Өй буккуллуута (Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан)

И.И.Kаженкин-Уйбаан Хааһах

ӨЙ БУККУЛЛУУТА Дьокуускай 2026

“Киһи саамай кэбирэх сирэ диэн өйө-санаата буолар” ол иһин, кыра эрдэҕиттэн харыстааһыны эрэйэр.

АННОТАЦИЯ

Киһи өйө-санаата куруук хамсыы; эбиллэ-көҕүрүү уонна уларыйан биэрэн истэҕинэ эрэ табыллар, тохтоон биир сиргэ хам баайыллан хаалара кыаллыбат. Ол эрээри, өй аһара баран хамнааһына, уһун кэмҥэ туругун сүтэрэн өйө буккуллуутугар тириэрдиэн сөбүттэн аны сэрэнэ, харыстана сылдьыы эрэйиллэр. Туруктаах өй-санаа, ол аата оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитиллибитэ өйө буккуллуутуттан харыстыыр аналлаах. Бары ааҕааччыларга ананар.

У народа саха с очень давних времен развито учение о сознании человека.

© Каженкин И.И.-Хааһах Уйбаан. 2026.

ААН ТЫЛ

Сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн, саха тыла саҥа үөскээн эрдэҕиттэн үөрэтэн билэн олохторугар туһаммыттарын хас биирдии төрүт тылга иҥэн сылдьар үгэһэ, өйдөбүлэ быһаарар. Бу тыллар дорҕоонноро киһиэхэ оҥорор дьайыылара иҥэн сылдьар өйдөбүллэрин үөскэтэллэр. Төрүт тылларбытыгар ол кэмнэртэн иҥэриллибит өйдөбүллэрин уларыппакка эрэ туһана сылдьыы саҥарар тыл үйэтин уһатарын үөскэтэрин таба өйдөөһүн эрэйиллэр.

Ийэ, аҕа, эбэ уонна эһэ диэн төрүт тыллар өйгө-санааҕа оҥорор дьайыылара саха буолууну үөскэтэн, төрүттээн биэрэллэр. Ол аата сахалыы өй-санаа бу тыллартан саҕаланан оҕоҕо бэриллэр.

Быс диэн тыл киһи оҥорор быһыытын биллэрэр төрүт тылбыт. Быс диэн төрүттээх бары тыллар быс диэн тыл өйдөбүлүн иҥэринэн сылдьаллар. Быһыы, быһах, быстах, быһымах, быстыбыт диэн тылларга быһар өйдөбүл барыларыгар иҥэн сылдьар.

Өй-санаа аһара түргэн, тугу саныыры кытта онно тиийэ охсор уонна тугунан да тутуллубат, туохтан да хааттарбат, хаһан да биир сиргэ баайыллан турбат, куруук хамныыр, уларыйар, эбиллэр, көҕүрүүр. Өй баайыллыыта диэн биир сиргэ туран хаалыыта, уларыйар кыаҕа суох буолуута улахан итэҕэһинэн, ыарыынан ааҕыллар. Бу кылгас, соһуччу кэлэр кэмҥэ киһи сыыһа-халты туттунара киирэн хаалыан сөп. Бу кылгас кэмҥэ киирэн ааһар уларыйыылары мин “Өй баайыллар” диэн үлэбэр арыйан сурукка киллэрбитим.

Бу үлэбэр өй аһара хамнааһына буккуллан ылыыны үөскэтэрин уонна дьон бэйэлэрэ билбэттэриттэн өйдөрүн-санааларын ону-маны булан туһанан буккуйа сатыылларын салгыы ырытабын.

Киһи өйө-санаата куруук хамсыы, уларыйа-тэлэрийэ сылдьар, тохтоон биир сиргэ баайыллан хаалара табыллыбат. Өй мөлтөөһүнэ биирдэ эмэтэ баайыллан ыларыттан саҕаланар уонна сэтэрээтэҕинэ буккуллан ылыыга тиийэн хаалыан сөп. Аһара хамнааһына, уһун кэмҥэ туругун сүтэриитэ өй буккуллуутугар тириэрдиэн сөбүттэн эрдэттэн харыстаныы, сэрэнии эрэйиллэр.

Туруктаах өй-санаа, ол аата оҕо ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибитэ өйө буккуллуутуттан харыстыыр кыахтааҕын иһин, төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥотторон иитиэхтэрэ этэ. Үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит ийэ куттаах оҕо араас сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэрбэт кыаҕа улаатарын таһынан, ийэ кутугар иҥмит үгэстэрэ баҕа санаа буолан олоҕун устата, ол үчүгэй баҕа санааларын толоро сылдьар кыахтанар. Ону тэҥэ, кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан элбэхтик туһалаабыт уонна үлэлииргэ үгэстэри иҥэриммит оҕо үлэһит буола улаатара ситиһиллэр.

Урукку үлэлэрбитигэр киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсан сылдьарын ырыппытым:

1. Этэ-сиинэ. Эт-сиин диэн киһиэхэ төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр уонна айылҕаттан быһаччы тутулуктаах сүрүн чааһа буолар.

2. Өйө-санаата. Өй-санаа хамсаныылары үөскэтэргэ аналланар үс кукка арахсар; буор, ийэ уонна салгын куттарга, ону тэҥэ, сүр диэн тулууру, майгы уратыларын үөскэтэр санаа күүһэ баар.

Бу икки өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин кытта ыарыы диэн ситимнэринэн холбуу тутуллан сылдьаллар. Киһи этин-сиинин туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр туга эрэ табыллыбатаҕына сонно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Өй-санаа ыарыыны суох оҥорор санааҕа түһэн тугу эмэ уларытарга, эмтииргэ эти-сиини соруйар. Киһи ыарыы кэнниттэн оҥорор бары туһалаах хамсааһыннара бу быһаарыыга сөп түбэһэннэр ыарыыны суох оҥоро сатааһыҥҥа тириэрдэллэр.

Тулуура, туттунар күүһэ аҕыйах киһи өйө көтөрө тиийэн кэлэрэ түргэтээн хаалыан сөп. Ол иһин сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун үөскэтэн туһанан оҕолорун тулуурга, туттунар күүстээх буолууга кыра эрдэҕиттэн үлэни оҥотторон үөрэтэллэр. Өй-санаа тутулуга босхотуттан кэбирэх, көтөн, баайыллан хаалыан сөбүн тэҥэ, буккуллан ылара ордук элбэх. Өй буккуллуута киһи быстах быһыылары оҥоруутугар тириэрдэрин тэҥэ, сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрэрин үөскэтэн кэбиһиэн сөп.

Экономика сайдан, күүһүрэн истэҕинэ олох тупсан, чэпчээн иһиэ диэн санаа сыыһа, өйү-санааны халытыыга, мөлтөөһүҥҥэ тириэрдэр. Сайдыы киириититтэн өйү-санааны араас элбэх буккуйааччылар; табаахтар, арыгылар, наркотиктар өссө эбиллэн, күүһүрэн биэрэллэр, ол иһин, олоххо көрсүллэр араас куһаҕаннартан хайдах харыстанары билэн туһана сылдьыы эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Киһи саамай кэбирэх сирэ диэн өйө-санаата буолар. Өй-санаа үөрэҕин харыстааһыны туһаныыттан саҕалааһын эрэ табыллара киһи этинээҕэр-сиининээҕэр ордук уйаҕаһын, кэбирэҕин билинии буолар. Ол курдук, олус түргэнник баайыллан, буккуллан уонна көтөн, суох буолан хаалыан сөп. Киһи өйүн-санаатын сайыннардаҕына эрэ киһи буолууну ситиһэр, киһи быһыылаахтык олоҕун олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр.

Мин бу үлэбин сахалыы өй-санаа иҥэн үгэскэ кубулуйбут тылларын, өс хоһооннорун уонна кырдьаҕастар этиилэрин туһанан суруйдум. Ол барыта сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн ыла баһылаабыттарын биллэрэр. Ол курдук, оҕо өйө-санаата сайдыытыгар кыра эрдэҕинэ 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэтин көмөтүнэн үөскээбит ийэ кута ылар оруолун аныгы, арҕааҥҥы психология науката өссө да үөрэтэ, билинэ илигиттэн тарҕаныытыгар улахан уустуктар, мэһэйдэр бааллар эрээри, дьон сайдыыны, тупсууну ситиһэр күүстэрэ улаатан иһэриттэн сотору тарҕаныан сөп. Ону тэҥэ, өй-санаа үөрэҕин билиммэт, суох оҥоро сатаабыт атеистар тобохторо бааллара мэһэйдэһэллэрин тохтото иликтэр.

