕан санаалартан босхолонуу кэлиэн сөп; ыйаммыт киһини көрдөххө тапсыбат киһигин кытта эйэлэһии эбэтэр аат-суол биллиитэ буолуон сөп.

ӨЛYY. Түүлгэ сотору өлөҕүн диэтэхтэринэ оҥоруохтаах дьыалаларгар аанньа ахтыбаттык сыһыаннаһыаххын эбэтэр чэпчэки соҕустук ыалдьыаххын сөп; ким эрэ өлбүтүн туһунан иһиттэххэ көрсүбэтэҕэ олус өр буолбут уруккуттан билэр киһигин кытта көрсүһүөххэ сөп.

ӨРӨ ТАХСЫЫ. Эргийэн, атын сиринэн өрө тахсыы уустук дьыалаҕа саҥа, туһалаах суолу булууну биллэрэр.

ӨРӨМҮӨН. Таҥара дьиэтин өрөмүөнэ табылыннаҕына таҥара үөрэҕин тарҕатыы ситиһиилээх буолуон сөп.

ӨРҮС. Сүүрүктээх өрүскэ харбаатаххына, үлэҕинэн, дьулуургунан кыайыыны ситиһиэҕиҥ; кураанах өрүс оннун көрдөххүнэ, булбутуҥ - талбытыҥ симэлийэн суох буолан иһиэҕэ; өрүс илдьэ бардаҕына, улахан ночоот эбэтэр сүтүк буолуоҕа; өрүһү харбаан туораатахха, туох эрэ ураты кыайыыны, ситиһиини оҥоруу табыллыан сөп.

Ыраас, холку толору уулаах өрүһү сөбүлүү көрдөххө, олоххор үөрүүлээх кэмнэр кэлиэхтэрэ, бэйэҕэр сөптөөх олохтоох буоларын тэҥэ, үлэҕэ ситиһиилэри оҥоруу табыллыа.

Халааннаабыт өрүс баран иһэр суолгун бүөлээтэҕинэ үлэҕэ эбэтэр ханнык эмэ былааннаргар мэһэйдэр үөскүөхтэрэ эбэтэр туох эмэ сыыһа туттууну оҥоруоххун сөп; өрүс уута кирдээх буолуута табан өйдөспөт буолууну көрдөрөр; өрүс синньээн быстан хаалыыта быстах мэһэйдэр кыаттарбаттарын эбэтэр күүс-кыах тиийбэтин биллэрэллэр.

Өрүскэ уу суох буолан хаалыыта түүлгэ көһүннэҕинэ, ханнык эрэ олус баҕара санаабыт дьыала бэйэ кыаҕын таһынан күүстэр мэһэйдээннэр табыллыбакка санаарҕабыл кэлиэн сөп. Өрүс мууһа эстиитэ кэтэһиилээх, улахан суолталаах хамсааһын кэлэн эрэрин биллэрэр; өрүһү туорааһыҥҥа бэлэмнэнии буоллаҕына, ыарыһах киһиэхэ олоҕор улахан уларыйыы кэлэн эрэр буолуон сөп.

ӨТӨХ. Эргэ өтөххө киирии – ыарыыга эбэтэр санаарҕабылга.

ӨТҮЙЭ. Өтүйэ - үлэҕэ ситиһии, таба быһаарыыны булуу бэлиэтэ.

ӨТҮҮК. Кытара итийбит өтүүгү тута сылдьар буоллаххына, туох эмэ үчүгэй быһыы буолуоҕа эбэтэр ханнык эмэ дьыалаҕа ис сүрэххиттэн ыалдьыаҕыҥ; итии өтүүгүнэн табан туһаннахха туһалаах, уустук, атыттар сыыһаларын көннөрөр үлэни оҥоруу табыллыан сөп.

ӨҺҮӨ. Өһүө – дьиэ баһылыгын сүрэ. Өһүө суулуннаҕына баһылык улаханнык ыалдьыан эбэтэр эчэйиэн сөп.

П

ПААРКА. Түүлгэ пааркаҕа сырыттахха сынньалаҥ кэлиэ эбэтэр баҕа санаа туолуута буолуон сөп.

ПЕДАЛЬ. Ханнык эмэ тиэхиникэ педалын үктээтэххэ, билэр киһиэхэ көмөлөһүөххэ наадата кэлбит буолуон сөп.

ПЕЛЬМЕНЬ. Пельмень сиэтэххэ, санаа туолуута буолуоҕа.

ПЕНСИЯ. Пенсия ылар буоллаххына, үлэҕэ-хамнаска бииргэ үлэлиир дьонуҥ, аймахтарын көмөлөрө баар буолуо эбэтэр кыах суоҕуттан санаарҕабыл кэлиэн сөп.

ПИИБЭ. Пиибэни иһэр буоллаххына, үлэҥ табыллыбатыттан уонна кыаттарбатыттан санааҕа түһүөххэ сөп; дьон пиибэ иһэллэрин көрдөххүнэ, сөбүлээбэт дьонуҥ мэһэйдэһэннэр үлэҕин атахтыахтара.

ПЛЕНКА. Хараҕы пленка бүөлээтэҕинэ табыгаһа суох, сөп түбэспэт быһаарыыны ылынар куттал баарын биллэрэр.

ПЛЯЖ. Кумахтаах сөтүөлүүр сир көстүүтэ, киһи быстахтан дуоһуйуутун уонна сүрэҕэ суох буолуутун көрдөрөр.

ПОВАР. Кыайа-хото повардыы сылдьар буоллаххына, тирээн кэлбит ханнык эрэ уустук боппуруоһу быһаарыыга сөптөөх, таба суолу ыйар эппиэти булуоххун сөп.

ПОДАРОК. Подарок ыллаххына, оҥоро сылдьар дьыалаҥ түмүгэ көстүөҕэ. Манна подарок көрүҥэ дьыала хайдаҕын көрдөрүөҕэ.

Түүлгэ төрөөбүт күҥҥэ анаан подарок ылыыта табыллыбатаҕына биир тылы булан өйдөспөт буолуу үөскүөҕэ уонна ол киһи сыанабыла кэнникинэн түһэн барыаҕа; бэйэҥ биэрэр бадаарагын көрүҥэ хайдаҕа анараа киһини хайдах саныыргар сөп түбэһэр.

ПОЕЗД. Вагон үрдүгэр олорон айаннаатахха, саҥа, урут оҥоруллубатах үлэ улахан ситиһиигэ, хамсааһыҥҥа тириэрдиэн сөп; поезд тиийэн кэллэҕинэ өр кэтэспит санаа туолуута буолуон эбэтэр улахан солун кэлиэн сөп.

ПОЧТА. Почта кэлэрин көрдөххүнэ, куһаҕан солуну истиэххэ сөп; почта дьиэтигэр киирдэххэ санаарҕабыл, хомолто кэлиэн сөп; өр көрдөөн почта дьиэтин булан ыллахха туһааннаах дьыала үөскээн тахсарыгар буруйдааҕы булуу кыаллыан сөп.

ПОЧТАЛЬОН. Почтальону көрдөххүнэ, сотору кэминэн бэйэҥ сөбүлээбэт, барыһа суох үлэни ылыныаххын сөп.

ПРОВОД. Суулуу тутуллубут провод өһүлүннэҕинэ өйдөспөт буолуу улаатан, уһаан ылыыта буолуон сөп; электрическэй туоктаах провод синньигэс, тыаһыыр, быстаары турар буоллаҕына төбөҕө ыарыы киирэрэ чугаһаабыт буолуон сөп.

Р

РАДИО. Түүлгэ радио саҥарарын иһиттэххэ туох эрэ соһуччу солуну истиэххэ сөп; араадьыйанан соһуччу солуннары иһиттэххэ, куһаҕан солун буоллаҕына, кырдьык буолуоҕа; радио тохтообокко тыаһыы, куугунуу турара төбөҕө ыарыы киирэ сатыырын биллэрэр.

РАКЕТА. Үөһээ көтө сылдьар хара самолету ракетанан ытан суулларан түһэрдэххэ уонна умайдаҕына, оҥоро сылдьар туһалаах үлэҕэ мэһэйдээччилэри, буккуйааччылары туоратыы кыаллан үлэ табылларын, тарҕанарын ситиһиэххэ сөп.

РАСЧЕТ. Туох эмэ расчетун, суоттааһынын табатык оҥордоххо саҥа үлэни саҕалааһын табыллан туһаны аҕалыан сөп; тутуу үлэтин расчетун, суоттааһынын оҥордоххо кэлэн иһэр дьыаланы үчүгэйдик ырытан быһаарыы эрэйиллэр.

РЕКЛАМА. Рекламаны көрүү буоллаҕына ханнык эрэ кыраҕа албыннаан кэбиһиэхтэрин сөп.

РЕСТОРАН. Рестораҥҥа аһаатаххына, ситиһии буолуо эбэтэр саҥа доҕоттор көстүөхтэрэ; рестораҥҥа аһаатахха билсэр дьону кытта үөрүүлээх аһааһын буолуо; түүлгэ рестораҥҥа аһааһын олоппос, остуол сүтэн хаалан табыллыбакка хааллаҕына өссө үчүгэй буолуо диэн санааттан оҥоро сатаабыт дьыала табыллыбакка хаалыан сөп.

РЮКЗАК. Рюкзагы көрдөххүнэ, ханна эрэ атын сиргэ тиийэн улаханнык үөрүөххүн сөп.

РЭКЕТ. Саалаах рэкетирдэргэ түбэһэн тутулуннахха, оҥоро сылдьар тутаах дьыаланы уталыппакка, уһаппакка оннуттан хамсатыахха, билиигэ таһаарыы кэмэ кэлбит буолуон сөп.

С

САА. Түһээн сааны көрдөххүнэ - уол оҕо төрүөҕэ; сааны илдьэ сырыттахха көмүскэл уонна көмө көстүөҕэ: саа тыаһын иһиттэххинэ, улахан солуну истиэҕиҥ; саанан ытыы - улахан уоруу, сүтүк буолуо.

Саанан сыал ыттахха өйдөспөт, тыл-тылга киирсибэт буолуу тиийэн кэлиэн сөп; сааны бэлэмнээһин, көрүү-истии буоллаҕына тыл-тылга киирсибэт буолуу, этиһии, утарыта санааланыы үөскүөн сөп; булду таба ыттахха саҥа үлэ саҕаланыыта табыллыан сөп.

Сааны өһүллэххэ уонна тус-туспа кистии уурдахха утарыта санаалаахтары кытта быһаарсыыны уталыта түһүөххэ сөп эбэтэр сааны атын киһиэхэ биэрии буолуо.

СААС. Саас буолуута, хаар ууллуута, баҕа санаа туолуутун, табыллыыны, олох көнөн барыытын, үлэ саҕаланыытын түстүүр.

СААХ. Түүлгэ бэйэҥ сааҕын көстүүтэ, туох эмэ туһалааҕы оҥорбутуҥ бэлиэтэ. Төһө туһаны оҥорбутуҥ көрүҥүттэн, элбэҕиттэн тутулуктаах буолуо. Саахтаан кэбиспитиҥ көрүҥэ үчүгэй, улахан, бэйэҥ көрөн астынар буоллаххына улахан туһалаах дьыаланы оҥоро сылдьар буолуоххун сөп; оҕо сааҕын хомуйуу сыыһа-халты оҥоруллубут үлэни көннөрүүгэ, саҥалыы саҕалааһыҥҥа көстөр. Сүөһү сааҕын көрүү - баайга, дьолго; киһи сааҕын көрдөххө - хомолто, араас мэһэйдэр; саахха түһэр, сыбанар - барыс киириитигэр; сүөһү сааҕын хомуйан чөмөхтөөтөххө бэйэ кыаҕынан туһалаах үлэни оҥоруу кыаллыан сөп; элбэх чыычаах сааҕа ардах курдук түстэҕинэ барыс киирэрэ табыллыа, наследство кэлиэн сөп; кыра оҕо сааҕа көһүннэҕинэ барыс киириэн сөп.

СААХАР. Саахары сиэтэххэ баҕа санаа туолуута кэлэрин тэҥэ, ордук санааччылар баар буолуохтара; саахардаах ууну истэххэ ордук санааһын киирэн ааһыаҕа; элбэх саахары көрдөххө баҕа санаа туо-луута, барыс киириитэ буолуон сөп.

СААХЫМАТ. Саахымат оонньоору бэлэмнэннэххэ сотору ханнык эрэ дьыалаҕа биир тылы булунуу уустугуруо; билэр киһигин кытта саахымат оонньоотоххуна, кэнники ол киһигинээн биир тылы кыайан булбакка, аанньа өйдөспөт буолан барыаххытын сөп. Эһиги бэйэҕит сыһыаҥҥытыгар күрэстэһэр санаа баһыйан барыаҕа.

Оонньооһун саҕаланнаҕына туохха эмэ илин былдьаһыы, кырдьыгы таһаарына сатааһын кэлиэн сөп; саахымат оонньоон кыайдахха мөккүөрдээх дьыалаҕа кыайыылаах тахсыахха сөп.

Саахымат оонньуурга бэлэмнэнии буоллаҕына мөккүөргэ, быһаарсыыга, үлэҕэ кырдьыгы булууга бэлэмнэнии буолуон сөп; саахыматтыы кэлбэтэхтэринэ кыайан мөккүһэр, быһаарсар кыахтара суоҕа биллэн тахсыа; саахымат оонньуутугар кыайыыны ситистэххэ мөккүһэр, утарсар дьон кыахтара аҕыйаҕа биллиэ, баҕа санаа туолуута буолуон сөп; буолаары турар саахымакка күрэхтэһиигэ киирсэргэ бэлэмнэммит дьон баран хаалыылара мөккүһэр, утарсар кыахтара суоҕун биллэрэр.

САҔЫННЬАХ. Көрдөххүнэ, оҥороору бэлэмнэнэр уустук дьыалаҥ уһаан, тардыллан хаалыа эбэтэр туох да туһата суох быраҕыллыан сөп. Хара саҕынньах сөбүлэспэт буолуу, тэйсии бэлиэтэ.

САЛААСКА. Таһаҕастаах салаасканы состоххуна - барыс киириэ; салааскаҕа олорон айаннаатаххына, санаабыт санааҕын сотору кэминэн син ситиһиэххэ сөп.

САЛЛААТ. Саллаат көһүннэҕинэ быһаарыыны ылынар кэм кэлбит буолуон сөп, сыыһа-халты, түргэн быһаарыыны ылынартан туттунуохха. Парааттаан иһэр эбэтэр үөрэхтэригэр сылдьар саллааттары көрдөххүнэ, баҕара саныыргын ситиһиэххин сөп.

САМОЛЕТ. Самолет көтөн кэллэҕинэ, үчүгэй солун кэлиэҕэ; улахан бомба быраҕааччы самолет охторун көрдөххө соһуччу олоххо тирээн кэлбит уустук боппуруоһу таба быһаарыы кыаллыаҕа; самолетунан көттөххө ситиһэ сатыыр баҕа санаа туолуута кэлиэн сөп.

САҤА. Ким эмэ ыҥырар саҥатын иһиттэххэ, ол киһи ыалдьыан, мөлтөөн хаалыан сөп; түһээн соһуччу саҥарбат буолан хааллахха, үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу, дьадайыы кэлиэҕэ; өлбүт киһи саҥатын иһиттэххэ, бэйэҥ ыалдьа сылдьар буолуоххун сөп эбэтэр куһаҕан быһыы буолуон сөп.

Хардьыгынас саҥаны эбэтэр итирик киһи саҥатын иһиттэххинэ, туох эмэ куһаҕан, сөбүлээбэт быһыыҥ буолуон сөп; анньа иһиллибэт, мөлтөх саҥа иһиллэр буоллаҕына, дьиэҕэ-уокка, хаһаайыстыбаҕа эрэйдээх кэм кэлиэҕэ; киһи саҥатын арааран иһиттэххэ дириҥник ырытан быһаарыахха. Kырдьаҕас, үчүгэй көрүҥнээх дьон этиилэрин ордук сыаналыахха, түүлгэ иһиллибит саҥа хаһан баҕарар таба, туһалаах буолуон сөп; түһээтэххэ саҥа кыайан тахсыбат буолан хааллаҕына үлэ-хамнас кыаттарбат буолуута кэлиэ.

САҤА ДЬЫЛ. Саҥа дьылы бырааһынньыктааһыҥҥа бэлэмнэнии саҕаланнаҕына, баҕа санааны толоруу кэмэ кэлбитин биллэрэр; ханнык эрэ мунньустуу саҥа сыл кэлбитин бырааһынньыга буоллаҕына үөрүүлээх көрсүһүү буолуон сөп.

САП. Сабы түһээн көрөр - ыар санааларга; мотуок сап көһүннэҕинэ, үчүгэйи баҕарбат дьон туох эмэ сылтаҕы булан хасыһыахтара, кинилэрдиин тыл-тылга киирсибэт буолуу, этиһии, буккуллуу кэлиэн уонна ону көннөрүү эрэйдээх, уһун буолуон сөп; элбэх иилистибит сабы көрдөххө дьон куһаҕан санаалара элбээбитин биллэрэр эбэтэр ол куһаҕан дьону көрсүөххэ сөп.

САППЫКЫ. Эрэһиинэ саппыкыны кэттэххинэ эбэтэр кэтэ сылдьар буоллаххына, тымныйан ыалдьыаххын сөп. Сороҕор саппыкыны кэтии дьахтары кытта сыһыан көстүүтэ буолуон сөп.

САҺЫЛ. Саһылы көрдөххүнэ ханнык эрэ дьыалаҕа эбэтэр кэпсэтиигэ албыҥҥа киирэн биэриэххин сөп.

САҺЫЫ. Туох эмэ күлүгэр саһа сатаатахха оҥорбут сыыһаҕын билинэн буруйгун кыччатына, ыраастана сатааһын кэлэрин биллэрэр.

САХСЫРҔА. Түһээтэххинэ, сахсырҕа арахпат буоллаҕына, ордук санааччылар эбэтэр туохха эмэ тииһиниэхтэрин баҕалаахтар эккирэтиһэллэрин бэлиэтэ.

СВАРЩИК. Тимири сатаан сваркалаан сыһыарар буоллахха дьон сыһыаннарыгар арахсыы үөскүүрүн тохтотуу кыаллыан сөп.

СВЕТОФОР. Светофордаах перекрестогы этэҥҥэ туораатахха ханнык эрэ саҥа билиини, үлэни баһылааһын уонна олоххо киллэрии ситиһиилээх буолуон сөп.

СИБИИННЬЭ. Сибиинньэни көрүү мөлтөх быһыы, хом түһүү бэлиэтэ. Бэйэтин туһугар ордук кыһанар киһини көрсүөххэ сөп; сибиинньэ көстүүтэ аһыырга-сииргэ баҕалаах киһи аттыгар баарын биллэрэр; элбэх хара сибиинньэлэр сылдьаллара араас үчүгэйи аҕалбат саҥа-иҥэ тарҕаныытыгар көстүөн сөп; тахсан куота сатыыр сибиинньэни тутан, хаайан тохтотуу кыалыннаҕына мөлтөөбүт дьыаланы көннөрөн ситиһиини оҥорор кыах баар буолуо.

СИБЭККИ. Маҕан сибэккилэри хомуйан букет оҥоруу, баҕа санаа туолуутугар, уоскуйууга көстөр.

СИГАРА. Сигара тартахха баҕа санаа туолуутугар тириэрдэр быһыыны булан оҥоруохха сөп.

СИИҤКЭ. Сииҥкэ көһүннэҕинэ ханнык эрэ быстах баҕа санаа туолуута, кыра уларыйыы кэлиэн сөп.

СИЛ. Бэлиэ сиргэ силлээбит сил атыттар силлэриттэн дьүһүнэ атын буолан көһүннэҕинэ, өй-санаа үөрэҕэр оҥоро сылдьар үлэҥ атыттар үлэлэриттэн уратыта, табата, туһалааҕа быһаарыллан олоххо саҥалыы киирэрэ ситиһиллэр кыахтаныаҕа.

СИЛЛИИР. Онно-манна силлээтэххэ кыра соҕус ороскуоттар тахсыахтарын сөп; “хаах-түү” дии-дии силлээһин буоллаҕына обургу ночоокко түһүү буолуон сөп.

СИППИИР. Бөҕү сиппийии, эн тускунан дьон санаата, тыла-өһө төһө мунньуллан эрэрин көрдөрөр; сиппиири көрүү - дьиэ иһигэр өйдөспөт буолуу бэлиэтэ; талах сиппиир көһүннэҕинэ биир санаа-лаахтары кытта кыттыһар кэм кэлбитэ биллэр.

СИР. Кыра сылдьан билэр сириҥ кыараан, куччаан көһүннэҕинэ, аймахтары кытта сыһыан уустугуруо, кыайан быһаарыллыбат курдук боппуруостар көстөн кэлэн эрэйдиэхтэрэ.

СИР АҺА. Бытархай сир аһын хомуйуу хомолтоҕо, эрэй, үлэ элбииригэр, ыарыыга көстүөн сөп.

СИРЭЙ. Ыраас, үөрбүт-көппүт сирэй - үчүгэйгэ, үөрүүгэ көстөр; кыыһырбыт, куһаҕан көрүҥнээх сирэй көһүннэҕинэ, көрүҥүн курдук быһыылар буолуохтарын сөп. Сирэй кыһыл кыраасканан ойуулам-мытын көрдөххө санаа күүһүрүүтэ, аат-суол үрдээһинэ, үлэ-хамнас саҥалыы сыаналаныыта саҕаланыан сөп; сирэйи онон-манан аһылыгынан сыбааһын буоллаҕына, сөбүлэспэт буолуу, урукку кэпсэтии уларыйыыта кэлиэн сөп.