Каженкин И.И - Хааһах Уйбаан атын бэчээттэммит үлэлэрин интернеттэн; Сахалыы Википедияттан уонна ол иһигэр баар Викитека диэн библиотекаттан, Национальнай библиотека сайтыттан, абонеменыттан, булан ылан туһаныахха сөп.

Автор бу үлэтин бэчээттээн таһаарыыга кыахтара баарынан көмөлөспүт биир санаалаахтарыгар истиҥ махталын тириэрдэр.

ӨЙ БУККУЛЛУУТА

Өй буккуллуута диэн киһи өйө-санаата уһун кэмҥэ туругун сүтэриитэ, туһалаах хамсааһыннары оҥороро олус бытаарыыта эбэтэр аһа-ра түргэтээн биэрэн сыыһа-халты туттунууга тириэрдэрэ ааттанар.

Саха тылыгар өй-санаа иҥэн сылдьарын быһааран саха тыла иччилээх диэн этиини бары билэбит. Сахаларга хамнаа уонна хамсаа диэн биирдии “н” уонна “с” дорҕооннорунан уратылаһар тыллар элбэхтик туттуллаллар. Хам диэн хам тутары оҥорууну биллэрэр тыл. Оҕо аан маҥнайгы өйдөөн-санаан оҥорор хамсаныыта хам тутуу, онтон тардыалааһын буолар. Бу тылга “наа” уонна “саа” диэн тыллар эбиллэн биэриилэрэ хамнаа уонна хамсаа диэн улаханнык уратылаһар тус-туспа өйдөбүллээх тыллары үөскэтэллэр.

Наа диэн тылга хамнааһыны үөскэтэр “й” дорҕоон эбиллэн наай диэни үөскэтэр. Наай диэн тыл ханнык эрэ өйө-санаата суох, таах хамнааһыны биллэрэр. Тиит төбөтө хамныыр, былыттар хамныыллар диэн этэбит. Бары өй-санаа иҥмэтэх хамнааһыннарын барыларын хамнаа диэн тылынан этэрбит суолтатыгар ордук сөп түбэһэр.

Саа диэн тыл сахаларга саамай туһалаах, туттуллар тыл. Бултуурга, сэриилэһэргэ аналлаах тыл буолар уонна өй-санаа баарын, туох эрэ үлэни оҥорорун биллэрэр. Бу тылга “й” дорҕоон эбиллиитэ саай диэн тылы үөскэтэр. Саай диэн тыл өй-санаа иҥмит тыла, киһи эрдэттэн өйдөөн-санаан туран туһалаах буолуо диэн оҥорбут хамсаныыта ааттанар. Ол аата, киһи оҥорор быһыылара хамсаа диэн тылынан эрэ этилиннэхтэринэ табыллан, оҥоруллубут быһыыга өй-санаа баарын биллэрэллэр. Хамсаа диэн тыл киһи быһаччы, өйдөөн-санаан туран оҥорор быһыыларын чуолкайдаан этиигэ туттуллар.

Өй-санаа ханнык да быһыыны, үлэни бэйэтэ оҥорботуттан туһалааҕы оҥорууну арааран биллэриигэ хамсыыр диэн тыл туттуллара эрэ табыллар. Өй-санаа үөрэҕин сахалар олус былыргы кэмнэртэн үөрэтэн, дорҕоонноро киһиэхэ туох өйү-санааны үөскэтэллэрин быһааран тылларыгар киллэрэн иҥэрбиттэр. Ол курдук, саха тыла хас биирдии дорҕооннор киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор дьайыыларын долгуннарын, хамнааһыннарын таба туһанан үөскэтиллибитинэн билигин саха тыла иччилээх диэн этиини бары билинэллэр.

Санаа уларыйара хамнаа диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Ол аата, санаа ханнык да күүһэ суоҕа, туох да хамсааһыны бэйэтэ оҥорбото быһаарыллан, бу тылынан этиллэрэ табыллар.

Саха тыла барыта дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын таба туһанар. Ол курдук, “рр” дорҕоону элбэхтик саҥарар киһи кыыһырымтаҕайа элбиирин, онтон “ыы” дорҕоону үгүстүк тылыгар туттар киһи сотору ытыаҕа диэн дорҕоон киһиэхэ оҥорор дьайыылара биллэрэллэр. Кыра оҕо “ыы” диэн ытыыра киһи истэригэр саамай куһаҕанын, улаханнык долгутарын, киһи тэһииркиирин психология наукатыгар быһаарбыттара. Бу быһаарыы айыы диэн элбэх суолталаах тыл “ыы” диэн дорҕооннооҕо биир эрэ үчүгэйдээҕин, онтон атын суолталара барылара куһаҕаннара элбэҕин, киһини куһаҕаҥҥа тириэрдэн, сотору ытааһыҥҥа тиийэрин биллэрэ сылдьар. Ол иһин, айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тылга киирсэр, “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн оҕолору үөрэтэргэ, куһаҕан тыллары саҥарбатыгар уонна куһаҕаны оҥорботугар анаан оҕолоругар үчүгэйи баҕарар төрөппүттэр туһана сылдьаллар.

Хас биирдии быччыҥ хамсаныылары оҥороруттан онно өй-санаа үөскээн үөрүйэххэ кубулуйдаҕына, ол быччыҥы бэйэтин санаа хоту хамсатар кыахтанар. Дорҕооннор дьайыыларыттан өй-санаа уларыйар, киһи мэйиитигэр бэйэлэригэр сөптөөх хамнааһыннары, долгуннары, үөскэтэн санаалары уларытан биэрэллэр.

“А” дорҕоон өй-санаа баарын, туругун быһаарар. Киһи тугу эмэ ыйыттаҕын аайы “аа” диэн хардары ыйытан иһэр киһи өйө-санаата бытааннык хамныырын, солуну уһуннук ырытарын биллэрэр.

“И” дорҕоон өй-санаа уларыйарын, мунньулларын биллэрэр. Ис, ии, ийэ, иир, итирик, итэҕэс диэн өй-санаа иҥмит тыллара “и” дорҕоонтон үөскүүллэр. (1,8).

“Ии” диэн хоһуласпыт дорҕоон өй-санаа буккулларын, улары-йарын, ии курдук эргийэ сылдьарын быһаарар. Иирбит диэн тыл өй-санаа буккуллуута аһара барбытын биллэрэр.

Өй-санаа убаҕас буолбатах, кыратык маарынныыр эрэ кэмнэрдээх, уларыйыыта киириитин быһаарыыга аналлаах буккуллар диэн тыл туттуллар. Буккуллар диэн тыл өй-санаа уларыйыытын, үгэстэр бэйэ-бэйэлэрин кытта тутулуктара арахсыытын биллэрэр. Өй-санаа уу да, убаҕас да буолбатах, ол иһин булкуллар диэн буолбакка, буккуллар диэн туспа тылынан этиллэрин туһаннахпытына табыллар.

Булкуллар диэн тыл өйгө-санааҕа ханнык да сыһыана суох, убаҕаһы, миини эҥин булкуйары, “булк” диэн тыаһатары биллэрэр. Ол аата булкуллар диэн тыл “булк” диэн убаҕас булкуйдахха тыаһыырын үтүктүүттэн үөскээбит. Өй-санаа буккуллуута ханнык да тыаһы үөскэппэт, ол иһин буккуллар диэн туспа тылынан этиллэрэ табыллар.

Ытык диэн сахаларга саамай туттуллар ытык тэрил аата, дагданы, күөрчэҕи ытыйыллар, күүгэн оҥоруллар. Ытыллар хамнааһын өйү-санааны буккуйар кыаҕа аһара улаханыттан ытык улахан кистэлэҥнээх тэрилгэ кубулуйбут. Сүөгэйи ытыйан арыытын таһаарыы иирдии диэн өй-санаа улаханнык буккуллуутун курдук холбуу ааттаммыт.

Киһи өйүн-санаатын тутулуга санаа күүһэ буоларыттан аһара кэбирэх. Өй көтөн, суох буолан хааларын тэҥэ, куруук хамныы, уларыйа-тэлэрийэ, элбии, көҕүрүү сылдьарынан өй дьалкыйара, буккуллара элбээн хаалар. Өй буккуллуута, хамнааһына соһуччу буолан ылыан сөбүн тэҥэ, төрүөхтэриттэн буккуллааччылар эмиэ бааллар.

Төрүөхтэриттэн өйдөрө-санаалара буккуллааччылары туспа арааран сахалар; тиийиммэт, акаары, аппаала, аҥала, ааргы, иирээки диэн төһө ыараан иһэллэринэн көрөн ааттыыллар.

Киһи өйүгэр-санаатыгар кыранан тиийбэт өйдөөх-санаалаах, аһара өс киирбэх киһи тиийиммэтэ эбэтэр акаарыта быһаарыллан тахсар. Өй-санаа буккулларын быһаарыыга киһи өйүн-санаатын сайдан иһэр таһымыгар тэҥнээн мээрэйдэнэр. Бу өй-санаа сайдан иһэр таһыма киһи быһыыта диэн ааттанар уонна киһи буолуу үөрэҕин сайыннаран Киһи таҥараны үөскэппитин дьон туһана сылдьаллар. Бу ситиһиллибит таһымҥа тэҥнээн көрөн киһи өйүн-санаатын быһаараллар.

Киһи буолуу диэн оҕо улаатан, ситэн, киһи быһыытын тутуһарга, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанарга, үлэҕэ-хамнаска үөрэ-нэн ситиһэр өйүн-санаатын таһыма буолар. Сахалар өй-санаа бу таһымын, киһи буолууну ситиһэрин быһаарыыга туттар сүрүн өйдө-бүллэринэн; киһилии майгы, өй-санаа, киһилии быһыылары оҥоруу, үчүгэйи, куһаҕаны таба арааран оҥорор быһыыларыгар туһаныыта уонна эдэр киһи саҥа ыалы тэрийиитэ ааҕыллар.

Ыал буолуу диэн оҕо улаатан, этэ-сиинэ ситэн кэлэр көлүөнэлэри бэйэтэ үөскэтэр кыахтаммытын биллэрэр таһыма буолар уонна киһи буолууну ситиспитин туоһулаан биэрэр.

Сааһыран истэххэ өй-санаа буккуллан ылыыта умнуган буолуу улаатан, эбиллэн иһэриттэн биллэн сыыйа кэлэн иһэр. Киһи күннээҕини, быстаҕы, субу оҥорбутун умнарыттан умнугана улаатан барара өй буккуллара кэлэн эрэрин биллэрэр. Билигин ачыкыларын ханна уурбуттарын умнааччылар уонна хам олорон кэбиһээччилэр бааллар. Өй-санаа, таҥара үөрэҕинэн утумнаахтык дьарыктана сыл-дьыы киһи умнубатын улаатыннаран, дьарыктаан өйө-санаата буккулларын тохтотон туһалыыр. Лаппа сааһырыахтарыгар диэри сытыы уонна умнугана суох өйдөрүн ыһыктыбат кырдьаҕастар элбэхтэр.

Утуйуу диэн эт-сиин сынньанарын тэҥэ, өй-санаа дьаарыстанан оннун булунар кэмэ ааттанар. Бу кэмҥэ киһи субу күннээҕи билбитин; туһалааҕын, туһата суоҕун арааран, дьаарыстаан уурунар, мунньунар.

Үчүгэйдик утуйар киһи өйө-санаата бөҕө, кыраттан хамнаабатын, атын, быстах санаалар киирэн эрэйдээбэттэрин бэлиэтэ буолар. Утуйан сынньаммыт өй-санаа быстах киирэр дьайыылартан буккуллан ылара аҕыйыыр. Ол курдук, аанньа утуйбатах киһи сыыһа-халты көрөрө элбиирин тэҥэ, туох эмэ быһаарыыны ылынара бытааран быстах быһыыга түбэһэн хаалыан сөбө улаатар.

Өй-санаа буккуллан ылар кэмигэр киһи куһаҕан, үөйбэтэх-ахтыбатах быһыыларын оҥорон кэбиһэр кыаҕа аһара улаатан хаалар. Киһи оҥорор быһыыта үчүгэй буоларын туһугар үлэни баһылыыра эрэйиллэр. Үчүгэйи оҥоробун диэн сыыһа санаа элбэхтик киириитит-тэн ханнык эрэ айыыны оҥоро охсон кэбиһиини эдэрдэр элбэхтик оҥороллор. Бу соһуччу оҥоруллан хаалар саҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка куһаҕан буолан хаалара элбэҕиттэн үгүстэр куһаҕаны оҥороллорун тэҥэ, хаайыыга түбэһэн хаалаллар. Ол курдук, бэргэһэни былдьаан ылан баран куотуу куһаҕан саҥаны айыы буоларыттан эдэрдэр элбэхтик түбэһэ сылдьыбыттара.

Айыы диэн тыл киһи эрэ, салгын кута сайдарынан саҥаны айыыны оҥорорун биллэрэр. Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллибитэ айыы диэн тылы үөскэппит. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта буолан тахсарынан хаһан баҕарар икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан иһэрэ тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан, була сатаан эттэхтэрин аайы уларыйан хаалбат.

Тиэтэйэн, ыксаан оҥоруллубут айыы табыллыбакка, сатаммакка хаалан куһаҕаҥҥа кубулуйара элбэҕиттэн куһаҕан быһыылар ордук элбииллэр. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн аналлаах хааччахтары туһанан куһаҕан быһыылары оҥорууну аҕыйатар. (2,24).

Куһаҕан быһыыны оҥоруу кэнниттэн айыы этиитэ диэн былыргы үгэс туттулуннаҕына эрэ киһи оҥорон кэбиспит куһаҕан быһыытын, сыыһатын тохтотон, бу куһаҕан быһыы эбит диэн билинэн “Айыытын этэн” көннөрөн, атыннык, тупсаран оҥорон үчүгэй үгэстэри саҥалыы үөскэтинэн иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгыланыан сөп. Ол аата, бу оҥорбут быһыым куһаҕан диэн билинии, аны манныгы оҥорбоппун диэн тохтотуу, бу санааны хаалларыы, умнуу, эбэтэр атыҥҥа уларытыы, атын үчүгэй санааны ылыныы куһаҕан быһыы көнөн, саҥа үчүгэй үгэс үөскүүрүгэр тириэрдэрэ өйү-санааны тупсарар.

Өй-санаа харыстааһына төбөнү харыстыыртан саҕаланар. Төрөп-пүттэр бары оҕолорун кыра эрдэҕиттэн харах харатын курдук харыстаатахтарына эрэ табыллар. Кыра оҕону көтөҕөргө аҥар илиинэн төбөтүн тута сылдьыллыахтаах, ыксары суулаан илдьэ сылдьыы эмиэ көмөлөһөр. Маннык сэрэниини оҕо бэйэтэ төбөтүн лаппа кыанан туттунар буолуор диэри оҥоро сылдьыллар. Оҕо төбөтүн кыра эрдэҕиттэн харыстыыллара, доргуппаттара, онтон-мантан дөлбү түһэрбэттэрэ, улаатан истэҕинэ “Оҕону оройго охсума” диэн этиини кытаанахтык тутуһаллара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Мэниктээн киһи быһыытын аһара бара сылдьар оҕону тохтоторго сахалар былыр-былыргыттан аналлаах кыра талаҕы – чыпчархайы, эбэтэр кыын быатын туһаналлар. Эттээх сиргэ чыпчархай оҥорор кыра ыарыыта буруйу оҥорору сонно тохтоторун тэҥэ, оҕоҕо этэ-сиинэ баарын, ыалдьарын биллэрэн кыра эрдэҕиттэн харыстанар санаатын үөскэтэн улаатыннарар. Оҕо этин-сиинин харыстыыр санаата улааттаҕына киһи быһыытын таһынан барара, сыыһа-халты туттунара биллэрдик аҕыйаан, үчүгэйи оҥороро элбиир.