Үчүгэй көрүҥнээх сирэйи көрдөххүнэ, үчүгэй, үөрүүлээх солуннары истиэххэ сөп, санаа хоту үчүгэй быһыылар буолуохтара; сирэйгин сууннаххына – куһаҕан санаалартан ыраастаныы буолан үөрүүлээх кэмнэр кэлиэхтэрэ; сирэйи мыылалаан сууннахха, кырдьыы бэлиэлэрэ кэлэн иһэллэрин бэлиэтэ эбэтэр урукку сыыһа туттууну көннөрүү, ыраастаныы наада буолуон сөп; сирэйгэ кыһыл эбир тахсыбыт буоллаҕына, өр көнөн биэрбэт эрэйдэр, санаа түһүүлэрэ баар буолуохтара; сирэй куһаҕан, мөлтөөбүт көрүҥнээх көһүннэҕинэ, оҥоруохтаах дьыала табыллыбакка, баҕа санаа туолбакка хаалан сирэй көрүҥэ кырдьык мөлтөх буолуон сөп.

Түһээн сиэркилэҕэ дуу, туохха дуу бэйэ сирэйин көрүҥэ куһаҕан өттүгэр уларыйбытын көрөн сөбүлээбэтэххэ, бэйэ оҥорор үлэтиттэн, дьыалатыттан астыммат буолуу үөскээн санаарҕабыл кэлиэҕэ; түннүккэ сирэй көһүннэҕинэ ким эрэ оҥорор дьыалаларгын кистээн кэтиэҕэ; сирэйгэ улахан көҕөрүү баар буоллаҕына туох эрэ уратыны оҥоруу кыаллыан сөп; билэр киһиҥ сирэйэ-хараҕа мөлтөөн көһүн-нэҕинэ, хайа эрэ мөлтөөбүт киһини көрсүөххүн сөп.

СИТИҺИИ. Туох эмэ үлэҕэ, ханнык эмэ күрэхтэһиигэ ситиһиини, кыайыыны оҥордоххуна, ол ситиһиигэр сөп түбэһэр үлэни-хамнаһы илэтигэр оҥоруоххун сөп.

СИЭМЭ. Эр киһи сиэмэтэ тохторун көрдөххө олус наадалаах дьыаланы отой уталыппакка оҥоро охсор кэм кэлбитин биллэрэр.

СИЭП. Сиэпкэ тугу эмэни уктахха, ночоот дуу, сүтүк дуу буолуон сөп; сиэпкэ элбэх харчы баарын көрдөххө сотору харчы, хамнас ылыахха сөп; сиэптэн харчы ылан тугу эмэ атыыластахха онно сөптөөх ночоот буолуон сөп; сиэптэн туох эрэ бытархайдары ылан быраҕа сатааһын быстах киирбит куһаҕан санаалартан ыраастана сатааһыны көрдөрөр; тугу эмэ атыылаһан баран сиэптэн харчы ылан төлөөтөххө сорохтор харчыны ыскайдыыр дии саныахтара эрээри, туһалаахха туттуу буолан тахсыаҕа.

СИЭРКИЛЭ. Сиэркилэҕэ бэйэҕин көрдөххүнэ хантан эрэ ыраахтан солуну истиэххин сөп. Сиэркилэҕэ көрүнүү - доруобай киһиэхэ ыарыыны, онтон ыарыһахха өлүүнү түстүүр; Сиэркилэҕэ бэйэҥ оннугар атын киһини көрдөххө эн үлэҥ-хамнаһын туһатыттан атын киһи бэйэтигэр туһа таһаарына сатыан сөп; сиэркилэҕэ бэйэҥ көстүбэт, суох буоллахха Үөһээ дойдуттан тутулуктаах буолуоххун сөп; сиэркилэҕэ киэргэнэн көрүнүү, мөлтөөһүҥҥэ, ыарыыга көстөр; бэйэ сирэйин сиэркилэҕэ көрдөххө уларыйбатах буоллаҕына эбэтэр ыраастаатахха туох эмэ ситиһии, өй-санаа уларыйыыта буолуо.

СКУНС. Скунс кыыл көһүннэҕинэ, дьону куһаҕаннык этэр, куһаҕан санааны тарҕатар киһини көрсүөххэ сөп.

СЛОН. Слону көрдөххө үлэҕэ-хамнаска дьон сыанабыла улаатара биллэн барыа, ситиһиини оҥоруохха сөп.

СОЛОМО. Көһүннэҕинэ - уоруйахтан сэрэниэххэ.

СОЛУН. Түһээн солуну иһиттэххэ эбэтэр билэр киһи солуну эттэҕинэ, кырдьык буолуон сөп.

СОН. Атын киһи сонун кэппит буоллаххына, билэр эрэллээх доҕотторуҥ көмөлөрө наада буолуоҕа; үчүгэй сонноох буоллаххына, хайҕал, ытыктабыл кэлиэҕэ; саҥа сону кэттэххинэ, үөскээбит бала-һыанньаны таба туһаныаххын сөп.

Соҥҥун устан кэбистэххинэ, кыра-быстах куттал суоһуурун бэлиэтэ; от күөҕэ дьүһүннээх куурканы кэтии көмүскэллээх буолууга эбэтэр баҕа санаа туолуутугар көстүөн сөп; түүлээх саҕалаах сону кэтии олох тупсан иһиитигэр көстөр; сону кэтэ сатаан баран кыайан кэппэтэххэ, мөлтөөһүн, быстах ыарыы булуон сөп; сон сүттэҕинэ ханнык эрэ дьыала аһара итэҕэйииттэн, аахайымтыата суох буолууттан табыллыбакка хаалан санаарҕабыл кэлиэн сөп; көхсө сиһин ороҕунан харалаах сону устан бырахтахха сис тоҥоҕоһун ыарыыта киирэн ааһыаҕа; кэтэ сылдьар сон киртийбитэ дьон куһаҕаннык, сирэн этэллэрин эбэтэр үлэни кыайбаты биллэрэр.

СОСЕД. Соседтарга тахса сылдьыы кэнниттэн ыаллар эһиэхэ интэриэстэрэ элбиэн эбэтэр эһиги тускутунан билиилэрэ эбиллиэн сөп; ыаллыы олорор нуучча киһитин түһээн көрдөххө тастан сылдьааччылары кытта өйдөспөт буолуу үөскээн баран ааһыаҕа.

СӨТҮӨ. Ыраас ууга астына, дуоһуйа сөтүөлээтэххинэ тулуурдаах, дьулуурдаах, кыахтаах буолууну ситиһиэххин сөп.

СПОРТЗАЛ. Түүлгэ киэҥ, үрдүк спортзалга эрчиллиинэн дьарыктаннахха күүс эбиллибитэ сотору биллэриттэн атыннык санааччылар мэһэйдииллэрин туоратыахха сөп.

СУЛУС. Халлааҥҥа сулустары көрүү, олоҕуҥ сыалын ситиһиигэ туруммуккун көрдөрөр, үрдүккэ тардыһар санаалааххын бэлиэтиир, сыалгын кэнники ситиһиэххин сөп; түөһүгэр улахан сулуһу кэппит киһи олоҕо тупсарын туһугар тугу эмэ ситиһиэҕэ.

СУНДУУК, ХОППО. Толору маллаах сундуугу көрдөххө - баай буолуоҥ; кураанах сундуук - дьадайыы бэлиэтэ; сундуук иһигэр баар иһиттэртэн биир бүлүүһэ тэстэн, алдьанан хаалбытын булан бырах-тахха, былыргы билиилэртэн туһата суоҕун ылҕаан ылан кэбиһии аныгы уларыйбыт олоххо туһалаах буоларын биллэрэр.

СУОЛ. Ыллык суолу сүтэрэн баран көрдүү сылдьар буоллаххына, чугастааҕы кэмҥэ бүтэрээри сылдьар үлэҥ соһуччу атахтаныа, уустук боппуруостар көстүөхтэрэ; баран иһэр суолун сүтэн суох буолан, хайа диэки бараргын билбэт буолан хааллаххына илэтигэр кыайан сөптөөх быһаарыыны булбакка эрэйдэниэххин сөп.

Көнө, оҥоруулаах суол устун массыынанан айаннаан иһэр буоллаххына, сотору кэминэн үөрүү, ситиһии буолуо эбэтэр көмө кэлиэҕэ; бадарааннаах суолунан этэҥҥэ айаннаатахха барыһы биэрэр дьыала табыллыа; киэҥ, үчүгэй суол оҥорулларын көрдөххө үлэ-хамнас туп-суоҕа, ситиһиитэ элбээн барыаҕа; нэһиилэ биллэр омоох суолунан барыы буоллаҕына саҥа үлэҕэ бастаан иһии эрэйин, ыарахаттарын билиэххэ сөп; эрийэ-буруйа барар суол көстүүтэ ханнык эрэ мэһэйдэр, ыараханнар баалларын биллэрэр; суол бүөлэнэн хаалбытын ыраастааһын көһүннэҕинэ баҕа санааны толорууга мэһэйи туоруохха сөп.

Түһээтэххэ суолга туох эрэ быһылаан буоллаҕына, айаҥҥа сылдьарга сэрэхтээх буолуу улаатара эрэйиллэр.

СУОППАР. Түүлгэ бэйэҥ суоппардаан иһэр эбэтэр ким эмэ суоппар буолбут буоллаҕына эппиэттээх дьыалаҕын бэйэҥ баһылаан салайа сылдьарыҥ табыллыаҕа, туһаны аҕалыан сөп; грузовой массыынаны ыыта сырыттахха туох эмэ барыһы биэрэр, туһаны аҕалар үлэни оҥорон таһаарыы кыаллыаҕа.

СУОР. Суор көһүннэҕинэ улахан кыахтаах киһи сыһыанын биллэриитэ буолар; саба түһэр суор атаҕастабылы, батталы биллэрэр.

СУОРҔАН. Суорҕанынан сапта сытар киһиэхэ көмөлөһүү, тирэх буолуу наада буолар; суорҕаны бүрүнэн сырыттахха, мөлтөхпүн, ыалдьабын диэн санаа кыайан хаалбатын бэлиэтэ; саҥа, үчүгэй суорҕан көһүннэҕинэ, үөрүү буолуон сөп; Эргэ, куһаҕан суорҕаны саҥаҕа уларытыы буоллаҕына олохсуйбут ыарыы үтүөрэн барыыта саҕаланыа эбэтэр кыаттарыа суоҕа дии санаабыт дьыала табыллан барыыта, барыс киириитэ буолуон сөп.

СУРАХ. Ким эрэ эппитин дуу, тугу дуу истии таба буолуон сөп.

СУРУЙУУ. Суруйа сылдьар кинигэҕин бүтэрбит буоллаххына, ситиһии дьэ кэлиэн сөп.

СУРУК. Сурук тиийэн кэллэҕинэ, сурах кэтэһэ сылдьар киһигиттэн үчүгэй солун кэлиэ.

СУРУНААЛ. Сурунаал көстүүтэ, дьиэҥ иһигэр кэлэн иһэр уларыйыылары, миэбэл атыылаһыыны дуу, өрөмүөн буоларын дуу түстүүр.

СТУДЕНТ. Студент буоллаххына ханнык эрэ саҥа үөрэх эбэтэр үлэ саҕаланыыта буолуо эбэтэр ханнык эрэ суолталаах боппуруоска билии тиийбэтэ биллэн тахсыа.

СУУЛЛУУ. Соһуччу сууллан түстэххэ - ночоот буолуо эбэтэр ыарыы булуо; бэйэтэ кыаммакка сууллан түһэр киһи - мөлтөөбүт киһи, баҕар ыалдьыан сөп; сууллан баран өрүһүнэн тура түстэххэ, өр күүп-пүт ситиһииҥ дьэ кэлиэҕэ.

СУУМКА. Илдьэ сылдьар суумка аһыллан хаалбыта көһүннэҕинэ, кыра сүтүк эбэтэр уоруу буолуо.

СУУНУУ. Тааска сууннахха, тугу эрэ толоруох буолбуккуттан, эрэннэрбиттэн босхолонуу бэлиэтэ; түһээн сууна тураргын көрдөххүнэ, бэйэҥ олоххор элбэх тапталлаахтаргынан киэҥ туттуоҕуҥ; төбө-нү суунуу куһаҕан санаалартан ыраастаныы эбэтэр биллиилээх дьонтон көмө, сүбэ-ама көрдөөһүн туһалаах буолуон сөбүн биллэрэр.

СҮГЭ. Сүгэни көрдөххүнэ, сөпсөспөт быһыы, иирсээн буолуон сөбүн бэлиэтэ; бэйэҥ сүгэлээх буоллаххына, олоххун бэйэҥ эрэ кыаххынан оҥостуоҥ; дьон сүгэлээхтэрин көрдөххүнэ, доҕотторгун кытта үйэҥ тухары бииргэ сылдьыаҕыҥ; сүгэни күүскэ, таба быраҕыы ылыммыт дьыаланы ситиһиигэ туруммуту биллэрэр.

Илиигэр сүгэ тута сылдьар буоллаххына, дьолуҥ-соргуҥ барыта бэйэҥ илиигэр баар буолуо; сүгэнэн таба бырахтахха, күһэйии, ыгааһын көмөтүнэн сыалы ситиһэ сатааһын туһалаах буоларын биллэрэр; сүгэ уга алдьанан көһүннэҕинэ, ыарыы эбэтэр атын туох эмэ мэһэйдээн үлэ-хамнас атахтаныыта буолуоҕа.

З. Фрейд быһаарыытынан эр киһиэхэ улахан сүгэ уга көстүүтэ эбэтэр оннукка маарынныыр тэриллэр, этин-сиинин кыаҕа-күүһэ эбиллиитин бэлиэтииллэр; сүгэ уга тостубутун көрдөххө мөлтөөһүн, үлэ-хамнас кыаттарбат буолуута кэлиэҕэ; сүгэнэн бырахтахтарына элбэх атаҕастыыр тыллары ханнык да хардата суох этиэхтэрэ.

СҮҮЙҮҮ. Туохха эрэ сүүйбүт элбэх харчыгын ааҕар, суоттуур туох туһалаахха туттаргын толкуйдуур буоллаххына, улахан ночоокко, ороскуокка түһүөххүн сөп.

СҮӨГЭЙ. Сүөгэй иирдэр - үчүгэйгэ, баайга; сүөгэйи сиэһин баҕа санаа туолуутугар.

СҮӨҺҮ. Күөх хонууга мэччийэ сылдьар үчүгэй көрүҥнээх сүөһүлэри көрдөххө, баай-дуол эбиллиэҕэ; элбэх сүөһүнү көрүү - ардах, хаар бэлиэтэ; элбэх ынах сүөһүлэр субуһан баран иһэллэрин көрдөххө, баайыҥ эбиллэн барыыта саҕаланыа эбэтэр уһун ардах кэлиэҕэ; баар-суох ынаххытын хара бэкир дьон өлөрдөхтөрүнэ, ытыктыыр киһигитин ыарыы илдьэ барыан сөп.

СҮӨҺҮ СААҔА. Саахха түһүү, сааҕынан сыбаныы - дьолго, баайга, барыс киириитигэр көстөллөр. Түүл маннык бэлиэлэрэ ордук тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар дьоннорго элбэхтик көстөллөр уонна үүнээйи хомуура үчүгэй буолан барыс киириитин түстүүллэр; сүөһү сааҕын хомуйан чөмөхтөөтөххө бэйэ кыаҕынан туһалаах үлэни оҥоруу кыаллыан сөп.

СҮТЭРИИ. Түһээтэххэ туох эмэ сүттэҕинэ, үлэҕэ-хамнаска соһуччу мэһэй көрсүөн сөп; тугу эмэ туһалааҕы сүтэрэн кэбиһии, ыарыһах киһиэхэ аһара куһаҕан түүл буолуон сөп.

СҮҮРҮҮ. Соҕотоҕун сүүрдэххинэ, талыллыбыт ыйааҕын бэлиэтэ, үөһээ диэки, билии диэки ыттан баран иһиэҕиҥ; атын дьону кытта сүүрдэххинэ, сотору дьыалаҥ көнөн барыа, онтон сүүрэн куоттаххына - үлэҕэр үөһээ тахсыаҥ; түргэнник сүүрдэххинэ, үлэ-түбүк элбиэҕэ эбэтэр күүс-уох эбиллиэҕэ; олус түргэнник сүүрүү сүрэх үлэтэ кэһиллиитин биллэрэр.

СҮҮТҮК. Сүүтүгү сүтэрэн кэбиһии, санаарҕабыл уонна тиийиммэт буолуу бэлиэтэ.

СЭРИИ. Сэриилэһэ сырыттахха тапсыбат, тыл-тылга киирсибэт утары санаалаах дьону кытта быһаарсыы буолуон сөп.

СЫАП. Бадарааннаах суолга массыына көлүөһэтигэр сыап оҥорон иилэр санаа киириитэ уустук, ыарахан үлэҕэ көмөлөһөөччү баара туһалаах буоларын быһаарар.

СЫБАХ. Саҥа сыбаҕы сыбааһын - мөлтөөһүҥҥэ, ыарыыга.

СЫГЫННЬАХ. Эмискэ сыгынньах сылдьар буолан хаалан баран кыбыһыннаххына, уоскуйуу кэлиэҕэ, өр санаарҕыы сылдьыбытыҥ суох буолуо; бэйэҥ сыгынньаххын көрүү - дьадайыы, ыалдьыы бэлиэтэ эбэтэр сөбүлээбэт балаһыанньаҕар түбэһиэххэ сөп; билбэт киһиҥ сыгынньаҕын көрүү – соһуйууга; билэр киһиҥ сыгынньаҕын көрдөххүнэ, сотору ылар сыанабыла намтыаҕа, күлүүгэ барыан сөп эбэтэр бэйэтигэр сыһыаннаах туох эмэ кистэлэҥэ арыллыаҕа.

Сыгынньах дьахтары көрдөххүнэ, бэйэҥ баҕа санааларыҥ туолуохтара суоҕа; сыгынньах сылдьан тоҥноххо туох эрэ табыллыбат буолуута эбэтэр тымныйан ыалдьыы киирэн эрэрин биллэрэр.

СЫЛАБААР. Сылабаарга ууну оргутуу элбэх ыалдьыттары аһатар кэм кэлбитин биллэрэр.

СЫЛГЫ. Элбэх сылгылары көрдөххө хаар түһүөн сөп.

СЫМЫЫТ. Сиикэй сымыыты алҕас алдьаттаххына, дьиэлээхтэргин кытта этиһии, өйдөспөт буолуу кэлиэҕэ; иһигэр үөскэхтээх элбэх сымыыттары көрдөххө үлэ-хамнас ситиһиилээх буолар кыаҕа улааппытын биллэрэр. Оҕолор хотонтон уоран аҕалан сиэн кэбиспит кууруссаларын сымыыттарын хахтара сытар буоллахтарына, туһалаах дьыаланы билбэттэриттэн атахтаан, тохтотон кэбиһэр дьон баар буолуохтара.

СЫРДЫK. Түүлгэ сырдык ыраас көстүү үчүгэй буолууну түстүүр. Сырдык халлааны, күнү көрүү кэнниттэн киһи баҕа санаалара туолар кэмнэрэ кэлэллэр. Сырдык дьоҥҥо көстүүтэ үрүҥ дьүһүнү биэрэр. Үрүҥ дьүһүннээх туох барыта үчүгэйи көрдөрөр бэлиэ буолан иҥэн сылдьар. Кыыллар үрүҥ дьүһүннээх буолан көстүүлэрэ майгылара үчүгэйин түстүүр. Түүл ити көстүүлэрэ сырдык, үрүҥ дьүһүн чахчы үчүгэй буолалларын дьоҥҥо тириэрдэр, биллэрэр.

СЫТ. Сыт билиннэҕинэ хайдаҕыттан тутулуктаах быһыылары биллэрэр, туох эрэ уларыйыы тахсыаҕа; табаах сыта, буруота билиннэҕинэ - көмүскэл баар буолуо; арыгы сыта дьиэҕэ баар буоллаҕына арыгыттан аккаастаныы кыаллара уустук буолуон сөп; куһаҕан сыт билиннэҕинэ сөбүлээбэт киһиҥ көмөтүттэн аккаастанар ордук буолуоҕа эбэтэр этиһиигэ эҥин киирэн биэримиэххэ.

СЫТАР. Кэргэҥҥинээн бииргэ сытар буоллахха, соһуччу туох эмэ түбэлтэ буолан, быстах аймалҕан тахсан ааһыаҕа; түһээн сытыы – эт-сиин мөлтөөһүнүн, сылайыытын бэлиэтэ, өй-санаа сылайар диэни билиммэтиттэн сытыы диэн эккэ-сииҥҥэ эрэ сыһыаннаһар; билэр киһиҥ сытан кэбиһэр буоллаҕына, улаханнык ыалдьыан эбэтэр ороҥҥо сытара көһүннэҕинэ үлэтигэр табыллыбакка мөлтүөн сөп.

СЫТТЫК. Сыттык көһүннэҕинэ, сынньалаҥ кэм кэлэн иһэрин бэлиэтиир, хайдах көрүҥнээҕиттэн бу сынньалаҥ тутулуктанар; олус куһаҕан, туох эрэ хара сыттыкка сытыы төбө олус улаханнык ыал-дьарыгар көстөр; маллаах сыттыкка сытыы төбө үлэтиттэн туох эмэ туһалаах тахсарын хам баттаан сытыарары биллэрэр.