Өй буккуллан ылар кэмигэр киһи сыыһа-халты туттубатын ийэ кута көрөр-истэр, харыстыыр. Ол курдук, оҕо ийэ кутун кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥотторон ииттэххэ, үчүгэй, киһилии быһыылаах буола улаатара өйө буккулларыттан харыстыырга анал-ланар. Ол курдук, улахан да киһи бары оҥорор быһыытын ийэ кутун үгэстэрэ хонтуруоллаан, көннөрөн биэрэрэ хаһан баҕарар биллэр. Кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн, иитэн биэриитинэн үөскээбит ийэ кута киһи саҥа оҥорор быһыыларын салайыыга хаһан баҕарар кыт-тыһа сылдьарын чочумча тохтоон ылара биллэрэр. (3,70).

Өй буккуллуутун ыарахан көрүҥүнэн даун, кыайан саҥарбат, хамсаммат оҕолор төрөөһүннэрэ эбиллэн иһэрэ буолар. Буор кут диэн киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕын быһаарар өй-санаа буолар уонна үгүстүк эр киһиттэн оҕотугар утумнаан бэриллэн иһэр. Буор кут буккуллуута оҕо хамсаныылары кыайан оҥорботун үөскэтэн уһуннук эмтэнэригэр тириэрдиэн сөп.

Киһи өйүн-санаатын уратылара сирэйиттэн, хараҕыттан көстөн биллэллэрэ элбэх. Кэпсэтэр киһитин таба көрбөккө чыпчылыҥныы сылдьар киһи өйө-санаата туруга суоҕа быһаарыллан тахсар.

Үөрбүт киһини хомойбут, санаата түспүт киһиттэн туспа арааран худуоһунньуктар уруһуйдууллара олус табыллар. Ону тэҥэ, киһи дьабалдьыта дьоодьойон, иҥнэйэн хаалбыта өйө-санаата хамсыы сылдьыбытын, туруга суоҕун биллэрэр ураты бэлиэ буолара үөрбүттүү тутуннахха биллэн кэлэрин быраастар туһаналлар.

Онон өй-санаа улахан харыстааһыны эрэйэрин оҕо кыра эрдэҕиттэн билэн, улаатан иһэн бэйэтэ харыстанарга үөрэниэ этэ.

ӨЙҮ-САНААНЫ БУККУЙААЧЧЫЛАР

Дьон өйдөрө-санаалара сайдан, экономикалара күүһүрэн истэҕин аайытын саҥаттан-саҥа, бииртэн биир саҥаны айыылары оҥорон туһаҕа таһааран иһэллэр. Бу элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһынтан биир эмэ үчүгэйи оҥорорго туһалааҕа биллэн, барыһы киллэрэн үчүгэйи элбэтэр, онтон үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар сыыһа-халты буолан тахсаннар куһаҕаны элбэтэн иһэллэр. Ону тэҥэ, анаан-минээн куһаҕан айыыны оҥорооччулар өссө да элбэхтэр, бэйэлэрин тустарыгар туһанаарылар, элбэх барыһы ылаарылар өйү-санааны күүскэ буккуйааччылары айан, анаан-минээн оҥорон, бииртэн биири, саҥаттан саҥаны туһаҕа таһааран иһэллэр.

Билигин дьон үксэ тарда сылдьар табаахтара олус былыргы кэмнэртэн уоту туһанан буруону таһаарыахтарыттан ыла туһаммыт өйү-санааны кыралаан буккуйааччы, санааны уоскутааччы буолар. Дьон олохторо ыараан, бэйэлэрин күүстэринэн көннөрөр, тупсарар кыахтара аҕыйаатаҕына өйү-санааны буккуйааччыга, уоскутааччыга наадыйаллара эбиллэн биэрэриттэн арыгыга ылларааччылар элбиир кэмнэрэ кэлэн ааспыта. Ол курдук, сэбиэскэй былаас эстэрин саҕана дьон байыыны ситиһэргэ баҕа санаалара араас бобуулар элбэхтэриттэн кыайан туолбатыттан арыгыһыттар аһара элбии сылдьыбыттара.

Олус былыргы кэмнэртэн, кыыл сылдьар ынаҕы тутан дьиэҕэ үөрэппит кэмнэриттэн ыла үрүҥ аһы оҥорон дьон аһылыкка туһаммыттар. Аһыйбыт үрүҥ ас киһи өйүн-санаатын көтөҕөр, уоскутар дьа-йыытын быһаарыахтарыттан ыла аһыыр аһылыгы көөнньөрөн, тупсаран быыппаҕы, кымыһы, пиибэни, арыгыны оҥостон өйү-санааны өрө көтөҕөн, дэбдэтэн биэриини билигин да киэҥник туһана сылдьаллар. Өй-санаа сайдан истэҕинэ дьон доруоһаны айан туһанан пиибэни, арыгыны бары аһылыктартан барыларыттан көөнньөрөн оҥорору ситиспиттэрэ уонна оргутан перегоннааһыны баһылааннар арыгы дэлэ-йиитин үөскэппиттэрэ. Арыгы иҥэмтэлээх ас уонна өйү-санааны буккуйааччы, көтөҕөөччү буолан киэҥник тарҕаммыта.

Өй-санаа өссө сайдыыта араас үүнээйилэртэн наркотиктары арааран оҥостууларыгар тириэрдибитэ. Билигин өйү-санааны күүскэ буккуйар араас наркотиктары элбэҕи оҥорон туһаналлар.

Эдэрдэр өйдөрүн-санааларын буккуйууга, наркотигы киэҥник тарҕатыыга “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх көмөлөһөрүн үөрэхтэммит дьон билиэхтэрин сөп этэ. Эдэрдэр урут суоҕу, уратыны, саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбэҕиттэн уонна бу саҥаны айыыны оҥоро охсон боруобалыыр өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэриттэн наркотиктары боруобалыы оонньуу сылдьан ыллара охсон хаалааччылар үксээн иһэллэриттэн, олор өссө киэҥник тарҕаналлара тутулуктанар. Саха сирин эдэрдэрэ саҥаны айыыны оҥоруу угуйар, ыҥырар күүһүгэр уонна үөрэхтээхтэр оҥорбут “айыы үөрэҕин” албыныгар киирэн биэрэллэриттэн эдэр наркоманнар элбээн иһэллэр.

Дьон олус былыргы кэмнэртэн өйү-санааны буккуйааччылары булан боруобалаан, урукку кэмҥэ суоҕу, саҥаны айыыны оҥорон туһанан өйдөрүн-санааларын анаан-минээн буккуйаллар. Араас санаалар мунньуллан өрө күүрэн хаалалларын уоскута сатыыллара аһара баран хаалара элбиир. Үгүс аһылыктар састааптарыгар өйү-санааны буккуйааччылар баалларын иһин үгүстэр туһаналлар:

- Чэй. Кыра да буоллар киһиэхэ чэпчээһини, уоскуйууну, санаата көнүүтүн аҕаларыттан элбэх киһи чэйи иһэргэ үөрэммит. Чэй хаппыт сэбирдэхтэрин оргуйбут ууга уган суурадаһын оҥорон иһэллэр. Чэйи элбэхтик иһэргэ үөрэммит киһи чэйимсэх диэн ааттанар.

Иһэр уу хаачыстыбата мөлтөх, ханнык эрэ кыра булкаастаах, сыттаах, хос амтаннаах буоллаҕына, чэйи хойуу гына кутан биэрдэххэ амтана чэй амтанынан буккуллар, тупсан хаалар. Чэй дьону куһаҕан хаачыстыбалаах, ситэ ыраастамматах, араас булкаастардаах ууну иһэн кэбиһэллэригэр көмөлөһөрүттэн иһэр ууну киртитэллэрэ үксээн истэҕинэ иһэллэрэ элбээбит.

Оҕо сылдьан окко үлэлии сырыттахха кырдьаҕастар ыраах элгээнтэн ыраас уу бастара ыыталлара баар буолара. Онно сылаарҕаан да, сүрэҕэлдьээн дуу чугастааҕы ууттан баһан аҕалан баран хойуу чэйи кутан биэрдэххэ амтанын арааран билбэккэлэр, хата хайгыы-хайгыы иһэн кэбиһэллэр этэ.

Чэйи аһара хойуу гына кутан бардардахха чэфир диэн ааттанар хойуу убаҕас буолар уонна өйү-санааны күүскэ буккуйарыттан киһи утуйбат буолан хаалыан сөп. Ол иһин, ыраах айаҥҥа сылдьар суоппардар хойуу чэйи иһэн туһаналлар.

- Кофе. Кофеҕа кофеин диэн ааттанар наркотик кыратык баар. Киһи санаатын көтөҕөр, сэргэхситэр дьайыылаах. Аһара элбэҕи иһэ сырыттахха үөрэнэн хаалыахха сөп. Куруук кофе иһэргэ үөрэнэн хаалбыт дьон бааллар, кофеманнар диэн ааттаналлар. Киһи уутун көтүтэрин иһин утуйуохтарын баҕарбаттар эмиэ иһэллэр.

Аһылыгы көөнньөрүүнү дьон арыйан туһаммыттарыттан өйгө-санааҕа уонна эккэ-сииҥҥэ холбуу дьайыыны үөскэтэн итириигэ тириэрдэр астары оҥорон киэҥник тарҕаппыттара:

- Кымыс. Биэ, ынах үүтүн аһытан, көөнньөрөн оҥоруллар. Олус былыргы кэмнэртэн бу сүөһүлэринэн дьарыктанар дьон оҥорон туһаммыттар. Кымыска үөскүүр үүт бактериялара киһи иһигэр-үөһүгэр олус улахан туһалаахтарын быһаарбыттар. Былыргы ыһыахтарга көөнньөрүүлээх кымыстан итирэллэрэ биллэр.

- Пиибэ. Доруоһанан аһытыллан көөнньөрүллүбүт убаҕастары барыларын пиибэ диэн ааттыахха сөп. Саахардаах аһылыктан барыларыттан доруоһаны туһанан пиибэни көөнньөрүөххэ сөп.

- Арыгы. Дьон өйө-санаата өссө сайдыыта, үлэ-хамнас тупсуута аһылыкка көөнньөрүүнү туһаныыга тириэрдибитэ. Үгүс саахардаах аһылыктартан бырааганы, арыгыны көөнньөрөн оҥоруу сайдыбыта. Киһи тулуура, өһөс санаата элбээтэҕинэ эрэ арыгы куһаҕаҥҥа тириэрдэр дьайыытыгар киирэн биэрбэт кыаҕа улаатарын туһаныа этэ. (4,12). Ол иһин, сахалар “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ туһанан тулуурун, туттунар күүһүн, сыалын ситиһиигэ дьулуурун улаатыннара сылдьаллар.

- Туус. Тууһа суох аһы бары сирэллэр. Туус амтаны тупсарар уонна сытыйан хааларын тохтотор, ол иһин бары туһаналлар.

- Сахар. Аһы минньитэринэн бары сөбүлээн туһананнар саахары сии сылдьарга үөрэнэн хаалаллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ элбэх минньигэһи сии үөрэннэҕинэ арыгыга түргэнник ылларыан сөп.

- Килиэп. Бары сөбүлээн сиир аһылыктара. Доруоһалаах буолан киһи иһигэр арыгыны оҥорон таһаарар.

- Глутамат натрия. Араас халбаһыыларга, сосискаларга эбэн биэрэн дьүһүнүн тупсараллар, ону тэҥэ, чипсыга, сухариктарга эбэн туһа-налларыттан дьон, бу амтаҥҥа үөрэнэн хаалаллар.

Өй-санаа хамныыра; күүһүрэрэ, мөлтүүрэ киирэн кэлэрэ элбэҕиттэн дьон сорохторо өйдөрүн-санааларын буккуйууга, көтөҕөн биэриигэ куруук наадыйаллар. Айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэртэн хатаран араас эмтэри, өйү-санааны күүскэ буккуйааччылары оҥорон таһааран иһэллэр. Ол барыта туһанааччылар элбэхтэриттэн, онно эдэрдэр кыттыһан иһэллэриттэн тутулуга улаатар. Араас суол эмтэри туһанан өйү-санааны буккуйааччылар бу кэмҥэ элбээтилэр:

- Табаах. Табаах араастара билигин дэлэйдилэр. Киһи өйүгэр-санаатыгар уоскуйууну киллэрэринэн үгүстэр тардаллар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр “Беломорканал” үчүгэй табаахха киирсэр этэ. Билигин ол хаалла, фильтрдаах табаахтар элбээтилэр. Аналлаах фильтрдары оҥороннор табаах куһаҕан дьайыытын кыччатыыга туһаналлар.

- Марихуана. Кыра дьайыылаах наркотиктан ордук тарҕаммыттара марихуана диэн ааттанар. Бу наркотик көлөпүнэттэн оҥоруллар. Көлөпүнэ сир аайы дэлэйдик үүнэр быа, таҥас оҥорууга киэҥник туттуллар үүнээйи. Сайдыылаах дойдуларга мөлтөх наркотиктары сыыйа-баайа көҥүллээн, көҥүл атыыга таһааран иһэллэриттэн дьон өйдөрө-санаалара наркотик дьайыытыгар сыыйа үөрэнэн, тулуурдара кыралаан улаатан биэрэрэ ситиһиллэр кыахтанар.

Күүстээх наркотиктар киһи өйүн-санаатын буккуйаллара улаханыттан, кыайан эмтэммэт турукка түргэнник тириэрдэллэриттэн дьоҥҥо үтүөнү баҕарааччылар бобо-хаайа сатыыллар:

- Кокаин. Кока диэн үүнээйи сэбирдэхтэриттэн ылыллар.

- Кофеин. Кофе отонноруттан оҥоруллар. Соҕуруу Америкаттан саҕалаан киэҥник тарҕанан сылдьар.

- Героин. Маак диэн сибэккиттэн сүмэһинин хомуйан ылан аналлаах лабораторияларга оҥороллор. Ордук Афганистаҥҥа үүннэрэн, оҥорон Аан дойдуга тарҕаталлар.

- ЛСД. Аһара күүстээх синтетическэй наркотигы аналлаах фабрикаларга оҥороллор. Итини тэҥэ, араас эмтэри, морфийы анаан оҥорон ыарыыны мүлүрүтэргэ диэн үгүстүк туһаналлар.

Киһи тулуурун, туттунар күүһүн улаатыннаран бу өйү-санааны күүскэ буккуйааччыларга киирэн биэрбэтэҕинэ эрэ олоҕун киһилии олорор кыахтанарын билиэ этэ. Наркотиктар дьайыылара аһара күүстээҕиттэн биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьан ылларан хаалыахха сөбүн биллэххэ табыллар. Эдэрдэр ону-маны барытын билэ-көрө, боруобалыы сатааһыҥҥа киирэн биэрэр кыахтара аһара улаатар. Ол курдук, айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаханыттан, тугу билбэттэрин, уратыны, саҥаны боруобалыы оонньуу сылдьан ылларан хаалалларыттан эдэр наркоманнар элбээн иһэллэр.

Тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын олус улахан сыыһата куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ итинэн дакаастанар. Бу сыыһа үөрэх куһаҕан дьайыытыттан эдэрдэр оҥорор буруйдара, сыыһа-халты туттуналлара, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээн иһэрин Саха республикатын салайааччылара билбэтэҕэ буолаллара хомолтолоох.

Киһи туттунар күүһүн кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллиитэ уонна тулуурдаах, көрсүө, сэмэй буолуута улаатыннарар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно оҕо тулуурун, өсөһүн кыра эрдэҕиттэн улаатыннаран, араас абылаҥнарга киирэн биэрбэт кыаҕын элбэтэрин туһаныы эрэйиллэр.

Ийэ кут диэн киһи төрүт өйө-санаата. Кыра эрдэҕиттэн ийэтин көмөтүнэн үөрэммит үчүгэй үгэстэрэ ийэ кутун үөскэтэллэр. “Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиигэ ийэ кут иитиитэ эмиэ сөп түбэһэн үчүгэй эбэтэр куһаҕан иитиилээх буола улаатан хаалыан сөп:

1. Үчүгэй иитиилээх. Кыра эрдэҕиттэн үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорон оннук үгэстэри ийэ кутугар иҥэриммит оҕо үчүгэй иитиилээх, туруктаах өйдөөх-санаалаах диэн ааттанар. Ийэ кута оҕо киһини таба көрөр кэмиттэн ыла сайдан 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри туох саҥаны билбититтэн хомуллан быһаччы үөскээн иһэр. Сахалар ол иһин оҕо ийэ кутугар үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэриини туһаналлар.