СЫТЫЫ. Түүлгэ сытарга баҕарыы, сытар сири көрдөөһүн мөлтөөрү, ыалдьаары гыннахха көстөр; сытыы буоллаҕына санаа түһүүтэ, туох эрэ хайаан да оҥоруллуохтаах дьыала кыаттарбат буолуута, кыах-күүс мөлтөөһүнэ буолуон сөп. Сытар киһиэхэ көмө наада буолуо. Сытар киһи көһүннэҕинэ мөлтөөбүтэ биллэн, көмө наадата кэлбит эбэтэр үлэтин-хамнаһын кыайбакка быраҕыан сөп; от тэлгээн баран тэлгэһэҕэ сыттахха атын ыаллартан ураты буолуу кэлиэҕэ эбэтэр олоххо сыһыаннаах туох эмэ табыллыбата үөскүөҕэ.

СЫЫҤК. Ким эрэ сыыҥа көһүннэҕинэ, сымыйа тыл-өс тарҕаныа; ким эрэ сирэйгэр сыыҥын бистэҕинэ, урукку кэмнэргэ иэстээх киһиҥ улаханнык сөбүлээбэт буола-буола иэһин төннөрүө эрээри, ким эмэ ыгыытынан, көмөтүнэн биэриэҕэ.

СЫЫР. Сыыр үрдүгэр тахсыы – ситиһии бэлиэтэ; кыайан тахсыбат буолуу - үлэ-хамнас атахтанарын биллэрэр, ыалдьыахха да сөп.

СЭЛЭЭППЭ. Сэлээппэни кэтэн хаамар киһи туох эмэ суолталаах, биллэр дьыаланы оҥоруон эбэтэр санаата туолуон сөп; хара сэлээппэни кэттэххэ санаарҕабыл кэлиэн сөп.

Т

ТААРЫЙЫЫ. Түүлгэ киһи этин-сиинин ханан эмэ туохха эрэ таарыйдаҕына, онон ыалдьыан сөп. Сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр.

ТААС. Дьоннору тааһынан быраҕар буоллаххына, кинилэр тустарынан куһаҕаннык саныыгын, эйэлэһии уустугурар; эйигин тааһынан бырахтахтарына, эн тускунан куһаҕаннык этэллэр; киһини түүлүгэр тааһынан эҥин түөһүгэр оҕустахтарына сүрэҕэ ыалдьар буолуон сөп.

ТАБА. Табалаах киһи тиийэн кэлэрин көрдөххүнэ, булдуҥ табыллыа; табаны көрдөххүнэ, халлаан тымныйыа.

ТАБААХ. Булчукка түһээтэҕинэ табаах биэрдэхтэринэ – бултуйуон сөп; табаах тартаххына - доруобай буолуоҥ; табаах тарда сылдьар буоллаххына, кыра быстах, күннээҕи дьыалаҕа быһаарыыны булаары гыммытыҥ бэлиэтэ; табаах уматтан тардан бардаххына, ханнык эрэ саҥа, солун дьыаланы саҕалыырыҥ табыллыан сөп; табааҕы бырах диэн атыттарга сүбэни биэрэр буоллахха эрэнэр, итэҕэйэр дьон элбээн барыахтарын сөп; табааҕы бырахпыт буоллаххына, сотору эн этиилэрин табаларын итэҕэйэн олоххо туһалара улаханын иһин дьон таба өйдөөн истэр, тутуһар буолуохтара.

ТАБЛЕТКА. Таблетканы көрдөххө, кыра курдук буолан баран олус наадалаах дьыалаҕа ситиһии буолуон сөп.

ТАЙАХ. Тайаҕы бултаатахха улахан, барыс киирэр туһалаах үлэтин кыайыахха сөп; ойуурга сымнаҕас тайахтары көрдөххө биллэр туһаны оҥорор дьону көрсө түһүөххэ сөп.

ТАЙАХ МАС. Тайах маска өйөннөххүнэ - дэҥнэнии, ыарыы булуо; сиргэ сытарын көрдөххө - кыра, быстах мэһэйдэр көрсөллөр; кырбаатахтарына - ночооттор тахсыахтара; бэйэҥ кими эмэ кырбаа-таххына, сыыһа туттуу кэнниттэн өйдөнүөҥ; тайах маһынан охсуһар буоллаххына, сотору эн толкуйдаргын урут сөбүлээбэт курдук туттунар үгүс дьон ылынар буолуохтара.

ТАКСИ. Таксига олорсон баран харчы төлөөтөххө кыра ороскуоттар тахсыахтарын эбэтэр туох эмэ уустук дьыалаҕа дьалаҕайдык сыһыаннаһыы буолуон сөп.

ТАНЫЫ. Мурун үүтэ киэҥ, ыраас буоллаҕына оҕолор оҥорор дьыалалара табыллан барыылара саҕаланыа.

ТАҤАРА ДЬИЭТЭ. Таҥара дьиэтин ремонун оҥордоххо үгүс дьоҥҥо туһалаах үлэни оҥоруу кыаллыаҕа; таҥара дьиэтин колокуонньата токуруйан, бокулуоннаан көрүстэҕинэ өр сылларга туруулаһан сахаларга оҥоро сылдьар туһалаах үлэ табыллыаҕа.

ТАҤАС. Саҥа таҥаһы көрүү – санаарҕабылга ылларыыга; саҥа эбэтэр ыраас таҥаһы таҥныы ситиһиигэ, олоххо туһалаах уларыйыылар буолалларыгар көстөр.

Хааннаах таҥаһы көрүү - дэҥ-оһол, куһаҕан быһыы буолуон сөп. Таҥаһыҥ дьөлөҕөстөөх буоллаҕына, элбэх иэскэ киириэҥ; таҥас сууйдахха - ыарыы эбэтэр хомолто буолуо; алдьаммыт, абырахтаах таҥастаах билбэт киһигин көрдөххө, эстии-быстыы, дьадайыы кэлэн иһэр буолуон сөп; бэйэҥ таҥаһыҥ абырахтаах буоллаҕына, кыайбат дьыалаҕыттан этэҥҥэ арахсыахха сөп этэ.

Таҥас сууйар массыына кыайан тохтообокко үлэлии, таҥаһы бытарытан таһаарара санаа түһүүтэ, санаарҕабыл өссө да ааһа илигин биллэрэр; түүлгэ таҥас сууйдахха санаарҕабыл кэлэн ааһыан эбэтэр тугу эрэ харыстыы сатааһын кэлиэн сөп; кэтэ сылдьар таҥас куһаҕан буолан көһүннэҕинэ үлэҕэ-хамнаска табыллыбат буолуу, мөлтөөһүн кэмэ кэлэн ааһыан сөп.

Таҥаһы хос-хос таҥныы санаарҕабыл улаатыытыгар, куһаҕаннык этээччилэртэн көмүскэнэ сатааһыҥҥа көстөр; таҥаһы устуу санаарҕабыл суох буоларыгар, ааһарыгар; хара таҥаһы таҥныы арахсыыттан санаарҕыырга; хара таҥастаах буоллахха санаарҕабыл, санаа түһүүтэ, кутурҕан кэлиэн сөп; муус кыаһаан буолбут таҥас, санаарҕабыл, санаа түһүүтэ кэлэн иһэрин биллэрэр, ыраастаннахха көнүөн сөп.

ТАҤНЫЫ. Хос-хос таҥныы - санаа-оноо элбээһинигэр, халыҥ таҥастаах буолуу, эбии таҥныы санаарҕабыл кэлиитигэр тириэрдэр. Сэрэхтээх буолуу, харыстаныы кэмэ кэлбитин сэрэтэр.

ТАПОЧKА. Дьиэҕэ кэтэр тапочка көһүннэҕинэ, атын дьонтон тутулуктаах буолуу кэлиэн эбэтэр ким эмэ көмөтө наада буолуон сөп; булан аҕаллахха атын киһини бэйэҕиттэн тутулуктаах буолууга кил-лэрэ сатааһын баҕар кыаллыан сөп.

ТАПТАЛ. Түүлгэр тапталлааххын кытта таптастаххына, чугастааҕы кэмҥэ баҕа санаа туолуута буолуоҕа, бары-барыта табыллыаҕа; тапталлааҕы кытта көрсүһүү буоллаҕына үлэҕэ ситиһиини, барыс киириитин, дьиэҕэ-уокка табыллыыны оҥоруохха сөп.

ТАРААНЫЫ. Баттаххын тарааҕынан тарааннаххына, этин-сииниҥ туруга уонна үлэҥ-хамнаһыҥ үчүгэй туруктаах буолуохтара, санаарҕабыл киирбитэ ааһыаҕа.

ТАРААХ. Былыргы сахалартан тараах ылар буоллахха, сахалар тустарынан быһаарыыны оҥорууга аныгы үөрэхтээхтэри кытта биир тылы булунуу уустугуруо, тус-туспа арахсыы буолуон сөп.

ТАРАКААН. Таракааннары көрдөххө – харчыны туһалаахха туһана сатыахха; аһары элбэх таракааннар мэһэйдээтэхтэринэ, эн тускунан соччото суохтук этэл¬лэр.

ТАРБАХ. Тарбахтарын быстыбыттарын көрдөххө урукку доҕотторгуттан тэйэриҥ бэлиэтэ.

ТАҺАҔАС. Таһаҕас сүгэ сылдьар буоллаххына, уһун дьоллоох олохтоох буолуоҥ; таһаҕаһы көтөҕөн кыайдаххына, ыарахан үлэни кыайыаҥ; атын киһи таһаҕас сүгэ сылдьарын көрдөххүнэ, эйиэхэ эрэй, үлэ эбиллиэ эрээри туһалаах буолуон сөп; таһаҕаһы илдьэ иһэн ыарырҕатар буоллаххына, үлэҕин кыайымаары гынаҕын дуу эбэтэр доруобуйаҥ мөлтөөн эрэрэ дуу буолуо; араас ыарахан таһаҕаһы көтөҕөлөөһүнү көрдөххө эбэтэр сискэ туох эрэ аалыллыытын биллэххэ сис ыалдьыыта киирэн эрэйдиэн сөп; ким эмэ таһаҕас биэрдэҕинэ эбиискэ үлэ эбиллиэ эрээри, туох эрэ туһа тахсыаҕа.

ТАХСАН КИИРЭР СИР. Көрдүү сылдьар буоллахха, тиийиммэт буолууттан тахса сатааһын эбэтэр ис адаарыйыыта буолуон сөп; көрдөххө - санаарҕабыл, сөбүлээбэт быһыыҥ буолуо: түстэххэ - барыс киириэ; онно-манна тахсан киирдэххэ, ночоот буолуо. Кыра саҥа тутуллубут туалет көстүүтэ барыс киирэр дьыалатын оҥоруу аһара барбатахха кыаллар кыахтааҕын биллэрэр; туалет көрдөөн баран булбатахха, туһааннаах баҕа санаа туолбакка хаалыан сөп; туолбут туалет көһүннэҕинэ көмө, тирэх баар буолуон эбэтэр үлэни оҥорорго кыах көстүөн сөп; кирдээх туалет көһүннэҕинэ сөбүлээбэт эрээри барыс киирэр үлэтигэр кыттыһыахха сөп.

ТЕЛЕФОН. Түүлгэ телефону көрдөххө ким эрэ, ханнык эрэ дьыалаҕар мэһэйдэһээри гыммыт эбэтэр ханнык эрэ кэпсэтии буолуон сөп; звоноктуур тыаһын иһиттэххэ, кэлэн иһэр көрсүһүү бэйэҥ санаабыккынааҕар ордук улахан суолталаах буолуоҕа; телефонунан кэпсэтии кэнниттэн туох эмэ быһаарыыны ылыныы эрэйиллэр.

Сүгүн үлэлээбэт телефон көстүүтэ эбэтэр кыайан кэпсэппэтэххэ кэпсэтииттэн тутулуктаах үлэ табыллыбатыгар көстөр; сотовай телефонунан кэпсэттэххэ соһуччу туһалаах кэпсэтии табыллан, дьыала хамсааһына саҕаланыан сөп; телефонунан кэпсэттэххэ солуну истэри тэҥэ, туһалаах дьыаланы билсиһиэххэ сөп; сотовай телефон көһүннэҕинэ кэтэһиилээх солун кэлиэ эбэтэр соһуччу күүппэтэх солуну истиэххэ сөп; истиэнэҕэ ыйанар телефон тохтообокко өрө тырылыы турара төбө ыарыыта киирэн эрэрин биллэрэр.

ТЕЛОГРЕЙКА. Тоҥон телогрейканы ылан кэттэххинэ, сотору буолан баран харчы кэлиэн сөп.

ТЕПЛИЦА. Үчүгэй көрүҥнээх теплица көһүннэҕинэ, уруккуттан соччо сөбүлээбэт дьоҥҥун кытта эйэлэһии, иллэһии буолаары гыммытын бэлиэтэ.

ТЕХНИКА. Ханнык эрэ биллибэт техниканы көрө сатаан туохха аналлааҕын быһаара сатаатаххына, сотору ханнык эмэ үлэни толкуйдаан булуоҥ эрээри, онтон улахан туһа тахсыа суоҕа; туох эрэ улахан тиэхиникэттэн этэҥҥэ куотан, сыҕарыйан биэрдэххэ ыалдьан баран үтүөрүөххэ сөп. Кутталлаах улахан тиэхиникэ көһүннэҕинэ туох эмэ быһылаан, араллаан буолуон сөп.

ТИГЭЭЙИ. Түүлгэ тигээйини көрдөххүнэ, эйиэхэ үчүгэйи баҕарбат дьон арааһы этэллэрин истиэҕиҥ; тигээйини өлөрүү эбэтэр үүрүү буоллаҕына куһаҕаннык саныыр, этэр дьону кыайыы, ситиһиини оҥоруу, абааһы көрөр дьыалаҕыттан босхолонуу кэлиэн сөп, ол дьоҥҥор кыаттарбаккын көрдөрөр; сөбүлээбэт дьон санаалара тигээйи буолан көстөллөр; тигээйи уйата баар буоллаҕына ордук санааччылар элбэхтэрин биллэрэр.

ТИИГИР. Тиигир куоттаҕына сөбүлэспэт, атын санаалаах дьону кыайыы буолуоҕа, баһыттарбыттарын билиниэхтэрэ; тиигири көрдөххө тыл-тылга киирсибэт киһини көрсүөххэ эбэтэр баҕа санаа аһара барыыта киирэн сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп.

ТИИС. Хааннаах тиис түстэҕинэ - чугас аймах өлөр; хаана суох тиис түстэҕинэ - ыраах аймах өлүөҕэ эбэтэр чугас дьонноргун кытта сыһыан мөлтүөҕэ; үөһээ тииһиҥ түстэҕинэ - бэйэҕиттэн аҕа саастаах киһи өлүөн сөп; түһээтэххэ хаҥас аһыыҥ түһэн хаалбытын сүгэ курдук тута сырыттахха кэргэнин аймахтарыгар сөбүлэспэт буолуу үөскүөн сөп; тиистэриҥ куһаҕаннарын эбэтэр куһаҕан тиистэри көрүү – куһаҕаҥҥа, санаа түһүүтэ, туохха эмэ итэҕэстийии кэлиэн эбэтэр ыарыы булуон сөп; тииһи тууруу - сөбүлээбэт киһигин кытта арахсыы бэлиэтэ; тииһи ылан көрөн баран оннугар уктахха, кэргэниҥ аймахтарыгар куһаҕан быһыы тахсыан сөп.

Тиистэри саҥа оҥотторуу буоллаҕына, олох көнөн барыаҕа; билэр киһиҥ тимир тиистэрдээҕин көрдөххө, ол киһи тулалыыр дьонуттан ордук сананар буолан эрэрин эбэтэр атыттартан туох эрэ биллэр уратыланан иһэрин бэлиэтэ; мас тиистээх киһи мөлтөх, бэйэтин кыаммат, көмө эрэйиллибэт киһитэ буолуо; үчүгэй, маҕан тиистэрдээх буоллахха, бары дьыала барыта тупсан барыаҕа, баҕа санаа туолуута буолуо; протез тииһи устан сууйдахха, баҕа санааны ситиһии бэйэни билиниини улаатыннаран эрэрин биллэрэр эбэтэр аанньа ахтыбаттан сыыһа туттуу үөскээбитэ этэҥҥэ ааһыан сөп; оҥоруу тиис баар буоллаҕына улаханнык сананыы үөскүөҕэ.

Тиис алдьанан, бытарыйан түстэҕинэ, кыах суох буолан хааларыттан туһааннаах дьыала табыллыбакка эрэйдиэҕэ; мас тиис баара көһүннэҕинэ, кыах, күүс суох буолан баҕа санаа туолуо суоҕа; тииһи сууннахха “Тииһин сааҕын ыраастыыр” диэн этиигэ сөп түбэһэр быһыы буолуоҕа, була сатаан куһаҕаннык этэр диэхтэрин эбэтэр үлэ туһалаах өттүн атыттар туһаныахтарын сөп. Маҕан, ыраас тиистэр көһүннэхтэринэ айдааны таһаарбыт дьыала ситиһиинэн түмүктэниэн сөп; тиис быыһыгар туох эмэ кыбыллыыта ханнык эрэ быстах мэһэй үөскээһинин биллэрэр; тиис быыһыгар кыбыллыбыты ороон таһаардахха көрсүбүт мэһэйи этэҥҥэ туорааһын кыалларын бэлиэтэ буолар. Тиис туллан түһүүтэ аймахтарга туох эмэ улахан уларыйыы тах-сарын көрдөрөр; балта тиис эргэрэн, атаҕа тостон кэлбит буоллаҕына хайа эрэ саастаах аймаҕын уҥуоҕун эчэтиэн сөп; тиис алдьанан түстэҕинэ өр кэтэспит баҕа санаа кыайан туолбата биллиэ. Тиис оҥорооччуну кытта кэпсэттэххэ сотору тиис оҥотторуу туһунан толкуйдаатахха табыллара тиийэн кэлиэн сөп.

ТИИТ. Түүлгэ күөх, үүнэн турар тииттэри моонньоон куурдаары гыммыттарын көрүү киһи атын дьоҥҥо эрэлин сүтэриитигэр эбэтэр куһаҕан санаалара мунньустууларыгар көстөр; тиит эбэтэр бэрэбинэ тостуута, киһи соһуччу өлүүтүгэр көстөр бэлиэ. Күөх, үүнэн турар тииттэр - үөрүү, дьол, ситиһии кэлэн иһэллэрин бэлиэтииллэр, баҕа санаа туолуута буолуо; улахан тииккэ ыттыы – ситиһии, кыайыы бэлиэтэ; тыаҕа тиит охтор буоллаҕына, хомолто, куһаҕан быһыы буолуо; кураанах, хаппыт тииттэри көрдөххө, эрэй, үлэ эбиллиэ, дьону кытта сыһыаҥҥа ситэ өйдөспөт буолуу үөскүөҕэ. Дьиэ таһыгар тиит охтон сытара көһүннэҕинэ - өлүү буолуон сөп.

Тиити охтордоххуна, омуннураҥҥын аһары түһүөлээн бэйэҕэр куһаҕаны оҥостуоххун сөп; үүнэн турар тиити көрөн баран: “үчүгэй да тиит”,- дии санаатаххына, кырдьык үчүгэйдик сыаналанар тиит бэлиэ буолуо, ситиһии кэлэрин бэлиэтиир.

Түүлү тойоннуурга түүл бэлиэтин көстүүтэ уонна киһи бэйэтин санаатыгар бу бэлиэни, хайдаҕый, диэн быһаарара улахан оруолу ылар. Түүлгэ көстөр быһыыны-майгыны, кими эмэ эбэтэр тугу эрэ үчүгэй дуу, куһаҕан дуу дии саныыргыттан бу бэлиэлэр майгылара быһаарыллар. Ол эбэтэр бу көстүбүт бэлиэ хайдах быһыылааҕа, көрүҥэ хайдаҕыттан уонна бэйэҥ туох диэн быһаара саныыргыттан тутулуктаах. Үчүгэй дии санаатахха – үчүгэй буолуо, онтон сирдэххэ, абааһы көрдөххө – куһаҕан буолуоҕа; улахан хаппыт тиит көһүннэҕинэ ыарахан кэмнэр кэлиэхтэрэ, кэмигэр оҥоруохтаах дьыаланы оҥорбокко хаалыыттан дьону кытта тапсыбат буолуу кэлиэн сөп. Өссө суон хаппыт тиит көһүннэҕинэ оҥоро сылдьар дьыала кыайан көммөт турукка тиийбитэ биллиэҕэ.

ТИМИР. Тимиртэн оҥоруулары көрдөххүнэ, үлэҥ – хамнаһыҥ сыаналаныа, ситиһиини, кыайыыны оҥоруоххун сөп; дьэбиннээх тимирдэри көрүү кэнниттэн куһаҕаннык этээччилэр элбээн хаалбытта-рыттан санаарҕабыл, ыарахан санаалар киириэхтэрэ.

ТИМИР СУОЛ. Тимир суолу көрдөххө оҥорор дьыалаҕар утарылаһар, сөбүлээбэт дьон бааллара биллиэн сөп.

ТИМИРИИ. Ким эмэ тимирэн хаалбыт буоллаҕына, үөрүү, баҕа санаа туолуута буолуо; ким эмэ тимирэрин көрдөххө - үөрүү буолуо.

ТИМЭХ. Кыра, олус бытархай тимэхтэри көрдөххө санаа туолбатыттан, табыллыбатыттан хомолто үөскүөн сөп; тимэх тиктэххэ саҥа билсиһии буолуон сөп.

ТИРИИ. Тирииттэн тигиллибит таҥастары, кууркалары көрдөххө, эргиэн эҥин табыллыаҕа; хара тирии таҥастаах дьону көрүү, туспа санаалаах, өйдөспөт дьоҥҥун кытта көрсүһүүгэ көстөр; тииҥ эбэтэр кыыл тириитин илдьэ сырыттахха барыс киирэр туһалаах үлэлээх буолуохха сөп; илиинэн тириини имиттэххэ атах дуу, илии дуу ыарыыта киирэн ааһыан сөп.

ТИРЭЭПКЭ. Таҥас тирээпкэни көрдөххө, элбэх быстах ороскуоттар улахан суолтата суох буолуохтарын сөп.

ТИТИРИК. Тостубут титириги самсаан этэҥҥэ салҕаатахха, эдэр киһи сыыһа-халты санааларын көннөрөн, тупсаран биэрии табыллыан сөп; күөх титириктэри олортоххо саҥаны олоххо киллэрии туһата сыыйа-баайа биллэн барыа.

ТИЭСТЭ. Тиэстэ үллэ-үллэ таһынан барар буоллаҕына санаарҕабыл улаатан иһиэн сөп. ТИЭХИНИКЭ. Туох эмэ олус наадалаах тиэхиникэ алдьанара соһуччу ыарыы эбэтэр үлэҕэ табыллыбат буолуу тахсарыгар көстөр.

ТОБУК. Тобукка баас таҕыстаҕына, үлэҕэ сыһыан мөлтүөҕэ эбэтэр олоххо өр кэмҥэ көммөт түбүктэр элбиэхтэрэ; түүлгэ тобуктаан турдахха, кыайбат дьыаланы ылсан кэбиһэртэн сэрэниэххэ, мөлтөөһүн кэмэ кэлэн эрэрин биллэрэр.

ТОҔУУ. Тугу эмэ тохтоххуна – этиһии, тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлэн ааһыан сөп.

ТОЙОН. Билэр киһиҥ тойон буолбут буоллаҕына, кырдьык сотору кэминэн үлэтигэр өрө тахсыаҕа.

ТОҺОҔО. Тоһоҕону саайыы, таба быһаарыыны булбутуҥ бэлиэтэ; элбэх бытархай тоһоҕолору көрдөххө араас мэһэйдэр үлэҕэ-хамнаска көстүөхтэрэ эбэтэр үлэ-хамнас оҥоруута эмиэ бытархай буолуоҕа. Тоһоҕо төһө улахана үлэ-хамнас туһата хайдаҕыттан тутулуктаах; улахан тоһоҕону, кэстиили кыайан саайдахха, уустук, ыарахан үлэни кыайыахха сөп; бытархай тоһоҕолору целлофановай мөһөөччүккэ кутан харайыы көһүннэҕинэ, ханнык эрэ кыра барыстаах эрээри, сатаан туһаннахха табыллар быстах дьыалаҕа кыттыһыахха сөп.

ТОРБОС. Торбоһу көрдөххө ситиһэ сатыыр дьыала табыллыбакка хаалыан сөп. Бэйэҥ кыаҕын тиийбэккэ буруйдаах буолуоххун сөп; үчүгэй торбос көһүннэҕинэ туһалаах, барыс киирэр үлэтэ саҕаланыа.

ТӨБӨ. Киһи төбөтө өрүскэ устан барара көһүннэҕинэ - өлүү буолуо; быстыбыт төбөнү тута сылдьар буоллаххына, сөптөөх этиини ылыммакка дьыалаларыҥ сүгүн табыллыбакка эрэйдиэхтэрэ эбэтэр атын дьон оҥорор дьыалаларын оҥорорго күһэллиэххэ, аһара эппиэтинэстээх буолуу кэлиэн сөп; түүлгэ дьахтар төбөтүн буору хаһан хостоон таһааран үлтү сыстахха хас да сыллааҕыта ааспыт дьыаланы сөхсүтэ сатааһын таах хааларын биллэрэр.

Гириип эбэтэр төбө ыарыыта киһиэхэ киирэн иһэр буоллаҕына, түүлгэ араас төбөнү кытта сибээстээх куһаҕан көстүүлэри, төбөҕө охсуулары эбэтэр ханнык эрэ уһуктаах бэргэһэни кэтиини көрүөххэ сөп; төбө алдьанан эбэтэр олус улаатан көстүүтэ гириип эбэтэр төбө ыарыыта киирээри гыммытын биллэрэр буолуон сөп.

Үчүгэй төбөнү көрдөххө, үлэни-хамнаһы өрө тардар кыахтаах көмөлөһөөччү, өйөөччү баар буолуоҕа; төбөтө суох киһи көһүннэҕинэ араас эрэйдэртэн, үлэттэн, санааттан-онооттон босхолонуон баҕарар, сынньалаҥ олоххо эбэтэр туһалаах сүбэҕэ-амаҕа наадыйар кэм кэлбитин биллэрэр; төбөттөн хаан таҕыстаҕына ыарыы баара биллиэ.

ТӨЛӨБҮР. Туохха эмэ харчы төлүүр буоллахха, соһуччу тугу эмэ атыылаһар кыах баар буолуон сөп.

ТӨННYY. Айаннаан иһэн төнүннэххэ, саҕаламмыт дьыала атахтанар; халдьаайыны өрө тахсан иһэн төнүннэххэ, бүтэрэ чугаһаабыт дьыала кыайан сиппэккэ эрэйдиэҕэ.

ТӨҤҮРГЭС. Төҥүргэһи түөрүү - эрэйтэн босхолонуу бэлиэтэ; түһээтэххэ улахан төҥүргэс көһүннэҕинэ, иннигэр тумнуллубат улахан мэһэй баарын бэлиэтэ; улахан төҥүргэһи кэрдэн ыраастаатахха үлэҕэ улахан мэһэй үөскээбитин туоратыахха сөп.

ТӨРӨӨБҮТ КҮН. Бэйэ төрөөбүт күнүн бырааһынньыктааһын көһүннэҕинэ, санаабыт санаа туолуута кэлиэ, уһуннук дьоллоохтук олоруу бэлиэтэ; атын киһи төрөөбүт күнүгэр сырыттахха, ол киһилиин биир тылы булар уустугуруо.

ТӨРӨӨБҮТ СИР. Киһиэхэ төрөөбүт-үөскээбит сирдэрэ түүлүгэр киирэн үчүгэй көрүҥнээхтик көһүннэхтэринэ эбэтэр кыра эрдэҕинэ олорбут дьиэтигэр киирэ сылдьар буоллаҕына, үчүгэй баҕа санаалара туолуохтара эбэтэр соһуччу үчүгэй солуннары истиэҕэ.

ТӨРӨӨҺҮН. Оҕону төрөттөххө үлэ-хамнас эбиллиитэ, кими эмэ көрүүгэ күһэллии эбэтэр нэһилиэстибэ кэлиэн сөп.

ТӨРӨППҮТТЭР. Тыыннаах төрөппүттэр үчүгэй көрүҥнээх көстүүлэрэ, үөрүүнү, үчүгэйи түстүүр; төрөппүттэр хара таҥастаах буоллахтарына, олоххор ханнык да үөрүү-көтүү чугастааҕы кэмҥэ суох буолуо; санаарҕаабыт, куһаҕан көрүҥнээх көһүннэхтэринэ, бары дьыалаларгар, дьиэҕэр-уоккар табыллыбат буолуу кэлиэн сөп.

Киһи бэйэтэ өлбүт төрөппүтүн көрөр буоллаҕына, кини хайдах көрүҥнээх көстөрө олус улахан оруолу ылар. Төрөппүт киһи көрүҥэ мөлтөөн көһүннэҕинэ, ыксаабыт буоллаҕына эбэтэр сөбүлээбэтэҕинэ, кыыһырдаҕына ханнык эрэ дьыалаҕа табыллыбат буолуу тахсыан эбэтэр эн оҥорор дьыалаларгын кини сөбүлээбэтин бэлиэтэ буолуон эмиэ сөп. Киһи ханна да сырыттаҕына, төрөппүттэрин айыы буолан Үөһээ дойдуга сылдьар куттара көрө – истэ, харыстыы сылдьалларын түүл ити көстүүлэрэ толору дакаастыыллар.

Kиһи олоҕо төрөппүттэрин кытта биир ситимҥэ баайылла сылдьарын түүл көстүүлэрэ быһаараллар. Түүлгэ төрөппүттэр көстүүлэрэ сахалар “Kэриэс этиитэ” диэн сүрүн итэҕэллэрин быһаарарга көмө-лөһөр. Ол курдук, төрөппүт баҕа санаатын, өлөрүгэр эппит кэриэс тылларын толорботоххо кини хомойбут, хоргуппут куһаҕан көрүҥэ түүлгэ көстөн салгыы олоххо сабыдыалы оҥоруон сөп. Өлөөрү сытар киһи бэстилиэнэй баҕа санаатын, кэриэс этиитин бэйэтин оҕолоро, ыччаттара толордохторуна кини санаата уоскуйар. Баҕа санаата туолан, кини кута уоскуйан, көрүҥэ тупсан оҕолорун түүлүгэр үчүгэй көрүҥнээх көһүннэҕинэ кинилэр үтүө баҕа санаалара туоларыгар олук ууруллар.

ТРАКТОР. Тракторынан айаннаан хайаны этэҥҥэ өрө тахсыы кыалыннаҕына улахан туһалаах үлэ ситиһиини аҕалар кэмэ кэлбит; улахан тракторынан айаннаатахха, тиэтэйбэккэ, ыксаабакка эрэ үлэ-лэнэр үлэ ситиһиитэ элбэх буолуо; тракторы ыыта сырыттахха ыарахан, эрэйдээх үлэ кыаттарыа, табыллыа.

ТРУБА. Түһээтэххэ отопление магистральнай трубалара тоҕо бараары онон-манан буруолуу турар буоллахтарына эт-сиин туругун көрүнэ сылдьар кэм кэлбит буолуон сөп.

ТУАЛЕТ. Туалеты көрдүү сатааһын буоллаҕына ханнык эрэ уталыйбат дьыаланы кыайан быһаарбакка эрэйдэнэнии буолуон сөп.

ТУМАН. Тумаҥҥа мунан хааллаххына, үлэҕэр сыыһа-халты туттуулар улахан ночоокко түһэриэхтэрэ; туман түһэн бүрүйдэҕинэ уонна онтон куотан дьиэҕэ састахха ханнык быһыы диэлийэн тахсара бил-либэтиттэн санаарҕааһын үөскүөн сөп.

ТУОЙ БУОР. Туой буору күрдьэҕинэн хастахха саҥа саҕаланар үлэ ыараханнык, эрэйдээхтик саҕаланан баран табыллан иһиэн сөп; туой буору хостоотоххо ыарахан буолан баран улахан туһаны аҕалар үлэ кыаллыа, барыс киириэн сөп.

ТУОРАТЫЫ. Эйигин туоратар, аахайбат буоллахтарына, доҕотторгуттан арахсыаххын эбэтэр тугу да күттүөннээҕи, туһаны аҕалары оҥорбоккуттан санааргыаххын сөп.

ТУОРМАС. Ыытан иһэр массыынаҥ төһө да туормастыы сатаабытыҥ иһин тохтообокко бара турар буоллаҕына олус элбэх үлэни-хамнаһы ылынан баран кыайбакка ыарырҕатарыҥ бэлиэтэ; туормаһа суох массыына нэһиилэ тохтуур буоллаҕына бэйэҥ кыайан тохтоппот быһыыгар киирэн тахсыаххын сөп.

ТУОРТ. Туорт көһүннэҕинэ баайга-малга эбиллии буолуон, эйэ-лээх буолуу эбэтэр бырааһынньык кэлиэн сөп; туорт оҥорууга бэлэмнэнии буоллаҕына барыс киирэр үлэтигэр-хамнаһыгар кыттыһыы эбэтэр бырааһынньыкка ыҥырыахтарын сөп.

ТУОҺУ. Кими эмэ туоһу оҥоруннахха, ханнык эрэ дьыалаҕа туоһулааһын наада буолуон сөп.

ТУРААХ. Тураах маска олорор буоллаҕына, куһаҕан солун кэлиэ; көтө сылдьар уонна дааҕыргыыр буоллаҕына, куһаҕан быһыы буолуоҕа эбэтэр ким эрэ өлүөҕэ.

ТУРУЙА. Халлааҥҥа үөһээ көтө сылдьан, киһиэхэ саба түһэр туруйалары тутан ылыы буоллаҕына, куһаҕаннык этээччилэри, утарсааччылары баһыйан көннөрүөххүн сөп.

ТУСТУУ. Тустан хоттордоххо - ыарыы булуо; кыайдаххына - үчүгэй буолуоҥ, үтүөрүүнү ситиһиэххэ сөп; дьон туста дуу, охсуһа дуу сылдьалларын көрдөххүнэ, ыалдьыт кэлиэ. Бу ыалдьыттан эн үлэҥ-хамнаһыҥ быһаччы тутулуктаах буолан, соччо сөбүлээбэт эрээри үөрэ-көтө көрсүһүү буолуоҕа, ол да буоллар өйгүт-санааҕыт биир буолара кыаллыа суоҕа.

ТУСТУУK. Тустууктары көрдөххө эбэтэр кэпсэттэххэ ханнык эрэ дьыалаҕа күөнтэһии, утарыта туруу үөскүөҕэ, түргэнник кыайан быһаарылла охсубат балаһыанньа баар буолуо.

ТУТТАР ТЭРИЛЛЭР. Туттар тэриллэр көһүннэхтэринэ хайа эрэ үлэни оҥороргор ыараханнары көрсүөххүн сөп; алдьаммыт туттар тэриллэр көстүүлэрэ үлэҕэ табыллыбат буолууну эбэтэр ыалдьыыны биллэриэхтэрин сөп; туттар сэп таах быраҕыллыыта, ыһыллыыта туох эрэ улахан наадалааҕы умнууга көстөр.

ТУТУУ. Бэйэтэ кыаҕа-күүһэ тиийбэт киһи саҥа, кыра дьиэни туттуута, оҥостуута – куһаҕаҥҥа, өлүүгэ.

ТУУС. Тууһу сиэһин буоллаҕына, бэйэҥ сатаабаккыттан ыарахан кэмнэр кэлэллэрин оҥостуоҥ; туус тоҕуннаҕына – тыл-тылга киирсибэт буолуу үөскүөҕэ; элбэх тууһу дьонтон көрдөөн ыллахха үгүстэргэ сыһыаннаах үлэҕэ көмөлөһөөччүлэр баар буолуохтара.

ТҮМҮК. Быа түмүктэрин сөпкө баайдаххына, бэйэҥ дьыалаларгын бэйэҥ быһаараргын сөбүлүүгүн, быһаарыыны ылынар кыахтаммыккын биллэрэр; түмүктэри көрдөххө туох эрэ быһаарылла илик боппуруостар бааллара биллэр; түмүгү быһан кэбистэххэ олус тиэтэллээх быһаарыыны ылыныахха сөп; түмүгү кыайан өһүллэххэ таба быһаарыыны булуу кыаллыаҕа.

ТҮННҮК. Түннүгүнэн киирдэххэ туох эрэ чиэһинэйэ суох быһыыны оҥорууга кыттыһыы эбэтэр сөбүлээбэт быһыыҥ буолуон сөп; түннүгүнэн тугу эмэни көрдөххүнэ, кистии сатыыр солуннарын ис-тиэҕиҥ; түннүгүнэн ыас хараҥаны көрдөххүнэ Yөһээ дойдуну кытта тутулугун олохтоммутун биллэрэр. Таһырдьаттан түннүгүнэн дьон көрөр буоллахтарына, эн тускунан араас кэпсэтии тыл-өс буолуоҕа; олорор дьиэ түннүгэ алдьаныыта, ыал олоҕун сорох түгэннэрэ ыалларыгар биллиилэригэр көстөр; түннүктэн сууллар киһи көһүннэҕинэ, тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлиэҕэ эбэтэр билсэр киһилиин арахсыы буолуон сөп.

Түннүгүнэн көрдөххө өлбүт киһи төбөтө сытар уонна онно бэйэтэ сылдьар буоллаҕына, аймахтарыгар туох эрэ ыарахан быһыы буолуон эбэтэр санаарҕабыл кэлиэн сөп; түннүгүнэн таһырдьаны көрдөххө, чуҥкуйуу, хааттарыы кэмэ кэлиэн сөп; ардах түһэрин көрдөххө уларыйыы үчүгэй өттүгэр баран эрэрин биллэрэр; түннүк аһыллан хаалыыта ыал араас баҕа санааларын бары аймахтара, чугас дьоно билэр буолууларыгар тириэрдиэн сөп; түннүгү астахха тыал киирдэҕинэ ыал олоҕор ханнык эрэ таһыттан дьайыы, ыарыы эҥин булуон сөп; түннүгүнэн араас быһылааны көрдөххө, билэр дьоҥҥо буолан ааһар быһыылар улахан санаарҕабылы үөскэтиэхтэрэ эрээри, эйигин улаханнык таарыйбакка ааһыахтарын сөп; түннүк тааһын таарыйдахха урут билбэтэх, оҥорботох дьыалаҕын ылсыаххын сөп; аһаҕас түннүгүнэн ииктээһин буоллаҕына, дьиэ иһинээҕи кыра аймалҕан ыаллар билиилэригэр тахсыан сөп; ким эрэ түннүгү тоҥсуйдаҕына күүппэтэх, соһуччу солуну истии буолуо; муус түннүгү суоран оҥоруу табылыннаҕына уһун үйэтэ суох үлэ сатаныан сөп.

ТҮҺҮҮ. Үөһээттэн сууллан түстэххэ тугу эмэ сүтэрии эбэтэр санаа түһүүтэ буолуон сөп: уһуктаах таастардаах хайаттан төкүнүйэн түһүү - дэҥ-оһол, эчэйии бэлиэтэ; тугунан эмэ халтарыйан сыыртан аллараа диэки түһүү оҥоро сылдьар үлэни табан салайбакка таах, дьаалатынан ыытыы көстүүтэ эбэтэр кыайан табылын булларбат дьыалаҕын ылсыспытын бэлиэтэ буолар.

ТҮӨС. Киһи түөһүн олус ыарахан баттаатаҕына уонна куттаннахха тыҥа ыалдьар буолуон сөп; киһи түөһүн уһуктаах маһынан кэйдэхтэринэ сүрэх ыарыыта киириэн сөп.

ТҮҮ. Киһи этигэр түү үүнэн хаалыыта эр киһи уонна дьахтар өйдөрүгэр-санааларыгар тус-туспа өйдөбүлү биэрэллэр. Эр дьоҥҥо сорох миэстэлэригэр түү үүнэн хаалбыта эттэрэ-сиинэрэ ордук туп-субутун, күүһүрбүтүн бэлиэтиир буоллаҕына дьахталларга санаарҕабылы үөскэтэллэр; бүтүннүүтэ түү буолбут киһи көстүүтэ өйө-санаата арахсан туспа барыытын көрдөрөр эбэтэр сайдан, кыаҕыран туспа өйдөөх-санаалаах буолууну биллэрэр.

ТЫА. Үчүгэй көрүҥнээх күөх тыа, үлэ-хамнас үчүгэйдик баран иһэрин көрдөрөр; үрдүк улахан тииккэ үөһээ ытыннаххына, үлэҕэр ситиһии кэлиэҕэ; умайбыт, куһаҕан көрүҥнээх тыа көстүүтэ дьону кытта сыһыан мөлтөөн барыытыгар, уопсай тылы булуу уустугуруутугар көстөр эбэтэр үлэ-хамнас дьыалата мөлтөөн барыа диэн сабаҕаланар; үүнэн турар тыа куһаҕан көрүҥнэнэн көстүүтэ үлэ-хамнас дьыалата улаханнык мөлтөөһүнүгэр көстөр. Kуурбут-хаппыт тыа көһүннэҕинэ, оҥоруохтаах дьыалаҥ бииргэ үлэлиир дьоҥҥун кытта тапсыбаккыттан улаханнык атахтаныан сөп; алдьаммыт, охтубут тиит көстүүтэ өлүү-сүтүү буолаары гыммытын бэлиэтэ; хаппыт-куурбут тиит көстүүтэ соҕотох туран хаалбыт киһини эмиэ бэлиэтиэн сөп; хара тыаҕа сырыттахха дьону кытта өйдөспөт буолуу кэмэ кэлиэҕэ эбэтэр сайдыы киириититтэн хаалыыны биллэрэр.

ТЫАЛ. Чуумпу сылаас тыал - санаа табыллыытыгар: күүстээх тыал түстэҕинэ - үлэ-хамнас атахтанар; кэннигиттэн тыал үрдэҕинэ, үлэ-хамнас үчүгэй өттүгэр уларыйыыта буолуоҕа; күүстээх тыал ону-маны ыараханы хамсатар, үрэйэр буоллаҕына оҥоруллан испит үлэ кыах тиийбэтиттэн атахтанан хаалыан сөп. Аһара күүстээх тыал түстэҕинэ, ону-маны сыҕарыттаҕына, туох эмэ оҕуннаҕына олоҕу саҥалыы көрүү саҕаланыыта, өйгө-санааҕа тосту уларыйыылар киириилэрэ саҕаланыа, эмискэ туох эрэ табыл-лыбат буолуута эбэтэр быстах ыарыы булуон сөп.

ТЫАС. Араас тыл сүрэ. Түүлгэ саа тыаһа иһилиннэҕинэ, кэтэһэр солуҥҥун истиэххин сөп; ааны тоҥсуйар тыаһы иһиттэххэ кэтэһиилээх ыалдьыт кэлэн иһэрэ биллиэ.