2. Куһаҕан иитиилээх. Кыра эрдэҕинэ куһаҕан быһыылары оҥорон үгэс оҥостон кэбистэҕинэ уонна атаахтаан бары баҕа санаатын төрөппүттэринэн толотторо, киһиргии, маанытык таҥна үөрэммит оҕо куһаҕан иитиилээх диэн буолар. Оҕо ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэккэ оонньуу сылдьан, кэмэ ааһан хааллаҕына эбэтэр куһаҕан үгэстэри иҥэриннэҕинэ улаатан иһэн элбэхтик сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыылары үксэтэр кыахтанан хаалара өссө улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Өй-санаа көтөҕүүгэ, уоскутууга хаһан баҕарар наадыйар, ол иһин араас буккуйааччылары нэмин билэн, икки өрүттэрин таба быһааран туһаныы киһи быһыылаах киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. Хайа эрэ өрүтэ аһара барыыта куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Санааны көтөҕөөрү арыгыны иһэ сылдьыы киһи түргэнник арыгыга ылларыытыгар тириэрдиэн сөп. Ол курдук, санаа түһэрэ элбэҕиттэн үгүстүк арыгы иһэргэ тириэрдэн арыгыга ылларыыны түргэтэтэн кэбиһэр.

Сахалар киһи өйүн-санаатын хайдах бөҕөргөтөрү былыр-былыргыттан билэн олохторугар туһаналлар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс" диэн өс хоһооно киһи тулуурун, өсөһүн улаатыннаран, өйүн санаатын бөҕөргөтөн өйү-санааны буккуйааччылар дьайыыларыгар киирэн биэрбэт кыаҕы биэрэрин туһана сылдьаллар.

Онон өйү-санааны буккуйааччылары туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах, өһөс киһи кэмнээн туһанары ситиһэрэ кыаллар.

ӨЙ-САНАА УРАТЫЛАРА

Киһи айылҕа биир улахан, кыахтаах, өй-санаа сайдыытын түргэнник ситиһэр уратылаах тыынар-тыыннааҕа, харамайа буолар. Ол иһин, билигин Сиргэ сайдыыны, тупсууну ситиһиини баһылаан иһэр.

Айылҕаҕа киһи биир тэҥ буолуута диэни албыннааһын диэххэ сөп. Дьоҥҥо биир эмэ игирэлэр тас көрүҥнэрэ маарыннаабытын иһин өйдөрө-санаалара туспалара элбэҕэ быһаарыллар.

Хас киһи өйүн-санаатын туруга улахан уратылаахтар. Дьон барыларыттан 5 эбэтэр 10 бырыһыаннарын сайдыы, тупсуу диэки тардыһыылаах, өйдөрө-санаалара чаҕылхай, сытыы, тобуллаҕас, эттэрэ-сииннэрэ доруобай дьон, 70-ча бырыһыаннарын өйдөөхтөр, онтон ордубуттарын араас тиийиммэттэр ылаллар.

Өйдөрө-санаалара сайдыылаах, түргэнник ону-маны ырытан таба-тык быһаарар дьону сахалар маннык тус-туспа араараллар: 1. Чаҕылхай өйдөөх. Чаҕылхай өйдөөх-санаалаах уонна онтун атыттар киэҥник билиммит киһилэринэн М.Аммосов буолар. Кини чаҕылхай өйүн-санаатын Саха республикатын тэрийиигэ анаабыта улахан туһаны аҕалан олоххо киирбитэ.

2. Сытыы эбэтэр тобуллаҕас. Дьон сайдыылаах өттүлэрэ сытыы, тобуллаҕас өйдөөхтөр-санаалаахтар. Олоххо туһалаах саҥаны айыыны оҥорон биллэр тупсарыылары киллэрэр кыахтаахтар, ычалара киэҥиттэн тутулуктанан байыыны ситиһиэхтэрин сөп.

3. Өйдөөх. Дьон үксэ көрсүөлэр, сэмэйдэр, өйдөөхтөр, олохторугар ситиһиилэри оҥорон үлэни-хамнаһы тупсаран иһэр санаалара элбэх, тэҥнээхтэриттэн кыратык да хаалан хаалар санаалара суоҕуттан сайдыы киллэрэр уратыларын ситиһэн иһэллэр уонна үлэлии үөрэнэллэриттэн сыыһа-халты туттуналлара аҕыйыырын табан туһаналларыттан элбэх туһалааҕы оҥороллор, туталлар.

Олоххо сайдыыны, тупсууну чаҕылхай, сытыы, тобуллаҕас уонна өйдөөх дьон аҕалаллар. Кинилэр аҕыйах да буоллар дьоҥҥо туһаны аҕалар саҥаны айыылары оҥорон, олору олоххо киллэрэн сайдыыны, ситиһиини туһаҕа таһаараллар.

Чаҕылхай уонна тобуллаҕас өйдөөх-санаалаах дьон саҥаны, уратыны, айыыны була сатаан оҥоро сатыыллара аһара элбэҕиттэн, киһи быһыытын элбэхтик аһара баралларыттан сыыһа-халты туттунууга түбэһэллэрэ үксүүр. Баайдарынан туһанан оҕолорун эмиэ аһара барыыга иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аймахтара ситэ сайдыбаттар, ахсааннара эбиллэрэ аҕыйаан хаалар.

Өйдөөх, үлэһит дьон тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥордоххо сыыһа-халты буолан тахсара суох оҥорулларын быһааран киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин былыргы кэмҥэ айан олохтообуттар уонна бастакы, Үрүҥ Аар тойон диэн киһи таҥараны үөскэппиттэр. Көрсүө, сэмэй буол диэн үөрэҕи элбэх ахсааннаах, өйдөөх, үлэһит дьон олохторугар туһаналлар, оҕолорун иитэллэр, үөрэтэллэр. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыытын үөскэтэн, сыыһа-халты туттунууну аҕыйатарыттан сайдыыны аҕалар уонна уһун үйэни ситиһиигэ тириэрдэр аналланар.

Өй-санаа туругун быһаарар тыллар саха тылыгар “а” уонна “и” дорҕооннортон үөскүүллэр, эбэтэр “а” уонна “и” дорҕооннор өй-санаа туругун быһаарар суолталаахтар.

Дьонтон барыларыттан 5 эбэтэр 10 бырыһыаннара өйдөрө-санаалара туруга суохтар, төрүөхтэриттэн итэҕэстээхтэр, өйдөрө-санаалара туруга суоҕуттан буккуллан ылыахтарын сөп. Өй-санаа туруга суоҕун, итэҕэһин, буккуллара киирэн кэлэрин быһаарыыга сахалар маннык араарыылары тылларыгар киллэрэн туһаналлар:

1. Тиийиммэт.

2. Акаары.

3. Аппаала.

4. Аҥала.

5. Ааргы.

6. Иирээки.

7. Өй суох буолуута.

Мантан салгыы өй-санаа бу уһуннук уларыйбат уратыларын биир-биир ылан ырытыахпыт. Өй-санаа уһуннук буккуллан ыларын үөрүйэх буолан хаалар буор кут дьайыыта оҥорор. Ол курдук, буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэринэн өй-санаа тиийбэтэ, буккуллара, дьадаҥыта кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы баран иһэригэр тириэрдэр.

Өй-санаа куһаҕан өрүтэ тарҕаныытыттан сахалар былыргыттан табан көмүскэнэллэр. Ол курдук, эдэрдэр ыал буолан холбоһуохтарын иннинэ сылдьыһалларын кытаанахтык боболлор. Бу бобууну туһаныы эр киһи буор кута дьахтарга бэриллэн иһэрин туһаны аҕалар өттүгэр салайан биэрииттэн тутулуктанар. Чараас эрэһииҥкэни уонна араас эмтэри туһаныахха диэн сүбэни биэриилэрэ дьахталлары быһаччы албыннааһын, кэлэр көлүөнэлэрин өйдөрүн-санааларын, буор куттарын анаан-минээн буккуйуу, буортулааһын буолар.