ТЫЙМЫЫТ. Көрдөххүнэ - харчылаах буолуоҥ; эр киһи тыймыыты тутан ыллаҕына дьахтар сабыдыалыгар киирэн хаалыан сөп.

ТЫЛ. Айаҕын иһигэр тылыҥ улаатан хаалбыт буоллаҕына, элбэх саҥаҕынан дьону эрэйдиэҕиҥ; тыл эттэххэ дьоҥҥо оҥорор сабыдыал улаатан иһэрин бэлиэтэ.

ТЫҤЫРАХ. Алдьаммыт тыҥырах дьыала ситэ табыллыбатыгар эбэтэр ыалдьыыга көстөр; алдьаммыт тыҥыраҕы эмтээтэххэ, баайдахха табыллымаары гыммыт дьыала дьэ табыллыаҕа, өйдөһүү буолуоҕа; кирдээх тыҥырах көстүүтэ таба сыаналаабат буолууттан сыыһа-халты туттууга көстүөн сөп; атах тыҥыраҕа улаатан, уһаан хаалбытын көрөн соһуйдахха, олоххо ситиһии, кыайыы диэки тардыһыы өссө улаатыаҕа, тирэх күүһүрүө.

ТЫЫ. Тыынан устан кытыыга этэҥҥэ тигистэххинэ, олоҕуҥ эрэллээх, ситиһиилээх буолуо; тыыга иккиэ буоллаххытына, эйэлээх кэргэнниилэр буолуоххут; кыра тыыны көрдөххө эбэтэр уһуннахха сыыһа-халты туттунууттан сэрэхтээх буолуу ирдэнэр.

ТЭБИИ. Биллиилээх киһи ыстанан ылыаххар диэри эмэһэҕэ тэптэҕинэ, тохтоон, иҥнэн хаалаары гыммыт дьыала оннуттан хамсыаҕа, соһуччу көмө кэлиэн сөп.

ТЭЛЛЭЙ. Тэллэйи хомуйдахха, барыс киирэригэр олук ууруллуо; тэллэйи сиэтэххэ быстах ыарыы булуон эбэтэр туохха эмэ туһалаахха тииһиниэххэ, уһуннук олоруохха сөп; дьиэ иһиттэн үчүгэй тэллэйдэри хомуйдахха барыс киирэрэ кыаллыа, аат-суол үрдүөн сөп; тэллэйи көрдөххө туох эмэ дьыаланы ситиһиигэ тиэтэллээх буолуу үөскүөн сөп; дьахтар тэллэйи көрдөҕүнэ быстах баҕа санаатын толоруу диэки халыйыан баҕата киириэн сөп.

ТЭРИЭЛКЭ. Кураанах тэриэлкэ көһүннэҕинэ, дьиэ иһигэр санаарҕабыл киириэ, баҕа санаа туолумуон сөп.

У

УЙА. Уйатыгар олорор көтөрү көрдөххө - үөрүү буолуо; көтөр уйатын алдьаттахха, дьиэҕэр аймалҕан кэтэһэр.

УЛАРЫЙЫЫ. Туох эмэ уруккутуттан уларыйан, улаатан көһүннэҕинэ, илэтигэр ханнык эрэ уларыйыы, тупсуу эмиэ буолуоҕа; кыччаан, харааран көстүү – мөлтөөһүн кэлэригэр.

УЛАХАН. Ханнык эмэ бэлиэ көстүүтэ төһө улаханыттан уонна кыратыттан тутулуктанан майгыта эмиэ быһаарыллар. Улахан киһи көстүүтэ санаа күүһүрбүтүн, улааппытын бэлиэтиир. Туох эмэ урукку көстүүтүттэн улаатан көстүүтэ киһи күүһэ, кыаҕа улаатыытын, санаата күүһүрүүтүн быһаарар.

УЛЛУҤАХ. Саппыкы эбэтэр бачыыҥка уллуҥаҕа көһүннэҕинэ, барыга-бары сэрэхтээхтик сыһыаннаһа сылдьыахха.

УМУҺАХ. Киһи умуһаҕын хаһа сылдьар буоллаххына, тиийиммэттик, кыараҕастык олороруҥ бэлиэтэ; хаһыллыбыт киһи умуһаҕын көрдөххө, аймаҕыҥ эбэтэр билэр киһиҥ өлүөҕэ эбэтэр эрэй, санаарҕабыл кэлиэҕэ; умуһахха түһэ сыһыы буоллаҕына, урукку билсиилээхтэрин эбэтэр аймахтарын сыыһаларыттан тэмтэрийэ сыһан баран өрүһүнүөххүн сөп.

Үчүгэй, улахан умуһах көһүннэҕинэ былыргыны, ааспыты ахта санааһын, үйэтитии саҕаланан ситиһиилээхтик түмүктэниэн сөп; умуһахха киирдэххэ былыргыны ахта санааһын буолуо; дьиэ умуһаҕын астахха урукку, ааспыты ахта санааһын, кэпсэтии саҕаланыан сөп; киһи уҥуоҕун аттыгар хаһыллыбыт умуһаҕы көрдөххө санааҕа ыллара сылдьыы суох буолуоҕа, ыарыы биллэн баран этэҥҥэ ааһыаҕа.

УҤУОХ. Кураанах уҥуоҕу тиниктээһин көһүннэҕинэ дьадайыы, тиийиммэт буолуу кэлиэн сөп.

УҤУУ. Түһээн уҥан хааллаххына, өр күүппүт куттанар санааларгыттан дьэ босхолонуоҕуҥ эбэтэр чугас аймахтаргыттан ким эмэ ыалдьыаҕа эбэтэр куһаҕан солуннары истиэххин сөп; уҥмут киһи көһүннэҕинэ эрэли, итэҕэли түһэн биэрии, эрэммит, итэҕэйэр киһи хомолтото таһынан барыан, арахсыы, өйдөспөт буолуу кэлиэн сөп.

УОЙУУ. Уойбут-топпут, тупсубут киһи – ыарыһах киһи.

УОЛ. Кыра уолу көрдөххүнэ – кэмсинэҕин. Ханнык эрэ дьыалаҕар ситэтэ суох, кыра оҕолуу быһаарыныыны ылынан эрэргин бэлиэтиир.

УОРУЙАХ. Эйигиттэн тугу эрэ уорбут буоллахтарына, соһуччу солуннары истиэҕиҥ; бэйэҥ уоруйах буоллаххына, искэр сөбүлээбэт дьыалаҕын оҥороору гынаҕын, баҕар кыра барыс киириэн сөп; уоруйаҕы көрдөххүнэ, быстах дьыалаҕын ситиһии дьэ буолуон сөп; уоруйаҕы тутан ыллахха куһаҕаннык саныыр, мэһэйдэһиэхтэрин баҕарар дьону кыайыы, ситиһии буолуон сөп; дьиэ иһиттэн сыаналааҕы уорбут буоллахтарына кытаанах санааны ылынан бэйэ өйдөбүллэрин уларытар кэм кэлбит буолуон сөп.

УОРУУ. Тугу эмэ уордахтарына туохха эрэ эрэнэ саныы сылдьыбыт туолумуон сөп; эйигиттэн уорбут буоллахтарына, соһуччу солуну истиэххэ эбэтэр тугу эмэ уларытыахха сөп; бэйэҥ уоруйах буоллаххына, искэр сөбүлээбэт дьыалаҕын оҥороору гынаҕын, баҕар кыра барыс киириэн сөп; уоруйаҕы тутан ыллахха, куһаҕаннык саныыр мэһэйдэһэр дьону туоратыы кыаллыан сөп.

УОС. Улаатан, уһаан иһэр уос көһүннэҕинэ, дьиэлээхтэр сыһыаннара уустугуруо, куһаҕан өттүгэр уларыйыан сөп.

УОТ. Улахан уот умайыыта - күүстээх тыл-өс тарҕаныыта; уоту умуруоруу - тыл-өс мөлтөөһүнэ, хаптайыыта; отуу уота умуллан хаалыыта олус итэҕэйэ, эрэнэ санаабыт дьыала табыллыбатыгар эбэтэр олох суола бүтүүтүгэр көстүөн сөп.

Электричэскэй уоту уматтахха, туох эрэ туһалаах дьыаланы оҥоруохха сөп; выключатели холбоотоххо уот кэлбэт буоллаҕына, хайа эрэ дьыалаҕа көрсүһүү табыллыа суоҕа; электрическэй уот баран хааллаҕына баҕа санаа туолара кыаллыбат кэмэ кэлиэн сөп.

Уот умайыыта араас тыл-өс тарҕаныыта, көрүҥүттэн, хайдах умайарыттан тутулуктаах; улахан уокка бэйэҥ умайбат буоллаххына олоҕун көнүүтэ, ситиһии кэлэн иһэр буолуон сөп; оһоххо уоту күө-дьүтэн уматыы үлэ-хамнас эбиллэн иһэрин биллэрэр; улахан уот барыыта суруйааччы эбэтэр эргинээччи үлэтэ-хамнаһа сыаналанан, тарҕанан барыытыгар көстөр; халлааҥҥа көтө сылдьар уоттары ким эрэ ытыалаан суулларан түһэрэрин көрдөххө, иннигэр көһүтэр дьиксиниилээх түгэннэри аһарыаҕыҥ.

УРАГАН. Ураган түстэҕинэ олоххо соһуччу уларыйыы кэлиэн сөп. Эйигин таарыйбатаҕына, уларыйыы эйиэхэ сыһыана суох буолуо.

УРУЙ. Уруйдааһын, айхаллааһын буоллаҕына, ночоот буолуо.

УРУУЧУКА. Суруйуунан дьарыктанар киһиэхэ саҥа уруучуканы биэрдэхтэринэ суруйуу үлэтэ табыллан барыаҕа.

УСТУУ. Туох эмэ кыра тэрилинэн ууга устар буоллаххына, баҕа санааҕын толоруоххун кыаҕын тиийбэт буолан хомойоҕун. Чуумпу уунан устуу, эйэлээх, холку олоҕу түстүүр.

УҺАНЫЫ. Уһанар дьиэ - дьоллоох дьиэ; киирэ сырыттахха баҕа санаа туолуоҕа; уһанар тэриллэри көрдөххө, түбүктээх үлэ көстүө.

УТАТЫЫ. Утатаҥҥын, уу иһэн утаххын ыраас уунан ханнардаххына – дуоһуйуу, баҕа санаа туолуута эбэтэр сөптөөх көмө баар буолуо; утатар буоллахха, кимиэхэ эмэ көмө наада эбэтэр ким эрэ улаханнык эрэнэн кэтэһэр буолуон сөп; утаппыт дьону көрдөххө эйигин батыһааччылар баар буолуохтара.

УТУЙУУ. Түүлгэ утуйуу - мөлтөөһүн, ыалдьыы бэлиэтэ.

УУ. Ууну көрдөххө - былыттаах күн үүнүө; уу суох буолуута көһүннэҕинэ, ыраас күннэр буолуохтара.

Эргийэ турар ууга түспүт киһи көһүннэҕинэ, өйдөспөт буолууттан дьыалаларыҥ мөлтүөхтэрин, эн тускунан саарбахтык этиэхтэрин сөп; сүүрүктээх ууга турдаххына эбэтэр сөтүөлээтэххинэ - доруобай буолуоҥ; уста турар ууну туораан таҕыстаххына - санааҕын ситиһиэҥ.

Ыраас, сүүрүктээх ууну көрдөххүнэ, кэлэн иһэр кэмиҥ эрэллээх, дьоллоох буолуо; дьалкытан ууну тохтоххо, санаа түһүүтэ, хос-хос үлэлэр буолуохтара; түүлгэ дьону уунан ыһар буоллаххына, эн өйгүн-санааҕын итэҕэйэр дьон элбиэхтэрэ; икки ыстакаан ууну истэххэ, олор тымныы уонна сылаас буоллахтарына биирдэ оҥоруллуон сөптөөх дьыаланы хос хатылаан оҥоруу табыллыан сөп.

Түүлгэ уу суох сириттэн тохтор буоллаҕына, туох эмэ куһаҕан быһыы эбэтэр өлүү буолуоҕа; тымныы ууну истэххинэ, өй-санаа уоскуйуута кэлиэ, доруобай буолуоҕуҥ; иһэр уу кирдээх эбэтэр сылаас буоллаҕына хомолто, санаарҕабыл, мөлтөөһүн, ыалдьыы буолуон сөп; ыстакаантан итии ууну истэххэ улахан хомолто, санаа түһүүтэ үөскүөн сөп; ууну кэһии - ардах, хаар бэлиэтэ; муоста анныттан уу тоҕуннаҕына, ким эмэ куһаҕаннык саныаҕа, үчүгэйи баҕарбаты көрдөрөр бэлиэ; хара ууну кэһии санаарҕабыл, мөлтөөһүн кэлэригэр; хонууну ыраас уу ыллаҕына, төһө да ыарырҕатан, кыайымаары гынным дуу дии санаатаргын даҕаны сыалгын ситиһиэххин сөп. Сөп соҕус дохуоттаах буолуоххун син.

Ууга харбааһын, улаханнык эрэйдэнэн ыараханы, эрэйи этэҥҥэ туорааһыны көрдөрөр. Харбыы сылдьааччыны бэйэҥ көрөр буоллаххына, ыараханы дьулуурдаахтык туорааһыны бэлиэтиир; олоххо, өйгө-санааҕа уларыйыылар кэлиилэригэр түүлгэ уу ылыыта көстүөн сөп. Бу уларыйыылар төһө күүстээх, түргэн буолуулара уу кэлиитэ хайдаҕыттан тутулуктанар. Муостаҕа халыйбыт уу дьон куһаҕан, ордук санааһыннара улааппытын, таһынан барбытын көрдөрөр.

Kиһи түүлүгэр кирдээх, сытыйбыт, көҕөрбүт уу санаа түһүүтүгэр, өй-санаа мөлтөөһүнүгэр көстөр; уу түннүккэ диэри дэбиличчи ылан аастаҕына өр санаарҕыы сылдьыбыт дьыала дьэ табыллар суолга киириитэ саҕаланыа, санаарҕабыл ааһыаҕа; дьиэ таһа барыта уу буолбута эйигин таарыйбат буоллаҕына үөрүү, баҕа санаа туолуута кэлиэн сөп; элбэх кирдээх уу кэлэн массыынаҕын тимиртэҕинэ кыах-күүс аҕыйыаҕа, ыалдьыаххын сөп.

Ууга тимирэн баран олус куттаннахха тыҥа ыалдьар буолуон сөп. Тымныйан ыалдьыы буолаары гыммыта түүлгэ эмиэ биллэр. Бу ыарыы киһи тымныы ууга түһэн баран куттаныытыттан биллиэн сөп. Соһуччу ууга түһэн баран өрүһүнэн таҕыстахха, эмискэ ыарыыттан үтүөрүү буолуоҕа; муустаах ууну кэһэн таҕыстахха дьулуур эбиллэн ситиһиини оҥорор кэм дьэ кэлбит буолуон сөп; муустаах ууну би-доҥҥа кутан баран салаасканан состоххо, доруобуйа, эт-сиин тупсарын туһугар үлэ ситиһиилээх буолуо; улахан бааҥкаҕа ууну толору куттардахха ханнык эрэ барыс киириитэ буолуо; куорат уулуссаларын ыраас уу ыллаҕына элбэх уулаах саас буолуо эбэтэр баҕа санаа туолуоҕа; хонууну кирдээх уу ыллаҕына уонна ону кэһэ сылдьар буоллахха бэйэ буруйунан, аһара туттунан ыарыыны булан ылыахха сөп; ууга түһэн иһэн өрүһүнэн тутустахха табыллыа суох курдук дьыаланы табатык оҥорон кэбиһиэххэ сөп.

Дьиэ истиэнэтинэн уу тоҕуннаҕына атын дьон куһаҕан санаалара баарын, ону-маны булан саба түһэ сатыылларын биллэрэр; электротоктаах провод ууга сытыйбыта көһүннэҕинэ кутталлаах быһаарыыны ылынар кэмнэр кэлиэхтэрин сөп.

УЧУУТАЛ. Ким эрэ учуутал буолан экзамен тутар буоллаҕына, ханнык эрэ дьыалаҕа билбэт өрүккүн булан этэн биэрэр киһи баар буолуоҕа; урукку учууталыҥ бугул сүгэн аҕалан биэрдэҕинэ, үөрэм-мит, баһылаабыт дьыалаҕар кыра да буоллар ситиһиилэри оҥорор кэмин кэлбит буолуон сөп.

Ү

ҮБҮЛҮӨЙ. Түүлгэ чуумпутук барар үбүлүөй, аһылыга тиийбэтэҕинэ илэтигэр похорона буолуон сөп.

ҮЛЭ. Урукку үлэҕэр үлэлии сылдьар буоллаххына, тэрилтэҥ үлэтэ - хамнаһа атахтанарын бэлиэтэ эбэтэр сүрэҕиҥ үлэтэ мөлтүөҕэ; тугу эмэ үлэлии, оҥоро сылдьар буоллахха баҕа санаа баарыттан туох эмэ туһалааҕы оҥоруу кыаллыаҕа; үлэлии сылдьар дьону көрдөххүнэ, оҥоруохтаах үлэҥ хойутаан да буоллар табыллыан сөп.

ҮҤКҮҮ. Үҥкүү тыла эттэххинэ, чугас аймахтаргыттан өлүү-сүтүү тахсыа; үҥкүү – киһи өлүүтүгэр: күөх хонууга элбэх буолан «Ленка¬-енка» курдук үҥкүүнү үҥкүүлээһин буоллаҕына, баҕа санаа туолуута, доҕотторгун кытта биир санаалаах буолуоҕуҥ; үҥкүүлүү сылдьар дьон көстүүлэрэ, хомолтолоох дьыала элбэх киһини хаарыйарын бэлиэтэ, ханнык эмэ уларыйыылар буолуохтара. Атын дьону кытта үҥкүүлүү сылдьыы көһүннэҕинэ туһааннаах дьыаланы ситиһиигэ сөптөөх кэм кэлбит буолуон сөп; саҥа үҥкүүнү үөрэттэххэ биир санаалаах саҥа дьону кытта билсиһиэххэ сөп; бэйэ үҥкүүлүү сылдьарын сөбүлээтэххэ оҥоро сылдьар дьыала табыллан барыыта саҕалыныа; кыра кыыстыын үҥкүүлүүр буоллахха, дьыалаҕын батыһааччылар баар буолуохтарын сөп.

ҮҤҮҮ. Үҥүүлээх дьону көрдөххө өйдөспөт, утары санаалаах дьон баалларын биллэрэр.

ҮӨН. Ытыскар үөн тахсыбыт буоллаҕына - байан барыаҥ; төбөҕөр эмискэ үөн тахсыбыта билиннэҕинэ, өй-санаа эбиллиэн эбэтэр баай буолуоххун сөп; куота сатыыр улахан үөнү хампы тута сатаатахха эйиэхэ утары санаалаах киһини кытта көрсүөххэ, мөккүһүөххэ сөп эрээри, кэлин киһиҥ эн санааларгын өйүүр буолан барыан сөп; кыра үөннэри үүрдэххэ өр санааргыы сылдьыбытыҥ туох да суола-ииһэ суох симэлийиэ; үөнү өлөрдөххө кыайан быһаарыллыбакка хаалан хаалыан сөптөөх дьыаланы быһааран ситиһиини оҥоруохха сөп.

ҮӨҺЭЭ KӨТҮҮ. Түһээн үөһээ көтөр үчүгэй бэлиэ, киһи олоҕор ханнык да буоллар хамсааһын, уларыйыы баарын көрдөрөр. Үөһээ көтө сылдьан сиргэ туох баарын чуолкайдык көрө сылдьар буоллахха улахан ситиһиини оҥоруу кыаллар. Ол курдук, түүлгэ эмиэ олохтоох сиртэн-уоттан аһара ырааппакка үөһээ-аллараа түспэккэ сылдьыы этэҥҥэ буолууну, олох биир тэҥник баран иһиитин быһаарар. Итилэри тэҥэ, бэйэҥ халлаанынан көтөҥҥүн үчүгэй күөх хонууну, тыалары, кэбиһиилээх оттору уонна дэриэбинэни көрдөххүнэ баҕа санааҥ барыта туолуо диэн бу түүллэр туох да атын тойоннооһуннара суох бэйэлэрин үчүгэй көстүүлэрэ быһаараллар.

Аһара үөһээ тахсан уонна олус чэпчэкитик көтө сылдьыы көннөрү туолбат ыра санаа эрэ буолар. Манна сахалар ыра санаа диэн этиилэрин чуолкайдаан биэриэххэ сөп. Хаһан да туолбат баҕа санаалар — ыра санаалар диэн ааттаналлар. Түһээн олус баай-тот үөһээ дойдуга көтө сылдьыы киһи хаһан да туолбат ыра санаата эрэ буолар. Ити курдук олус сынньалаҥ олоҕу баҕара санааһын киһи түүлүгэр илэ курдук көстүөн эмиэ сөп.

ҮӨҺЭЭ ТАХСЫЫ. Үөһээ диэки тахсыы олоххо ситиһиини оҥоруу бэлиэтэ. Хайдах быһыылаахтык үөһээ диэки ыттан тахсан иһэриҥ туох ситиһиини оҥороргун билгэлиир. Үгүстүк эрэйдэнэн үөһээ тахсыы ситиһии эмиэ эрэйдээхтик кэлэрин бэлиэтиир. Үөһээ тахсыы кыаттарбатаҕына кыайыы, ситиһии буолбат, үлэ-хамнас атахтаныыта саҕаланар; киһи бэйэтин олоҕор ордук элбэхтик халдьаайыга, хайаҕа, тииккэ, дьиэ үрдүгэр ыттан тахсар. Маннык ыттан тахсыылар туох ситиһии буоларын билгэлииллэр. Кирилиэһинэн өрө тахсыы киһи үлэлээн-хамнаан тугу ситиһэрин, кыайарын бэлиэтиир. Кирилиэс көрүҥэ кыайыы ылар суолтатын быһаарар.

ҮӨР. Үөр саҥатын истии - солуҥҥа.

ҮӨРҮҮ. Күлэн-салан үөрдэххинэ - хомолто кэлиэ; үөрдүм дии санаатаххына, үлэҥ-хамнаһыҥ сыаналаныа.

ҮӨРЭНИИ. Үөрэнэ сылдьар буоллаххына, эн чугас истиҥ доҕоттордооххун, ситиһиини оҥорор кэмин кэлэр иһэр. Ханнык ситиһиини оҥороруҥ ханна үөрэнэ сылдьаргыттан тутулуктанар.

ҮРҮҤ. Түүлгэ көстөр үрүҥ, сырдык дьүһүн халлаан сырдаан, Күн тахсыытын көрдөрөр буолан үчүгэйи, тупсууну түстүүр. Ол курдук, хараҥа түүн кэнниттэн үрүҥ, сырдык күн тахсан сири-дойдуну сандаа¬рыччы сырдатыыта, дьоҥҥо өй-санаа уһуктуутун, үлэ-хамнас, кыайыы-хотуу кэлиитин бэлиэтиир көстүүнэн буолар уонна дьон сырдыкка, үчүгэйгэ тардыһыыларын көрдөрөр бэлиэнэн ааҕыллан уһун үйэлэр тухары таҥара үөрэҕэр киирэн туттулла сылдьар.

ҮРҮҤ KӨМҮС. Үрүҥ көмүс бытархай харчылары көрдөххө, санаарҕабыл, харах уута буолуон сөп; үрүҥ көмүс киэргэллэри, бастыҥаны кэттэххэ, баҕа санаа туолуута, ситиһии кэлэригэр.

ҮРҮТ. Үрүтү көрдөххө - сэрэхтээх буолууну улаатыннарыы эрэйиллэр; дьиэ үрдэ сууллуу¬та, улахан куттал кэлэригэр көстөр бэлиэ, сыһыаннаах дьону сэрэтиэххэ наада; дьиэ үрдүттэн обуой хастанан түһүүтэ, ордук санааччылар баар буолууларын биллэрэр, дьону кытта сыһыаны тупсарарга ыҥырар көстүү буолар. Дьиэ үрдүгэр эбэтэр туох эмэ үөһээ тахсыы – ситиһии бэлиэтэ.

ҮРҮҮ. Улахан ыт үрэрэ ыраахтан иһилиннэҕинэ үчүгэйдик этиэхтэрэ суоҕа эрээри, онтон улахан уларыйыы, туох да куһаҕан быһыы тахсыа суоҕа; булчут ыт үрэрин иһиттэҕинэ бултуйуон сөп.

ҮРҮҮМКЭ. Толору үрүүмкэни көрдөххүнэ, барыс киириэ эбэтэр санааҥ туолуо; кураанах үрүүмкэ - ночоот дуу, сүтүк дуу буолуо; үрүүмкэ алдьаныыта - үөрүүгэ; улахан курустаал үрүүмкэ көстүүтэ, аатыҥ-сураҕыҥ киэҥник тарҕанарын бэлиэтэ; таас үрүүмкэ көһүннэҕинэ дьахтары кытта көрсүһүү буолуон сөп.

ҮҺҮҮРҮҮ. Үһүүрэр буоллахха сөбүлээбэт быһыыҥ буолуо эбэтэр харчы суох буолар кэмэ кэлиэн сөп.

ҮС МУННУК. Түүлгэ ханнык эрэ үс муннуктааҕы көрдөххө, кыра да буоллар ситиһии, үөрүү, дьол буолуо.

ҮТҮЛҮК. Киһиэхэ үтүлүк кэтэрдэ сатааһын, тугу эмэ ситиһэргэ үөрэтии бэлиэтэ; кэтэ сылдьар буоллаххына, дьулуурдаах буолаҥҥын баҕа санааҕын ситиһиэҕиҥ; үлэҕэ кэтиллэр үтүлүгү көрдөххө күүстээх үлэттэн сэрэхтээх буолуу ирдэнэр.

ҮҮН. Акка үүнү кэтэрдэ сатаатаххына, бэйэҥ көрүүлэргин атын соччо сөбүлээбэт киһиэхэ иҥэрэ сатааһыныҥ көстүүтэ буолуон сөп. Үүн көрүҥэ үчүгэй буоллаҕына, оҥоро сатыыр дьыалаҥ табыллыа, туһалаах, ситиһиилээх буолуо.

ҮҮНЭЭЙИ. Дьиэҥ таһыгар күөх үүнээйи эбэтэр мастар үүнэн тураллара, эйиэхэ билиини-көрүүнү, баай-талым олоҕу түстүүр. Подсолнух үүммүтүн эбэтэр ханнык эрэ күөх үүнээйини көрдөххүнэ, түбүктээх үлэ кэнниттэн дуоһуйуу кэлиэҕэ; үүнээйи үүнэн таҕыстаҕына туһааннаах дьыаланы саҥалыы оҥоруу табыллыан сөп.

ҮҮТ. Түһээн кимнээххэ эрэ үүттэн оҥоруллубут туох эрэ маҕаны сиэтэххинэ, ол дьон сүөһүлэрэ өлүө; элбэх үүтү көрүү - баай буолууга; үүтү иһии - доруобай буолууга; үүт тоҕуннаҕына, сөбүлэспэт буолуу үөскээн ол-бу кыра ночооттор тахсыахтара.

Аһыйбыт үүтү, суораты истэххинэ, билэр дьонноруҥ эрэйдэнэллэриттэн санааргыырыҥ бэлиэтэ эбэтэр кинилэри кытта өйдөспөт буолууга көстөр; үүт иһэр буоллаххына үөрүү, туһалаах быһыы буолуо, доруобуйаҥ көнөн барыа эбэтэр ким эмэ сабыдыалыгар кыайан тахсыбат гына киириэххин сөп; түһээтэҕинэ эр киһи эмиийиттэн үүт таҕыстаҕына баайа эбиллэрэ кэлиэн сөп.

Ф

ФОКУС. Түһээн ханнык эмэ фокуһу оҥорон көрдөрөр эбэтэр ким эрэ көрдөрөрүн көрөр буоллаххына, албыҥҥа киирэн биэрэн куһаҕан балаһыанньаҕа түбэһэн бараҥҥын, бары күүскүн, кыаххын түмнэххинэ улахан эрэйинэн аһарыаххын сөп.

ФОНАРЬ. Илиигэ тутуллар электрическэй фонаригынан сырдатыы - ханнык эмэ соһуччу түгэннэр буолуохтарын сөп эбэтэр кыра, быстах дьыаланы ситиһии буолуон сөп.

ФОТОАППАРАТ. Фотоаппататы көрдөххө хаартыска бэчээттээһининэн дьарыктанар кэм кэлиэн эбэтэр урукку табаарыстаргын көрсүөххүн сөп; хаартыска түһэрдэххэ ыалдьыттар кэлиэхтэрин сөп.

Х

ХААЙЫЫ. Түһээн хаайыыга олорор дьону көрдөххө, эн бэйэҥ итэҕэйэр дьоҥҥор ылыахтаах бырааптарын биэриини ситиһэргэ дьулуһаҕын; хаайыыга киирэртэн быыһаныы буолуута, барыс киирэр үлэтигэр кыттыһаргын көрдөрөр.

ХААЛТЫС. Хаалтыс бааммыккын көрдөххүнэ, үлэ-хамнас табыллыбакка тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлиэҕэ.

ХААЛЫЫ. Эккирэтэ, сүүрэ сатаан баран, автобустан хаалан хаалыы буоллаҕына, санааҕын уурбут дьыалаҕын атын кыайбат биричиинэлэриҥ мэһэйдээннэр, кыайан ситиспэккэ хаалыаҕыҥ.

ХААМЫЫ. Сөбүлүүр сирин устун сатыы хаамыы, дуоһуйууну, уоскуйууну түстүүр; хараҥа тыа, хараҥа хонуу устун хаамыы, эрэй, үлэ элбииригэр; хаамыы туһалаах дьыаланан дьарыктаныы бэлиэтэ, тугу эмэ оҥоруохха, ситиһиэххэ сөп; ат буолан хаамыы ыарахан, кыайбат үлэни үлэлииргэ, мөлтөөн, ыалдьа сыһыыга көстүөн сөп.

ХААН. Хааны көрдөххүнэ, хаан аймахтарыҥ кэлэллэр эбэтэр аймахтар тустарынан солуну истиэххэ сөп; хаан тохторун көрдөххүнэ, аймахтаргыттан ким эмэ ыалдьыан сөп эбэтэр кинилэр тустарыгар санааҕа-онооҕо түһүү буолуоҕа; хааннаах таҥаһы көрдөххө, сороҕор улаханнык сыыһа туттуу эбэтэр куһаҕан сурах да буолуон сөп; муннугуттан хаан кэлэр буоллаҕына, улахан үөрүүнү аймахтаргар аҕалыаххын, бэйэҥ да үөрүөххүн сөп; илии хааннаах буоллаҕына ханнык эрэ куттал суоһуурун, сэрэнэ сылдьар наадалааҕын өйдөтөр эбэтэр бииргэ төрөөбүттэргин кытта өйдөспөт буолуу, тэйсии үөскүөн сөп.

ХААР. Ыраас хаардаах хонууну, халдьаайыны көрдөххө, үчүгэй солуннары истиэҕиҥ эбэтэр баҕа санааҥ туолуоҕа; ыраас, сырдык хаар устун хаамтахха, санаа туолуута, үөрүү буолуон сөп. Саас хаар ууллан, уу тахсыыта саҕаланнаҕына, туһааннаах үлэ табыллыыта, тарҕаныыта саҕаланыа; чөмөх хаар ууллуута дьыала табыллара, ситиһии буолара чугаһаан эрэрин биллэрэр.

ХААРТЫ. Хаарты оонньуу олорооччулары көрөр буоллаххына, ким эрэ албыныгар киирэн биэрэҥҥин ночоокко түһүөххүн сөп; хаарты оонньоотоххо хомойуохха, албыннатан иэскэ киириэххэ сөп; хаарты оонньуутугар элбэх харчыны көрдөххө соһуччу ночоот дуу, сүтүк дуу буолуон сөп.

ХААРТЫСКА. Хаартыска көһүннэҕинэ, урукку доҕотторгун кытта көрсүһэн ааспыты ахта санааһын буолан ааһыаҕа; хаартыскаҕа аһара кыһанан түһэрдэххэ атыттар ордук санааһыннарыгар, куһаҕан-нык этэллэригэр түбэһиэххэ сөп.

ХААҺЫ. Түһээтэҕинэ хааһы сиэбит киһи - санаата туолбат.

ХААТЫҤКА. Хаатыҥка көһүннэҕинэ, чугас киһигин кытта эн буруйгунан тахсыбыт иирсээн этэҥҥэ ааһыаҕа; хаатыҥка кэттэххэ урукку умнубут табаарыскын көрсүөххүн сөп.

ХААТТАРЫЫ. Туохха эмэ хааттардахха, ыгылыннахха уонна куттаннахха сүрэх ыалдьар буолуон сөп; баран иһэр сиргэр туох эмэ мэһэйдээн хааттаран хааллахха, баҕа санаа, тугу эмэ оҥоруу улахан мэһэй баар буолан кыаллыбакка хаалыаҕа; кыараҕас дьиэҕэ хааттардахха, ыгыллыы, хам баттааһын, өйдөспөт буолуу кэлиэн сөп.

ХАЙА. Хайаны дабайан тахсыы – ситиһиигэ, дьулуурдаах буолууга, дьылы этэҥҥэ туорааһыҥҥа; хайа үрдүгэр сылдьыы - санаа көтөҕүллүүтүгэр, туолуутугар; матасыыкылынан айаннаатахха ситиһиини оҥоруохха сөп; хайа үрдүгэр турдахха саҥа саҕахтары арыйыы, ситиһиигэ бэлэмнэнии бэлиэтэ; үрдүк хайалар кэккэлээн көстөллөрө, бу кэмҥэ кыайан туораммат улахан мэһэй баарын биллэрэр.

ХАЙЫҺАР. Хайыһары тэбэн айанныы сырыттахха, сыыртан түстэххэ чэпчэкини талан ылыы туһата аҕыйах буоларын билиэххэ эбэтэр быстах санааларга ылларыахха сөп.

ХАЛААТ. Халаат кэттэххэ, өтөр үтүөрбэт ыарыы булуоҕа; дьэрэкээн ойуулаах халаты кэттэххэ санаа көнүүтэ буолуо.

ХАЛБАҺЫЫ. Халбаһыы сиэтэххэ улахан туһалаах дьыаланы саҕалыахха эбэтэр баҕа санаа туолуон сөп.

ХАЛДЬААЙЫ. Халдьаайы үрдүгэр тахсыы туох эмэ ситиһии бэлиэтэ буолар; халдьаайы анныгар турдахха, ханнык эмэ улахан мэһэйдэр баҕа санаа туолуутун мэһэйдиэхтэрэ; халдьаайыны тахса сатаан баран кыайан тахсыбатахха баҕа санааны ситиһэ сатаан баран кыайымыахха сөп; халыҥ хаардаах халдьаайыны тоҕо кэһэн өрө таҕыстахха кыаллыа суох курдук үлэ табыллыан сөп; үрдүк уонна синньигэс арҕастаах халдьаайы үрдүнэн матасыыкылынан айаннаан этэҥҥэ туораатахха уустук, ыарахан балаһыанньаҕа киирэ сылдьан баран этэҥҥэ тахсыахха эбэтэр ыалдьан баран үтүөрүөххэ сөп; коляскалаах матасыыкылынан үрдүк халдьаайыны этэҥҥэ таҕыстахха уустук үлэни дьон көмөтүнэн кыайыахха сөп; суулла турар халдьаайы сирэйинэн өрө тахса сатаатахха уустук дьыала табылла сыһан баран кыаттарбакка хаалыаҕа.

ХАЛЛААН. Түүлгэ халлаанынан көтө сылдьыы – ситиһиигэ, санаа туолуутугар; ыраас, сырдык халлааны көрүү – дьолго, санаа туолуутугар; халлаан былыта ыраастанан хаалыыта үлэҕэ-хамнаска үөскээбит мэһэйдэр дьэ төлөрүйэннэр саҥалыы саҕаланыытыгар тириэрдиэн сөп; халлаантан үчүгэй эт куһуоччуктара онтон-мантан кэлэн түстэхтэринэ, эрэйдээх да буоллар кыра барыс киирэр үлэтэ табыллыа; ыраас халлааҥҥа кэбиһиилээх оттоох дрон көтөн кэллэҕинэ улахан үлэни оҥоруу ситиһиилээх буолуон сөп.

ХАЛТАРЫЙЫЫ. Ханааба устун халтарыйан аллараа диэки түһэн иһии буоллаҕына, күһэлтэҕэ киирэн, кыайан уларытар кыах суох буолан, олоҕун куһаҕан, мөлтөөһүн диэки салаллан эрэр буолуон сөп; халдьаайыттан тэлгэммит оттор устун хатыыскалаан түстэххэ үлэни оҥоруу кыайан бүппэккэ биллэрдик уһаан хаалыан сөп.

ХАМАНДЫЫР. Ким эрэ хамандыыр буолбут буоллаҕына үлэни-хамнаһы бэйэтэ салайыан, талааннаах салайааччы тахсыан сөп.

ХАМНАС. Хамнаһы илиигэ ыллахха туох эмэ төлөбүрдээх үлэни оҥоруу табыллыа.

ХАПКААН. Хапкааны көрдөххүнэ, барыта үчүгэй курдук эрээри, туох эрэ куттал баара чахчы, сэрэхтээх буолуохха.

ХАППЫЫСТА. Хаппыыстаны быһан баран хомуйуу буоллаҕына, аһара дэлэмсийэн ыһан-тоҕон, көҕүрэтэн дьадайыы буолаары гыммытын көрдөрөр.

ХАПТАҺЫН. Хаптаһыны эрбээһин, уһаныы – киһи өлүүтүгэр. Тугу эмэ туһалааҕы хаптаһынынан уһанан оҥорор буоллахха үлэҕэ саҥаны киллэрэн ситиһиини оҥоруохха сөп; уһун хаптаһыны дьиэҕэ сатаан киллэрдэххэ барыс киирэр үлэтигэр ылсыһыахха сөп.

ХАРА. Туох эрэ харааран, хара дьүһүннэнэн көһүннэҕинэ халлаан хараҥаран түүн буолуутун санатар, ол иһин мөлтөөһүнү, куһаҕан майгыны, ыарахан кэмнэр кэлиилэрин көрдөрөр. Түүл бу бэлиэлэрэ киһи Айылҕаттан ту¬тулуга ураты күүстээҕин үрүҥү, хараны, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор туһанара уларыйбат тутулуктаахтарын биллэрэр. Айылҕа бары көстүүлэрэ харааран, киртийэн көһүннэхтэринэ киһи эмиэ мөлтүүрэ тиийэн кэлэрин бэлиэтээн көрдөрөн биэрэн сэрэтиини оҥороллор.

Сахаларга “Айыы-хара элбээтэ” диэн олохсуйбут этии баар. Бу этии киһи билбэтин, айыыны оҥоруу сыыһа-халты буолара элбэҕинэн куһаҕан, хара быһыы элбээн иһэрин бэлиэтиирин таһынан куһаҕаны оҥоруу хара айыы буоларын чуолкайдаан биэрэр. Ити этии өссө киһи өйө-санаата куһаҕаны оҥорорго эмиэ анаан үлэлиирин, олору эмиэ айан, үгүстүк толкуйдаан айыыны оҥорорун быһаарар. Kуурбут-хаппыт, хара буор буолбут хонууну түһээн көрдөххүнэ үлэҥ-хамнаһыҥ сатарыйан барыа, элбэх ночооттор тахсыахтара.

ХАРААБЫЛ. Улахан хараабылынан устан бардахха саҥа киирбит баҕа санааны олоххо киллэриини саҕалыахха сөптөөх кэм тиийэн кэлбит буолуон сөп.

ХАРАБЫЛ. Ханнык эмэ харабылга түбэһэн тутулуннахха суукка-сокуоҥҥа сыһыаннаах дьыалаҕа түбэһиэххэ сөп.

ХАРАҤА. Түүлгэ киэһэ, хараҥа буолуута мөлтөөһүн кэмэ кэлиитин биллэрэр. Үлэ-хамнас бытаарар, атахтанар кэмэ. Кыайыыга-хотууга дьулуур мөлтөөһүнэ, сылайыы-элэйии кэлбитин бэлиэтэ. Маннык түүлү көрүү кэнниттэн кырдьык сынньанар ордук буолуо этэ.

Хараҥа кэм дьайыыта түүлгэ эмиэ биллэр. Ыарахан, эрэйдээх, тиийиммэт-түгэммэт олох хараҥа кэмҥэ ааһарын курдук түүлгэ эмиэ хараҥаҕа муна-тэнэ сылдьарга тиийиллэр; сырдык кэнниттэн хараҥа буолуута үчүгэй кэм куһаҕанынан солбулларын көрдөрөр. Онтон хараҥаттан сырдыкка тахсыы киһи баҕата туоларыгар ордук сөп түбэһэр көстүү буолар; бэйэҕин хараҥаҕа көрдөххүнэ - мөлтөөн-ахсаан барыаҕыҥ; сырдыкка тахсан кэллэххинэ, иннигэр күүтэр ыараханнары этэҥҥэ мүччү түһүөххүн сөп; түүлгэ хараҥаттан эмискэ куттаныы кэнниттэн, соһуччу быстах кыыһырыы буолан ааһыан сөп. Хабыс-хараҥаҕа илииҥ иминэн сирдэтэн туохха да иҥнибэккэ этэҥҥэ баран иһэр буоллаххына, инникини билгэлиир күүһүн туһалаан бэйэҥ кыаххынан оҥорор үлэҕэр сөп түбэһэр суолу булбутуҥ бэлиэтэ буолуон сөп; хараҥаҕа сылдьар буоллахха, туохха түбэспити ситэ сыаналаабат буолуу эбэтэр кыах тиийбэтин бэлиэтиир.

ХАРАХ. Уоттаах хараҕынан ким эрэ куһаҕаннык көрдөҕүнэ, аймахтаргыттан тутулуктаах дьыалаларыҥ табыллыбаккалар эрэйдиэхтэрэ эбэтэр эйигин туох эрэ дьыалаҕа буруйдуу саныахтара. Харах кыайан аһыллыбат, көрбөт буолан хаалыыта, ночоокко түһүүгэ, тугу эмэ сыыһа оҥорууга эбэтэр мөлтөөһүҥҥэ, күүс-кыах суох буолуутугар, ыалдьыыга көстөр; харах аһыллыыта эбэтэр туох көстөрө сырдаан кэлиитэ буоллаҕына таба, туһалаах быһаарыыны булуохха сөп; харах тулата кытаран көһүннэҕинэ ураты, туспа өй-санаа баар буолара биллиэ.

ХАРАХ УУТА. Харах уута ыгыллан тахсыыта, туох эрэ ыарахан, алдьархай кэлэн иһэрин бэлиэтэ.