Ыал буолууга эдэрдэр төрүччүлэрин дириҥник үөрэтэн ыраах аймахтарыгар даҕаны ханнык да ыарыылара суохтарын туоһулаан билэн баран салгыы кэпсэтиини ыытыы табыллар. Кыахтаах, үлэһит ыаллар үйэлэргэ үөскэтиммит сайдыылаах буор куттарын харыстаан дьадаҥылары кытта ыал буолан холбоспотторун “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһооно биллэрэрин аныгы үйэҕэ туһаныахха.

Үөрүйэххэ кубулуйбут өй-санаа буор куту үөскэтэр уонна эти-сиини элбэхтик хамсатан бэйэтигэр сөп түбэһэринэн уларыппыта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр. Араас ыарыылаахтары кытта сахалар эдэрдэрин ыал оҥорон холбооботтор. Ол барыта үгүс эмтэммэт ыарыылар, олохсуйбут куһаҕан майгылар, куһаҕан үөрүйэхтэр кэлэр көлүөнэлэргэ салгыы бэриллэн иһэллэрин тохтоторго аналлаах үйэлэргэ үөскэтиллибит олус туһалаах олох үгэһэ буолар.

Омук сайдан иһэрин туһугар сахалар былыргыттан билэн, олохторугар тутуһар ыал буолуу үгэстэрин хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Оҕо төрүөн инниттэн ханнык хаачыстыбалаах буолуон сөбө төрөппүттэри таба талан ылыынан ситиһиллэрин сахалар туһананнар таптал диэн тылы үөскэппиттэр. Бу үөрэҕи хайаан да тутуһуу араас ыарыылаахтар, бодоҥнор, сүрэҕэ суохтар аҕыйыылларын үөскэтэрин аныгы, сайдыыны ситиһэн иһэр ырыынак кэмигэр туһаныахпыт этэ. (5,33).

Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас дьадаҥылар, ыарыылаахтар көҥүл бараннар куһаҕан, дьадаҥы буор куттарын Россия дьонугар барыларыгар киэҥник тарҕатан кэбистилэр. Ол түмүгэр билигин үлэни-хамнаһы кыайар олохтоох дьон быста аҕыйаатылар, тыа сирин үлэтин ыарахан диэн ааттаан сирэн үлэлээбэттэрэ сүрэҕэ суохтарыттан уонна үөрэҕи эккирэтэн солумсах буолбуттарыттан тутулуктанар. Олохтоохтор үлэни кыайбаттарын туоһутунан үлэ бары көрүҥнэригэр кэлии үлэһиттэр эбиллэн иһэллэрэ бэлиэтэнэр.

Сахалар сайдыыны ситиһэллэрин туһугар тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорон туһанар “айыы үөрэҕэ” диэн секталарын албыныттан, сымыйаларыттан босхолонон, туоратан истэххэ өй-санаа үөрэҕэ көнөн, көрсүө, сэмэй буолууну тутуһан үлэни тупсарар кыахтанар.

Онон дьону барыларын биир халыыпка уган тэҥнии сатааһын диэн сэбиэскэй былаас олус улахан сымыйалааһына, албына буолар. Бу сымыйалааһын түмүгэр билигин элбээн хаалбыт араас итэҕэстээхтэри, тиийиммэттэри көрүү-истии, өйдөрүн-санааларын сайыннарыы, араас үлэлэргэ үөрэтэ сатааһын эрэйиллэрэ элбээтэ.

ТИИЙИММЭТ

Олус былыргы кэмнэргэ киһиэхэ маарынныыр сүөһүлэр араас үлэни үлэлии үөрэнэннэр өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну ситиспиттэр. Дьон киһи буолууну ситиспиттэрин бэлиэтинэн үтүктэн, батыһан үөрэнэр киһи таҥаралары үөскэтэн туһаналлара буолар.

Аан маҥнайгы киһи таҥаранан сахалар Үрүҥ Аар Тойон таҥаралара ааҕыллар. Бу таҥара үөскээбит олус былыргы кэмиттэн сахалар өйдөрө-санаалара сайдан, кыыллартан, сүөһүлэртэн туспа арахсан киһи буолууну ситиспиттэр уонна киһилии быһыыланыыны үөскэтэн олоххо киллэрэн билигин туһана сылдьаллар.

Киһи буолууну кыайан ситиспэккэ хаалыы оҥорор быһыылар хайдахтарыттан, киһи быһыытыгар тиийбэттэриттэн араарыллан биллэр уонна тиийиммэт диэн өй-санаа уратытын үөскэппитэ туттулла сылдьар. Ол аата, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэт, итэҕэстээх, туга эрэ табыллыбат диэн быһаарыллар. Өй-санаа кыра халыйыыта, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар кыранан тиийбэтэ тиийиммэт диэн быһаарыы үөскээһинигэр тириэрдибит.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ этэринэн оҕо өйө-санаата сайдыытын сыалынан киһи буолууну ситиһии, киһилии быһыыланыы буолар. Ол аата, оҕо бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥорору ситистэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны, үрүҥү уонна хараны таба арааран олоҕор туһаннаҕына киһи буолууну ситиһэр. Ол иһин, оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх таһыма киһи буолуу диэн ааттанар. Киһи буолууну ситиспэтэхтэр оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэт буолан хааларыттан “Киһи быһыыта суох” эбэтэр “Киһи буолбатах” диэн быһаарыыга тириэрдэн кэбиһиэн сөп.

Дьон өйө-санаата олус уһун кэмнэргэ сайдан кыыл өйүттэн-санаатыттан туспа арахсан, тупсан киһи буолууну ситиспитэ. Кэнники икки тыһыынча сылларга үчүгэй киһи таҥаралар, Христос уонна Аллах көмөлөрүнэн киһи өйө-санаата өссө сайдан, тупсан, үчүгэй киһи буолуу таһымын билигин бары кэриэтэ ситистилэр диэххэ сөп.

Киһи буолуу диэн сайдан иһэр өй-санаа ситиһэр таһыма ааттанар. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата сайдан тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буоллаҕына ситиһэр аналлаах таһыма, олоҕор ситиһэ сатыыр сыала буолар. Киһи буолууну ситиһии оҕо улаатан иһэн хайаан да ситиһиэхтээх сыалынан ааҕыллар. Оҕо улаатан ыал буоллаҕына, бу таһымы ситистэ диэн быһаарыы олоххо киирэр.

Ыал буолбакка хаалыыны сахалар киһи буолууну ситэ ситиспэтэ, аҥардас хаалла диэн сөбүлээбэттэр. Ол иһин, ыал буолбатах киһини киһи аҥара, аҥардас киһи диэн ааттыыллар. Оҕо ыал буолуута киһи буолууну ситиспитин, өйө-санаата тупсубутун, оҕолорун, дьиэтин-уотун туһугар үлэлиир кыахтаммытын биллэрэр.

Өй-санаа бу уратытын быһаарыы дьон киһи буолуу таһымын ситиспиттэрин, киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн олоххо киирбит. Киһи буолуу таһыма киһи оҥорор быһыылара барылара киһи быһыы-тыгар сөп түбэстэхтэринэ эрэ ситиһиллэр. Ол курдук, киһи оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тугунан эрэ тиийбэттэриттэн, эбэтэр кыратык аһара баралларыттан тиийиммэт диэн аат, өй-санаа таһымын быһаарыы үөскээн олоххо киирбит.

Киһи быһыылаах киһини быһааран булуу бэрт судургу, киһи оҥорор быһыытыттан көрөн арааран быһаарыллар. Элбэх сырыылаах уулуссаны киһи быһыылаах дьон киһи туоруур аналлаах бэлиэлээх сиринэн эбэтэр светофорунан ыйдаран туорууллар, онтон, киһи быһыыта суох, киһиргэс эбэтэр тиийиммэт өйдөөх-санаалаах оҕо, киһи хайа талбыт сиринэн туораан суоппары сыыһа тутуннаран массыына абаарыйатын оҥоруон эбэтэр бэйэтэ киирэн биэриэн сөп.

Оҕо оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтэҕинэ эбиискэ үөрэтэн, такайан, үчүгэй үгэһи үөскэтэн бэриллэр. Ол туһалаабатаҕына тиийиммэт диэн быһаарыы туттуллуон сөп. Киһи буолууну өйдөрө-санаалара ситиһэ илик оҕолор онон-манан, талбыт сирдэринэн уулуссаны туораан түргэнник ааһан иһэр массыынаҕа киирэн биэрэллэрэ, тиийиммэттэрин биллэрэн кэбиһэллэрэ элбээн сылдьар.