ХАРБААҺЫН. Тымныы эбэтэр ыраас ууну сөбүлээн харбыы сырыттахха оҥоро сылдьар үлэҕэ ситиһиини, саҥаны киллэриини оҥо-руохха сөбүн тэҥэ, доруобуйа тупсан, бөҕөргөөн иһэрэ биллиэ.

ХАРМААН. Хармааҥҥа харчыны угуннахха ночоокко түһүү, харчыны быстахха туһаныы буолуон сөп.

ХАРТЫЫНА. Истиэнэҕэ ыйанан турбут хартыына сууллан түстэҕинэ үтүөнү оҥоро сатааһын аанньа сыаналаммакка хаалбытыттан хомолто кэлиэн сөп.

ХАРЧЫ. Кылапаччыгас тимир харчыны көрүү - харах уутугар; харчыны булуу - байыыга; кумааҕы харчыны ааҕар - барыска; түһээтэххинэ кумааҕы харчыны биэрдэхтэринэ, кырдьык харчы кэлиэҕэ; албын харчылар көһүннэхтэринэ, кыаттарыа дии санаабыт дьыалаҥ кыайан табыллыа суоҕа; улахан харчылары көрдөххө, солуннары истии буолуо; харчы төлөөтөххө туох эмэ оҥоруллубут үлэ иһин төлөбүр кэлиэн сөп; элбэх үчүгэй харчыны сөбүлүү көрдөххө сөп буолар харчы баар буолуон сөп; бытархай, хара харчылары сиэпкэ кутуннахха, хомолто элбиэҕэ эбэтэр баҕа санаа туолуута атахтаныа; сиэпкэ харчы баар буоллаҕына ороскуоттар тахсыахтарын сөп; аһара улахан харчыны көрдөххө, ылар дохуот аҕыйаан барыыта эбэтэр албыҥҥа түбэһии буолуо; харчыны аахтахха эбии харчы кэлиэн сөп; ким эмэ кумааҕы харчылары биэрдэҕинэ соһуччу ороскуот тахсыан сөп; өлбүт киһи элбэх харчыны биэрдэҕинэ улахан туһалаах барыс киирэр үлэтин оҥоруу табыллыан сөп.

ХАРЫЙА. Харыйа көһүннэҕинэ оҥоро сылдьар үлэлэргин төттөрү этэр, туормастыы сатыыр дьон көстүөхтэрэ.

ХАҺЫАТ. Түүлгэ хаһыаты ыллаххына - улахан солуну истиэҕиҥ; хаһыат аахтахха туһалаах солуну билиэххэ сөп; хаһыаты көрдөххө араас кэтэһэ сатыыр солуннары истиэххэ сөп.

ХАҺЫЫ. Муодарҕатар, соһутар хаһыы - дьоҥҥуттан көмө кэлиэн сөп; тыаҕа кыыл хаһыытын иһиттэххэ, билэр киһиҥ улаханнык эчэ-йиэн сөп эбэтэр туох эмэ быһылааҥҥа түбэһиэҕэ. Улаханнык хаһыытаан күрэхтэһиини кыайдахха эн этиилэрин таба буолалларын дьон билинэн барыахтара, ылыныахтара.

ХАТ. Түүлгэ эр киһи хат дьахтары көрдөҕүнэ, оҥоро сылдьар үлэтэ кэ¬мигэр ситиһиилээх буолуон сөп эбэтэр олоҕор туох эмэ уларыйыы тахсыаҕа; хат буолан хаалбыт буоллахха уонна онтон астын-нахха өр кэмҥэ оҥоро сылдьар дьыала дьэ табылларыгар, ситиһиини оҥорорго кыах баар буолбутун көрдөрөр.

ХАТЫЙЫЫ. Ким эрэ хатыйыытыттан оҕуннаххына, үлэҕэр соһуччу мэһэй баар буолуо.

ХАТЫҤ. Үүнэн иһэр хатыҥчааны көрдөххө, көһүппэтэх өттүттэн туһалаах дьыала арыллан тахсыаҕа.

ХАТЫЫЛАР. Туох эрэ тардыалаһар хатыылаахтары көрдөххүнэ, кыра, бытархай мөлтөх быһыылары көрсүөҕүҥ, арай олору эрдэ суох гымматаххына олоруҥ улаатан барыахтара.

ХАХХАН. Хахханы көрдөххө ханнык эрэ сөбүлээбэт, биллибэт күүстэр тулалаабыттарын бэлиэтэ; тугу эмэ бултаабыт хаххан көһүннэҕинэ, үчүгэйэ суох, быстах дьыалалартан босхолонуу буолуо; тыаҕа хаххан хаһыыта иһилиннэҕинэ, куһаҕан сурах иһиллиэ эбэтэр билэр дьоҥҥор туох эмэ быһылаан буолан ааһыан сөп.

ХОДУОҺУННЬУК. Ходуоһунньугу көрдөххө, үөрүү, дьол эбиллиэ, дьоллоох буолуоҥ, атын дьон сөбүлүүр буолуохтара.

ХОЛЛОРООН. Ханнык эрэ дириҥ ханаабаҕа дуу, холлорооҥҥо дуу киирэн хаалан баран тахса сатааһын кыаллыбакка хаалан салгыы баран иһии буоллаҕына, бэйэ кыаҕынан кыайан уларыппат балаһыанньаҕа киирэн хаалыы бэлиэтэ буолар.

ХОЛОДИЛЬНИК. Холодильнигы аҕалан туруордахха өй-санаа, билии мунньуллубута туһалаах буолара кэлбит буолуон сөп; холодильник кураанах буоллаҕына ас-үөл аҕыйаан барыыта саҕаланыа, хамнас кыччыан сөп; үрдүк дьиэ үрдүгэр ыттан тахсыы кэнниттэн айаннаан иһэн холодильникка кубулуйан хаалыыта оҥоруллубут улахан үлэ кэмиттэн эрдэлээн хаалбытын биллэрэр.

ХОЛОРУК. Холорукка түбэстэххэ олоххо соһуччу уларыйыылар буолуохтарын сөп; эмискэ холорук эрийдэҕинэ быстах ыарыы киирэн ааһыа; холорук этэҥҥэ аастаҕына кыра саҥа-иҥэ күөдүйэн иһэн хам барыаҕа; холорук дьону эрийэрин, үүрэрин көрдөххө, атын, утары барар санаалаахтары үрэйии, үүрүү саҕаланыан сөп.

ХОЛУОЧУК. Арыгы иһэн холуочуйбут курдук эбэтэр үөрүүттэн чэпчээбит буоллаххына, кыра - быстах дьыалар табыллыахтара эбэтэр кыраттан үөрүү буолуоҕа.

ХОМУНУУ. Айаннаары малын хомунар киһи көстүүтэ, арахсыы, тэйсии буолаары гыммытын көрдөрөр.

ХОМУС. Хомус эбэтэр чуораан тыаһын иһиттэххинэ, туох эмэ дьиктини, уратыны истиэххэ сөп.

ХОНУУ. Күөх оттоох хонууну көрдөххө, барыс дуу, үөрүү дуу буо¬луоҕа; күөх оттоох хонуу устун массыынанан айаннаатахха оҥоро сылдьар үлэ табыллыаҕа; куурбут-хаппыт, хара буор хонууну түһээн көрдөххүнэ үлэҥ-хамнаһыҥ сатарыйан барыа, элбэх ночооттор тахсыахтара; күөх хонуу хара буор хонууга кубулуйдаҕына, үлэ-хамнас ыһыллыыта саҕаланан, кыаммат буолуу үксүөн сөп. Түһээтэххэ үүнэн турар үчүгэй көрүҥнээх күөх тиит, күөх оттоох хонуу көһүннэҕинэ эбэтэр ыраас ууга сөтүөлээтэххинэ барыҥ барыта табыллыа, үчүгэйдик олоруоҥ, дьоллоох доруобай буолуоҥ диэн итинник түүллэр бэлиэлэрэ көстүүлэрэ түстээн биэрэллэр. Түүл бу дьиҥнээх олоххо сыһыаннаах бэлиэлэрэ илэ бэйэлэрэ хайдах баалларынан көстөннөр дьону тыыннаах күөх Айылҕаны харыстаа, куурдума-хатарыма, буорту гыныма, Айылҕа маннык үчүгэй көрүҥнээх турдаҕына эн эмиэ дьоллоох буолуоҥ уонна доруобуйаҥ тупсуо диэн илэ аҕалан көрдөрөн үөрэтэллэр. Итилэри тэҥэ, бэйэҥ хал-лаанынан көтөҥҥүн үчүгэй күөх хонууну, тыалары, кэбиһиилээх оттору уонна дэриэбинэни көрдөххүнэ баҕа санааҥ барыта туолуо диэн бу түүллэр туох да атын тойоннооһуннара суох бэйэлэрин үчүгэй көстүүлэрэ быһааран биэрэллэр.

ХОРТУОППУЙ. Хортуоппуйу буһарыы - уоскуйууга, санаа туолуутугар; хортуоппуйу хостооһун буоллаҕына үлэ-хамнас сыаналаныа; өлбүт киһиэхэ хортуоппуй кэһии биэрдэххэ олоххо олус туһалаах идиэйэҕин билбэт дьоҥҥор биэрэн кэбиһиэххин сөп.

Хортуоппуй ыһыллыбыт хонуутун көрдөххө үлэ-хамнас ситиһиилэнэрэ чугаһаабыт буолуон сөп; хортуоппуй хостуур буоллахха үлэ-хамнас барыһы биэриэҕэ; киэҥ-куоҥ хортуоппуй үүнэр сирэ көһүн-нэҕинэ үлэ-хамнас ситиһиилээх буолуо; үүнэн ырааппыт хортуоппуй ото суох буолан көһүннэҕинэ хомуйарга туһа тахсыбат буолуон сөп.

ХОРУО, КУРУУННЬУК. Хоруоҕа, куруунньукка сыбаннахха сыыһа-халты туттунууттан ночоокко түһүү кэлиэн эбэтэр быстах ыарыы булуон сөп; хоруо буолбут аһылык түүлгэ көһүннэҕинэ баҕа санаа туолбат буолуута, санаа түһүүтэ, хомолто буолуон сөп.

ХОРУОБУЙА ИҺЭ. Кирдээх, быыллаах, куһаҕан, дьигиһийэр хоруобуйа иһигэр сырыттахха, төбө ыарыыта киириэн сөп.

ХОРУОП. Хоруоп көһүннэҕинэ, искэр куттана саныы сылдьарыҥ туох да төрүөтэ суох буолуо.

ХОС. Түннүгэ да аана да суох хоско хааттардаххына, дьону кытта сибээһиҥ мөлтүөҕэ, соҕотох сылдьарыҥ элбиэҕэ. ХОҺОҔО. Төбөттөн хоһоҕо тохторо көһүннэҕинэ соторутааҕыта киирбит санаарҕабыл ааһыан сөп.

ХОҺООН. Хоһоон аахтахха олус баҕара, санаа ымыыта оҥосто сылдьыбыт санаа туолбакка хаалан улаханнык хомотуон сөп.

ХОТОЙ. Саба түһэр хотойу үүрдэххэ ханнык эрэ улахан кыахтаах киһи баһылыы сатыырыттан, атаҕастабылыттан, батталыттан босхолонуу буолуон сөп; хотой оҕотун көрдөххө ситиһии кэнники кэлиэҕэ.

ХОТОН. Ньирэйгэ аналлаах саҥа улахан хотону тута сырыттахха, оҥоро сылдьар уустук үлэни кэлэр көлүөнэлэр ордук сыаналыахтара; үчүгэй көрүҥнээх, ыраас сүөһүлэрдээх хотоҥҥо сырыттахха үлэ салҕанан иһиитэ табыллыаҕа; хотоҥҥо барар суол көбүөрүнэн тэлгэммит буоллаҕына үлэ ситиһиилээх буолара биллиэҕэ.

ХОТУУР. Түүлгэ хотууру булан ыллахха эбэтэр сытарын көрдөххө, соһуччу көһүппэтэх дьыалаттан соһуйуу эбэтэр сөбүлээбэт быһыыҥ буолуон сөп; от охсо сылдьар хотууруҥ от тарыйара мөлтөх буоллаҕына оҥоро сылдьар дьыалаҕа табыллыы, сатаныы кыаллыбакка сөбүлэспэт буолуу үөскүөн сөп; илии хотуурунан оту оҕустахха туһаны, барыһы аҕалар үлэни оҥоруохха сөп.

Ц

ЦЕЛЛОФАН. Целлофановай мөһөөччүккэ тугу эмэни хаалыыр буоллахха, быстах кэмҥэ туһаны оҥорор, кыра барыстаах үлэҕэ кыттыһыахха сөп.

Ч

ЧААСКЫ. Түһээтэххинэ чааскы алдьаннаҕына, туох эмэ үчүгэй буолуо; чааскыны эбэтэр аһыыр иһити көрдөххүнэ, сотору олоҕун көнөн барыа; чэй иһэр чааскы алдьаммыттаах буоллаҕына ханнык эрэ баҕа санаа кыраттан сылтаан табыллыбакка хаалыан сөп.

ЧАҔЫЛҔАН. Чаҕылҕан чаҕылыйыыта ураты суолталаах саҥаны айыыны оҥоруу саҕаламмытын биллэрэр.

ЧАЛБАХ. Чалбах көһүннэҕинэ баай, барыс киириэн сөп; ыраас уулаах чалбаҕы кэстэххэ санаа туолуута буолуо; чалбахха түстэххэ куһаҕаннык этэр дьону кытта көрсүһүөххэ сөп.

ЧАҺЫ. Хары чаһыта баар буоллаҕына, дьиэҕэ-уокка биир тэҥник, холкутук олоруу бэлиэтэ; чаһыыны көрдөххө оҥоруохтаах дьыалаҕын уһаппакка, хойутаппакка эрэ оҥороруҥ туһалаах; өлбүт киһи дьиэ-титтэн билэр киһиҥ чаһыытын булан ыллахха, эн көмөҥ, сүбэҥ наада буолар кэмэ кэлбитин хойутаппат ордук буолуо; алдьаммыт чаһы көһүннэҕинэ санааҕын уурбут дьыалаҕын хойутатан кэбиһэҥҥин кыайан табыллыа суоҕа; стрелкэтэ алдьаммыт чаһы көһүннэҕинэ, туох эрэ быһылаан, куһаҕан быһыы буолуон сөп; хары чаһытын стрелкалара түһэн хаалбыт буоллахтарына, эн кэм уларыйар хаамыытыттан хаалан хаалбыккын биллэрэр. Стрелкалары оннугар олордуохха сөп буолла-ҕына, өссө да үлэлиэххэ сөп.

Алдьаммыт будильник чаһыны булан ылан бөххө бырахтахха моо-рук буола кырдьыбыт ыттан аккаастаныы этэҥҥэ ааһыан сөп; бириэмэни билээри чаһыны көрөр буоллахха тапсыбат дьон саба түһүүлэрэ улаатыан сөп эбэтэр туһааннаах дьыаланы хойутаппакка эрэ кэмигэр оҥоруу эрэйиллэр; үлэлии турар чаһы бытааран баран, тохтоон хаалара көһүннэҕинэ туох эрэ быһыы, тугу эрэ оҥоро сатааһын атахтанан, тохтотуллан хаалыыта буолуон сөп.

ЧИЭРБЭ. Ытыскыттан кыра чиэрбэлэр тахсан иһэллэрин таба көрөн кыһыйан ыраастаатахха, эт-сиин араас мунньуллубут кирдэртэн ыраастанан тупсан эрэрин бэлиэтэ.

ЧОРООН. Чороон хайыннаҕына - биэ сүтүөн сөп.

ЧОХ. Кылапаччыйар таас чох көһөҥөтүн көтөҕө сырыттаххына эбэтэр көрдөххүнэ, элбэх күүстээх, кыахтаах буолаҥҥын санаабыт санааҕын ситиһиэххин сөп.

ЧОХУ. Чохуну көрдөххө, харчыга иэскэ киирии, тиийиммэт буолуу кэлиэҕэ эбэтэр санаа түһүүтэ буолуо.

ЧОЧУНААХ. Үргээн ылан сиэтэххэ, сөпсөспөт буолуу, этиһии тахсыан сөп; элбэх чочунаах үүммүтүн көрдөххө ордук санааччылар баар буолуулара хомолтону үөскэтиэ.

ЧУУРКА. Түүлгэр чуурка көһүннэҕинэ, урут бииргэ үөрэммит эбэтэр үлэлээбит киһигин кытта көрсүөҕүҥ; уокка оттор мас чууркаларын сааһылааһын буоллаҕына, тыл-тылга киирсибэт буолуу улаа-тарын тэҥэ, элбээбитин бэлиэтэ буолуо.

ЧҮМЭЧИ. Умайа турар чүмэчини көрдөххө, туох эмэ куһаҕан буолуо эбэтэр өр кэмҥэ көрсүбэтэх билэр киһини көрсүөххэ сөп; икки хас умайа турар чүмэчилэри көрдөххө, аймахтаргын кытта биир тылы булунан эйэлээхтик олороруҥ бэлиэтэ; чүмэчини умуруоран кэбистэххэ, хомолтолоох түбэлтэ тахсыан сөп эбэтэр тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлиэҕэ; умуллубут чүмэчи өр буруолаатаҕына туох эмэ туһунан куһаҕаннык этиэхтэрин сөп.

ЧЫЫЧААХ. Чыычаах уйатын көрдөххүнэ, олоххор дьоллоох буолуоҥ; уйаҕа олордоххуна - үөрүү буолуо; ыллыыр чыычааҕы көрүү – баҕа санаа туолуутугар, ситиһии кэлиитигэр.

ЧЭЙ. Түүлгэ чэй иһиитэ буоллаҕына, үлэ-хамнас ыараханнык, бытааннык барыыта саҕаланыа; итии чэйи үрэ-үрэ истэххэ, оҥорул-луохтаах дьыалаҕа ээл-дээл сыһыаннаһыыттан бытаарыы тахсыан сөп; остуолга чэй тохтубутун сотон ыллахха дьиэ иһигэр өйдөспөт буолуу үөскээбитэ этэҥҥэ ааһарыгар көмө буолуохха сөп. Дьоҥҥо чааскыларга чэй кутуталаан биэрдэххэ атыттар сэҥээрии- лэрин ылар үлэни оҥоруу табыллыан эбэтэр аһааһын буолуон сөп.

ЧЭР. Илии чэрэ - баайга-дуолга, үлэ табылларыгар көстөр.

ЧЭРЭНИИЛЭ. Тоҕуннаҕына эбэтэр ньамайданнаххына, туох эмэ дьыалаҕар сыыһаны-халтыны оҥорбутуҥ биллиэҕэ.

ЧЫМАДААН. Чымадаан көһүннэҕинэ киһи үлэҕэ-хамнаска тугу оҥорбутун ырытан быһааран, чөмөхтөөн көрөр, сыаналыыр кэмэ кэлэр, кэлэн иһэр уларыйыыларга бэлэмнэннэххэ табыллар; толору чымадаан туох эмэ туһалаах билиилэр, үлэлэр баалларын биллэрэр.

Ш

ШАРФ. Моойго шарфигы кэтии - ыалдьаары гыннахха эбэтэр ким эмэ баһылааһыныгар киирэн биэриигэ көстөр; моонньугар иилинэ сылдьар шарфиккын ыга тардан эрэйдээтэхтэринэ быстах күөмэй ыарыыта киирэн ааһыаҕа; баана сылдьар шарфигы уоран ылан бардахтарына, ыалдьаммын мөлтөхпүн диэн олохсуйан хаалбыт санааттан босхолонуу, быстах ыарыыттан үтүөрүү эбэтэр атын дьон салайалларыттан арахсыы буолуон сөп.

ШТОРА. Түннүк сабыыта намылыйан турара санаарҕабыл кэлэригэр көстөр; киэҥ хос төгүрүччү уһун, дьиэ үрдүттэн намылыйбыт маҕан түүл шторанан сабыллан хаалбыт буоллаҕына, олоххо ханнык эрэ ыарахаттар, хаайыылар, хааччахтар үөскүөхтэрин сөп.

ШАШЛЫК. Буһара сылдьар дьону көрдөххө ыксаллаах, тиэтэллээх быһыыга кыттыһаары сылдьар буолуохха сөп; бэйэҥ буһара сылдьарыҥ көһүннэҕинэ үлэни салайыыны ылынарыҥ туһалыа.

Ы

ЫАЛ. Чугас ыалгын кытта кэпсэттэххэ, араас хоп-сип тарҕаныаҕа; ыалларын көһүннэхтэринэ, ханнык эрэ ыалдьыттары кытта араас дьиэ эргиннээҕи кэпсэтиилэр буолуохтарын сөп.

ЫАЛДЬЫТ. Бэйэҥ ыалдьыт буоллаххына, элбэх ороскуокка түһүөххүн сөп эбэтэр доҕоргун кытта арахсыы буолан эрэрин бэлиэтэ; ыалдьыт кэлиитэ саҥа дьыаланы саҕалаары, туохха эрэ кыттыһаары оҥосторун бэлиэтэ; өлбүт киһиэхэ ыалдьыттаатахха, соһуччу уруккуну ахта санааһын буолан ааһыан сөп.

ЫАРЫЫ. Киһи түүлэ киһиэхэ бэйэтигэр эрэ сыһыаннаах. Ол иһин түүлгэ көстөр бэлиэлэр киһи доруобуйатын туругун аан бастаан киһиэхэ бэйэтигэр биллэрэллэр. Бэйэтин түүллэрин ырытан билэ сылдьар киһи доруобуйатыгар туох уларыйыы тахсан эрэрин эрдэттэн сабаҕалаан билэр кыахтанар. Ыарыы киирэн иһэрэ киһи түүлүгэр төһө эмэ эрдэттэн биллэрин дьон былыргыттан билэллэр. Ити кэннэ маннык түүллэр хос-хос ха¬тыланан көстүүлэрэ ыарыы киирбитин чуолкайдаан биэрэллэр. Бу ыарыы туһунан түүллэр үксүгэр кутталлаах көстүүлээхтэр, куһаҕаннар уонна киһини соһутар түгэннэрдээх буолаллар.

Түүл хайдах көрүҥнээҕиттэн уонна онно киһи туга ордук көстөрүттэн көрөн ханнык ыарыы киирэн иһэрин быһаарыахха сөп. Түүлгэ көстөр бэлиэлэринэн туһанан ыарыы киһиэхэ бэйэтигэр биллиэн төһө эмэ, сороҕор бүтүн биир ый инниттэн билиэххэ сөп эбит. Ол курдук, сорох ыарыылар киһиэхэ бэйэтигэр биллибэккэ эрэ өр кэм устата киһи иһигэр сыыйа сайда, тэнийэ сылдьаллар. Ити кэм устатыгар ыарыы араас бэлиэлэрэ киһи түүлүгэр киирэн көстөллөрүн ыалдьа сылдьыбыт дьон бэлиэтииллэр. Түүлгэ туох эмэ ыарыйдаҕына, ыарыы арахпатын бэлиэтэ; ыарыы булбут буоллаҕына олоххо уларыйыы буолуон сөп.

ЫЙ. Үчүгэй, сөбүлүү көрөр ыйыҥ көстүүтэ, өйгө-санааҕа улахан уларыйыылар кэлэн иһэллэрин бэлиэтиир.

ЫЙЫТЫЫ. Ким эмэ доруобуйатын туһунан ыйыттахха, ол киһи доруобуйатын туһугар чахчы кыһанара буоллар табыллыа этэ.

ЫЙЫСТЫЫ. Туох эмэ улаханы этэҥҥэ ыйыстан кэбистэххэ ханнык эрэ кистэлэҥ баҕа санаа туолуута буолуо.

ЫНАХ. Элбэх ынахтары көрдөххө уонна олору үүрдэххэ батыһааччылар, үтүктээччилэр баар буолуохтара; ынаҕы өлөрдөххө чугас дьон арахсыылара, тэйсиилэрэ кэлиэн сөп. Көтөх, хара ынаҕы көрдөххө сылы туорааһын эрэйдээх, ыарахан буолуон, бу сылга элбэх ночооттор буолуохтарын сөп.

ЫҤЫРЫА. Үчүгэй ыҥырыалар көһүннэхтэринэ, бириэмэтин таба туһанан барыстаах кэпсэтиилэри оҥосторго сөп буолбута буолуо эбэтэр эргиэн эҥин дьыалата табыллыан сөп.

ЫҤЫЫР. Айаннаан иһэн ыҥыырыҥ холборуйан түстэҕинэ, туһааннаах, оҥоро сылдьар дьыала табыллыа суоҕа; көрдөххө – айаннааһын бэлиэтэ; алдьаммыт, куһаҕан көрүҥнээх буоллаҕына, дьыала атахтанар, аанньа табыллыбат.

ЫРБААХЫ. Сырдык дьүһүннээх саҥа ырбаахылаах буоллаххына, үөрүү, ситиһии буолуо; дьахтар ырбаахытын кэтэн кэбистэххэ искэр сөбүлэспэт дьыалаҕар кыах-күүс тиийбэккэ сөбүлэһэрин бэлиэтэ; саҥа ырбаахыны кэтии туһалаах дьыаланы саҕалааһын бэлиэтэ эбэтэр баҕа санаа туолуоҕа; хос-хос ырбаахы кэтиитэ – санааҕа ылларыыга, санаарҕабылга; билэр киһиҥ маҥан ырбаахылаах көһүннэҕинэ соһуччу ыалдьан хаалыан сөп; кыһыл дьүһүннээх ырбаахыны кэттэххэ уонна тимэхтэммэтэххэ түөс иһигэр, тыҥаҕа ыарыы киирэн эрэйдээн баран ааһарыгар; саҥа ырбаахыны кэппит билэр киһигин көрдөххө олоҕор туһалаах өттүгэр уларыйыы буолуо.

ЫРЫА. Ким эрэ ырыатын иһиттэххэ - солуннары истиэҕиҥ; үчүгэй, сөбүлэтэр ырыа буоллаҕына, үчүгэй солуннар буолуохтара; бэйэҥ ыллаатаххына, мөлтөх, сөбүлээбэт быһыылары оҥорууга тиийиэххэ сөп; ким эмэ ыллыы турарын көрдөххө, билэр дьонуҥ дьиэлэригэр санаарҕабыл кэлэн, эн эмиэ санааҕа ылларыаххын сөп; хорунан ырыаны иһиттэххэ, билэр, итэҕэйэр дьон элбээн барыахтара, аатыҥ-суолуҥ биллэн барыа; ыллыыр санаалаах киһи кыра оһолго, сыыһа туттунууга киирэн биэрэ сыһыан сөп.

ЫСКААП. Таҥас уурар ыскаабы хаһан, онтон таҥас ылар буоллаххына, урукку кэмнэргэ баһылаабыт ньымаларгын хаттаан сөргүтэн туһанаары бэлэмнэнэргин көрдөрөр. Итиннэ көрөр таҥастарын төһө үчүгэйдэрэ, ол мунньуммут уоппутун төһө туһалаах буолуохтарын сөбүн көрдөрөр; кураанах ыскаап көстүүтэ, тугу эрэ баар дии санаабытыҥ суох буолан эрэрин көрдөрөр.

ЫСКАМЫАЙКА. Олордоххуна, билэр дьонуҥ ортолоругар ылар миэстэҥ үрдээн, сабыдыалыҥ улаатан иһиэҕэ.

ЫСТААН. Ыстаан кэттэххэ, дьиэҥ иһигэр ылар оруолуҥ үрдээн, аптарытыат улаатан иһэрэ кыаллыаҕа; ыга тутар ыстааны кэтии, дьахтары баҕара санааһын араас көстүүлэрэ; киэҥ ыстааны кэттэххэ баҕа санаата туолуута буолуо; ыга тутар ыстаан тобуга тигиитэ көтүллэн эрэрэ көһүннэҕинэ давление эмискэ үрдүүрүттэн тымыр алдьаныан сөбүттэн сэрэнии туһалыыр кэмэ кэлбит буолуон сөп.

ЫСТАНЫЫ. Өрүтэ ыстаҥалыыр буоллаххына, урут кыттыһа илик саҥа дьыалаҕар кыттыһаары дуу, тугу эмэ саҥаны оҥороору дуу бэлэмнэнэҕин. Ыстаныы хайдах быһыылаах буолара дьыала төһө табылларын быһаарар; араас мэһэйдэри ыстанан туоруур буоллаххына, олоххор көрсөр үгүс ыараханнары этэҥҥэ туорааҥҥын ылыммыт сыалгын толоруоххун сөп.

Үөһэттэн аллараа ыстанан түстэххэ санааҕа ыллара сылдьыбыт дьыала эйигиттэн тутулуга суох табыллан барыан сөбүн тэҥэ, сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр; уһуну ыстаныы эбиллэн иһиитэ оҥоро сылдьар дьыала сатанан, табыллан иһэрин биллэрэр.

ЫҺЫАХ. Түүлгэ буолар улахан ыһыахха өлбүт дьон сылдьар буоллахтарына ханнык эрэ биллиилээх киһи өлүүтэ буолуо; түһээтэххэ арбы-сарбы, хара таҥастаах дьон ыһыахтыыр буоллахтарына биллэр-көстөр киһи өлүүтэ буолуон сөп.

ЫТ. Ыт оҕото көһүннэҕинэ, эдэр доҕоруҥ көрсүөҕэ; ыт оҕото саахтаан кэбистэҕинэ эдэр доҕорун биллэр туһаны оҥоруоҕа; ыты өлөрүүнү көрдөххүнэ, ночоокко түһүөххэ сөп эбэтэр ханнык эрэ куттал суоһуур, ол иһин сэрэхтээх буолуохха; үчүгэй ыты көрдөххүнэ, доҕоруҥ кэлиэҕэ; ыт үрэрин иһиттэххинэ, үчүгэй солуну истиэҥ; булчут ыт үрэрин иһиттэҕинэ боччумнук бултуйуон сөп; ытыраары гынар ыт көһүннэҕинэ, куһаҕан майгылаах киһини көрсүөҕүҥ эбэтэр бэйэҥ майгын мөлтөөн ылар кэмэ кэлиэҕэ.

Түүлгэ ыт олус элбэхтик көстөр бэлиэ буолар; үчүгэй көрүҥнээх, кыра, сымнаҕас майгылаах үөрэҕи ылынар ыттары көрдөххө, эн этиигин, үөрэххин ылынар дьон элбээн барыахтара. Маҕан ыт - доҕор, үчүгэй майгы буолар. Үчүгэй көрүҥнээх маҕан ыт көстүүтэ, сөбүлүүр, көмөлөһөр санаалаах доҕоруҥ билсэ сылдьыаҕа, кини үчүгэй майгына маҕан ыт буолан көстөр. Хара ыт – куһаҕан майгы, кыыһырыы буолуон эбэтэр куһаҕан киһини көрсүөххэ сөп. Хара дьүһүннээх кыыллар бары төһө улаханнарыттан тутулуктаах ыарахан, кытаанах майгыны көрдөрөллөр. Түүлгэ көстөр ыт эбэтэр ханнык эмэ кыыл ырдьыгыныыра туохтан эрэ кыыһырыы буолуон сөбүн биллэрэр. Маннык түүл кэнниттэн киһи бэйэ бодотун тардынан сылдьара ордук буолуо этэ.

Киһини кыра ыт ытырдаҕына, киһи туохтан эмэ сөбүлэспэккэ кыыһыран ылыан сөп. Куһаҕан быстах майгына биллэн хаалан үтүө, киһилии майгынын, салгын кутун ыт буолан ытырар. Ыт ытырарыттан босхолонуу, ытырыык ыты кыайыы киһи өйө-санаата сайдан, тупсан куһаҕан майгынын көннөрөрүн бэлиэтэ буолар. Ырдьыгыныыр, хара ыттар саба түһэллэриттэн эргэ олбуор бүөлүүр буоллаҕына, тугу эмэ саҥаны оҥороргун сөбүлээбэт, мэһэйдэһэр дьон баалларыттан харыстыыр, көмүскүүр күүс баарын уонна туһа-лааҕын биллэрэр; түүлгэ сирэр, сөбүлээбэт ытыҥ көһүннэҕинэ ордук санааччы баар буолан үлэҕин мэһэйдиэн сөп.

ЫТ СААҔА. Ыт сааҕын сиэтэххэ баҕа санаа туолбатыттан эбэтэр кыах суоҕуттан хомолто кэлиэн сөп.

ЫТАРҔА. Түһээн ытарҕатын кэтэр дьахтары көрдөххүнэ, кыыс оҕо төрүөҕэ. Уһун синньигэс улахан ытарҕаны кэтэр дьахтар көһүн-нэҕинэ, аймахтаргар уол оҕо төрүөҕэ.

ЫТТЫЫ. Үөһээ диэки ытта сатыыр, салҕанар, бэлэмнэнэр буоллаххына, ханнык эрэ дьыаланы оҥоро сатыырыҥ билигин кыаллар кыаҕа суоҕун көрдөрөр. Этэҥҥэ ыттан тахсыы табылыннаҕына ханнык эрэ ситиһиини оҥоруохха сөп, уларыйыылар саҕаланыахтара; туох эмэ үрдүккэ нэһиилэ, уһуннук эрэйдэнэн ыттан таҕыстахха үлэҕэ ситиһиини оҥоруу син кыаллыан сөп.

ЫТЫС. Ытыс тэһэҕэс буолан хаалыыта көһүннэҕинэ, дьонноруҥ дьыаланы ночооттоохтук кэпсэтэр диэн этиэхтэрэ; ытыһыҥ түүлээх буоллаҕына, барыстаах дьыалаҕа кыттыһыаххын сөп. Ытыһыҥ кыһыйдаҕына - харчы ылыаххын сөп.

ЫТЫРДЫЫ. Түүлгэ ытыртаххына - дьоллоох буолуоҥ.

ЫТЫЫР. Ытыыр буоллаххына, туох эрэ куһаҕан, сөбүлээбэт быһыыҥ, алдьархай кэлээри гыммыт; Ким эрэ ытыыр саҥатын иһиттэххинэ, ким эмэ эн көмөҕөр наадыйар буолуон сөп; кыайан туттуммакка күүскэ ытаан марылаатахха, үөрүүлээх солун кэлиэ. Өр кэтэспит үөрүүлээх түгэниҥ дьэ кэлиэн сөп.

Э

ЭБИСИЙЭЭНЭ. Түүлгэ эбисийээнэ көһүннэҕинэ, үчүгэйи санаабат дьон албын тылларыгар киллэрэннэр бэйэлэригэр туһалаах дьыаланы оҥотторо сатыахтарын сөп эбэтэр кэтэх, кистэлэҥ, быстах санаалар аһара баран эрэллэрин биллэрэр.

ЭКЗАМЕН. Экзамены ортотук туттарыы туһалаах дьарыгынан дьарыктаныы ситиһиилээх буоларын бэлиэтэ; экзамен буолар буоллаҕына туохха эрэ бэрэбиэркэ кэлиэн сөп; экзамены туттардахха үлэҕэ сыһыаннаах ханнык эмэ чуолкайдык быһаарыллар аналлаах боппуруоска толору эппиэти, сөптөөх быһаарыыны биэрэр кэм кэлиэн сөп; экзамеҥҥа бэлэмнэнии буоллаҕына хайа эрэ сүрүн, тутаах боппу-руоска ситэтэ суох бэлэмнээх буолуохха сөп; экзамен тутааччы буоллахха дьарыктана сылдьар үлэҕэр билии-көрүү дириҥээн атыттарга холобур буолар кыахтаммыккын биллэрэр.

ЭККИРЭТИИ. Куһаҕан дьоннор эккирэттэхтэринэ, элбэх эрэйдэр тахсыахтара, сыыһа-халты туттунуу буолуон сөп.

ЭЛЕКТРОШОХЕР. Омук приборун көрдөххө саҥаны билии, оҥоро сатааһын туһата суох хаалан хаалыан сөп.

ЭМП. Эмп иһиттэрин, эми көрүү – эмтэниигэ; үчүгэй сөбүлүүр амтаннаах эми сиэтэххэ төһө эмэ кэминэн араас ыараханнары тулуйан ситиһиини оҥоруохха сөп.

ЭМТЭНИИ. Туох эмэ эминэн эмтэнииттэн үтүөрэн барыы буолуо.

ЭМЭҺЭ. Оҥоруллубут үлэни көрдөрө биэрдэххэ “Засунь в жопу” диэн эттэхтэринэ туох эмэ туһалаах буолуо дии санаабыккын букатын туһата суоҕунан ааҕан таах быраҕан кэбиһэргэ аныахтарын сөп.

ЭМЭЭХСИН. Куһаҕан түүлгэ уһун маҕан баттахтаах, маҕан таҥастаах эмээхсин көһүннэҕинэ, билэр кырдьаҕас киһиҥ өлүүтүттэн улахан санаарҕабылга түһүү буолуон сөп; сытар эмээхсини көрдөххө сааһырбыт киһи мөлтөөн-ахсаан барыытын билинэн санааргыыра, кыаҕа кыччыыра кэлэн иһэрин биллэрэр; хара таҥастаах эмээхсин көһүннэҕинэ, дьиэҕэ-уокка табыллыы суоҕуттан санаарҕыырга ханнык эмэ төрүөт көстөн кэлиэҕэ.

ЭПИИЛКЭ. Эпиилкэни көрдөххө итэҕэйбэт, эрэммэт санааттан дьиэ кэргэҥҥэ сыыһа өйдөһүү үөскүөн сөп.

ЭРБИИ. Эрбии тыаһа - үлэ-хамнас, дьиэ-уот дьыалата үчүгэйдик баран иһэрин биллэрэр; илии эрбиитинэн эрбиир буоллаххына, эн ханнык да үлэни кыайар үлэһит киһигин, туһалаах дьыалалары оҥороҕун; бэйэҥ эрбиини илдьэ сырыттаххына, үлэ-хамнас көстүөҕэ.

ЭРИЭН ҮӨН. Түүлгэ эриэн үөн сыыллан иһэрин көрдөххө, иннэ-кэннэ биллибэт, үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх өйдөөх-санаалаах киһини көрсүөххэ, эбэтэр көһүппэтэх ураты быһыы буолуон сөп; эриэн үөн көстүүтэ туох эрэ куһаҕан быһыы, түбэлтэ буолуон сөбүн биллэрэр; эриэн үөннэри хам тэпсэр, үрдүлэринэн барар буоллаххына сөбүлэспэт, куһаҕан санаалаах дьону кыайыаххын, санааларын көннөрүөххүн сөп.

ЭҺЭ. Эһэни көрүү улахан куһаҕан быһыыга көстөр, эйиэхэ улахан кыахтаах киһи куһаҕаны оҥоруон эбэтэр ханнык эмэ саба түһүүттэн, атаҕастабылтан көмүскэнэр кэм кэлиэн сөп; эһэни ыраахтан көрдөххө олус күүскэ тугу эмэ көмүскүүр, харыстыыр санаа киириэн сөп; эһэни өлөрдөххө олус куһаҕан, киҥнээх, мунньуллубут санаалартан босхо-лонуу, ыраастаныы буолуон сөп; улахан эһэни кытта бииргэ сытар буоллахха атыттар ытыктабыллара улаатан биэриэ. Эһэ өллөҕүнэ - улахан тойон өлүө.

ЭТ. Сиикэй эти сиэһин – ыарыыга, мөлтөөһүн кэмэ кэлиитигэр; эти буһарыы - үчүгэйгэ; сиикэй эбэтэр тоҥ эти көрдөххө, сөбүлээбэт быһыыларыҥ буолуохтара эбэтэр албыҥҥа түбэһиэххэ сөп. Эт эттиир буоллаххына, эн үлэҕэр ханнык эрэ атахтаныы тахсаары гыммыт, бары дьыалаларга сэрэхтээхтик сыһыаннастаххына табыллыаҕа эбэтэр сөбүлээбэт киһигиниин көрсүһүү буолара буолуо эбэтэр аймахтаргын кытта тыл-тылга киирсибэт буолуу кэлиэн сөп.

Элбэх буспут эт көһүннэҕинэ, кыра, аска-үөлгэ сыһыаннаах барыс киириэ; халлаантан буспут эт куһуоктара түһэн кэллэхтэринэ барыс киирэр үлэтин оҥоруу табыллар кэмэ кэлиэ; элбэх буспут эттэн быһа-быһа сиэтэххэ кэлэн иһэр аһааһын үчүгэй буолуо эрээри, эт аһылык аҕыйах буолуон сөп; буспут эти сөбүлээн сиэтэххэ эт-сиин мөлтөөн ылбыт кэмэ ааһан барыан сөп.

ЭТИИ. Билэр дьонуҥ куһаҕаннык тылластахтарына оҕолоруҥ сыыһа-халты туттууларыттан улаханнык санааҕа ылларыаххын сөп; тугу эмэ эттэххинэ таба буолара биллиэ.

ЭТИҤ. Этиҥ эттэҕинэ, дьону кытта сыһыаҥҥар сыысхал тахсыаҕа, соһуччу түбэлтэттэн уһун кэмнээх санаарҕабыл кэлэн ааһыаҕа; олус күүскэ этиҥ эттэҕинэ ханнык эрэ саҥа дьыала олоххо киириитэ элбэх дьону соһутуоҕа, киэҥ сири хабыаҕа.

ЭЧЭЙИИ. Туоххун эмэ эчэттэххинэ, инники буолар түбэлтэлэргэ бэйэҥ ночо¬оттоох хаалыаҕыҥ. Түһээн киһи эчэйбитин көрдөххүнэ, айаҥҥа, онно-манна сылдьаргар улахан сэрэхтээх буолуу эрэйиллэр, барымыаххын да сөп.

Киһи этигэр-сиинигэр ханна ыарыы олохсуйан эрэр сиринэн түүлүгэр бааһырыы эбэтэр эчэйии буолуон сөп. Ол курдук, биир түүлгэ ким эрэ курунан синньигэс биилин хаһыытыар диэри ыга тардар, онтон иккис түүлүгэр куһаҕан киһи ойоҕоһун быыһынан быһаҕынан саайбытыттан соһуйан уһуктар. Маннык түүллэр кэннилэриттэн көрдөрүнэ сылдьыбыта кырдьык үөһэ ыалдьара биллэн тахсыбыт; киһи араас эчэйиини ордук уҥа ойоҕоһун диэки ылар буоллаҕына, быара ыалдьаары гыммыт буолуон сөп. Ханна ыарыы олохсуйан эрэр сиринэн түүлгэ бааһырыы эбэтэр туох эмэ мэһэйгэ таарыйыыттан эчэйии буолуон сөп.

ИҺИНЭЭҔИТЭ

Аан тыл........................................................................3 Түүлүнэн билгэлээһин...............................................3 Куһаҕан түүлтэн харыстаныы...................................6 Түүл бэлиэлэрэ уонна тойоннооһуннара.................8 Иһинээҕитэ..............................................................108