Оҕо киһи буолууну улахан киһи оҥорор быһыыларын үтүктэн өр үөрэнэн, улаатан иһэн ситистэҕинэ табыллар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны, үрүҥү уонна хараны бэйэтэ арааран билэргэ, олоҕор таба туһанарга төрөппүттэрин көмөлөрүнэн, үтүктэн үөрэнэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Улаатан баран үрүҥү, хараны бэйэтэ кыайан араарбат, ким эрэ ыйан, үчүгэй бу баар диэн көрдөрөн биэрэрин кэтэһэр, этэн биэрэллэригэр үөрэнэн хаалан, араас албыннарыгар киирэн биэрэр оҕо, киһи тиийиммэт диэн ааттаныан сөп.

Дьон бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар туохха барытыгар илин былдьаһа, хайалара бастыырын быһаарса сылдьаллар. Бу олоҕурбут быһыы үлэни оҥорууттан быһаарыллан тахсарын туһаналлар. Сайдыылаах буор куттаах киһи хамсаныылары оҥорор кыаҕа улаханыттан ханнык баҕарар үлэни үлэлииргэ атыттары, мөлтөхтөрү баһыйара, оҥорбут үлэтэ табыллара, сатанара биллэн тахсар.

Ханнык баҕарар быһыыны киһи оҥорорун курдук оҥоруу киһи быһыыта диэн ааттанар. Элбэх ахсааннаах көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэһит дьон киһи быһыыта диэн сахалыы таҥара үөрэҕин олохтообуттар. Киһи быһыытын тутуһуу сиэри үөскэтэр. Саха киһитэ сиэри тутуһар, хаһан даҕаны аһара, таһынан барбакка олоҕун олорор.

Сиэр диэн үчүгэй, олоххо туһалаах быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар. Бу санааны тутуһан саҥа быһыыны оҥордоххо үчүгэй буоларын таһынан эрдэттэн туһаны аҕалара быһаарыллар кыахтанар уонна киһи быһыытын үөскэтэр.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһаннар үчүгэй санаалардаах буолуҥ, оҥорор быһыыларгытыгар сиэри тутуһуҥ диэн үөрэтэллэрэ таҥараларын үөрэҕин төрүтэ буолар.

Тиийиммэт диэн өйө-санаата киһи өйүгэр-санаатыгар тиийбэт, мөлтөх буолан хаалан оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар тиийбэтэ быһаарыллар. Ол аата кыыл, сүөһү быһыытыгар түһэн хаалар. Дьон үчүгэй көрүҥмүтүн көрдөрөбүт диэн быстах санааларыттан сыгынньахтанан иһиилэрэ кыыл быһыытын диэки түһүү, оҥорор быһыытын үтүктэн өй-санаа халыйыытын үөскэтии буолар.

Киһи оҥорор быһыыларыттан өйүн-санаатын туруга быһаарыллар. Атыттар үөрбэт да кэмнэригэр күлэн алларастыыр, үөрбүтүн биллэрэ сылдьар киһини тиийиммэт диэн ааттыахха сөп. Оҥорор быһыы туга эрэ табыллыбатаҕына, сатамматаҕына эбэтэр киһи быһыытын аһара бардаҕына, оҥорооччу өйө-санаата тиийиммэтэ быһаарыллан тахсар.

Киһи ыксаабыт, ыгылыйбыт кэмигэр сыыһа-халты туттунара элбээн кэлэрэ өйө-санаата киһи быһыытыгар тиийбэт буолан ыларын биллэрэр. Ол аата, туруга суох өй-санаа өй буккулларын үөскэтэр.

Онон өй-санаа киһи быһыылаах киһи өйүгэр-санаатыгар бэрт кыранан тиийбэт таһыма тиийиммэт диэн ааттанар уонна оҥорор быһыыта эмиэ киһи быһыытыгар тиийбэккэ хааларын быһаарар.

АКААРЫ

Киһи оҥорор быһыылара хаһан баҕарар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэннэр үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсан икки өрүттэнэн иһэллэр. Киһи хаһан баҕарар бэйэтин “үчүгэй” курдук сананара элбэҕиттэн оҥорор быһыы-тын эмиэ үгүстүк үчүгэй диэн быһааран кэбиһэр. Ол аата, киһи бэйэтин үчүгэйбин диэн ааттаннаҕына оҥорор быһыыларын барыларын үчүгэй диэн билинэрэ кэлэрэ үчүгэй аһара баран хааларын үөскэтэр.

Киһи ханнык эмэ сыыһа туттунууну, алҕаһы оҥорон баран бэйэтин сэмэлэнэ, буруйун билинэ саныырыгар “Акаары да эбиппин”, “Акаарытык да быһыыламмыппын” диэн этинэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Ол аата киһи быһыытыгар тиийбэт быһыыны, куһаҕаны оҥорон кэбиспитин билиннэҕинэ, ол сыыһатын көннөрүнэр кыаҕа улаатар.

Киһи таҥара үөрэҕэ үөскээн тарҕаныан иннинэ өй мөлтөҕүн, сыппаҕын биллэрэн акаары диэн тылы туһаналлара. Киһи буолууну ситиһии кэнниттэн киһи диэн тыл үчүгэйи бэлиэтииргэ уларыйбыт, онтон акаары диэни өйдөрө ситэ тиийбэттэри бэлиэтээн эппиттэр. Киһи таҥара үөрэҕэ Аан дойду үрдүнэн тарҕаммытын кэнниттэн киһи барыта киһилии быһыылары тутуһа сылдьара ирдэнэр көрдөбүл буолбута. Киһи оҥорор быһыытын өйө-санаата тиийбэтиттэн, аҕыйаҕыттан тутуспат киһи акаары диэн ааттанара, туоратыллара олохсуйбута.

Айыыны оҥоруу диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот быһыытын оҥоруу ааттанар уонна олохсуйбут сиэри таһынан барар, ол иһин сахалар айыыны оҥорор киһини сөбүлээбэттэр, киһи быһыытын таһынан барарын иһин саллаллар, сэрэнэллэр, “Алдьархай киһи” диэн ааттыыллар. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа этиини туһаныы, оҕолору айыыны оҥоро сатыырга үөрэтии, эдэрдэр айыыны оҥорор санаалара элбэҕин аһара күөртээн, бары айыыны оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара элбээн, куһаҕан быһыыны оҥороллорун үксэтэллэр. Ол курдук, саҥаны айыыны оҥорон наркотигы боруобалыы сылдьан онно ылларан хаалалларыттан эдэр наркоманнар элбээн иһэллэрэ өйдөөх-санаалаах дьону санаарҕатыа, сыыһаларын булларыа этэ.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйүн-санаатын киһи буолууга иитэрэ, үөрэтэрэ өйө-санаата туруктаах буоларын, киһи быһыытын тутуһарын үөскэтэр. Өй-санаа буккулларыттан киһи оҥорор быһыыта киһи бы-һыытыгар тиийбэтэ биллэн хаалыан сөп. Тугу эмэ оҥороору бэлэм-нэнэригэр мэскэйдэнэр, бара-бара төннөн кэлэр киһи быһаарыыны кыайан ылыммата, өйө тиийбэтэ арыллан тахсар.

Тиийиммэт, намыһах өйдөөх-санаалаах киһини олус былыргы кэмнэртэн акаа-макаа диэнтэн үөскэтэн таһааран акаары диэн ааттыыллар. Киһи таҥара үөскээн дьон киһилии быһыыланар буолбуттарын кэнниттэн тиийиммэт диэн өйү-санааны быһаарар тыл үөскээбит. Оҥорор быһыылара киһи быһыытыгар хайа эрэ өрүтүнэн тиийбэтиттэн акаарыта, тиийиммэтэ быһаарыллан тахсар. Акаары диэн тылы билигин үөхсүү курдук туттабыт эрээри, өй намыһаҕын, туһалаах быһаарыыны ылынара кыаллыбатын, оҥорор быһыылара үгүстүк мөлтөх буолан тахсарын биллэрэрэ ордук суолталаах.

Үрүҥ айыылартан ылынар билиилэрбитигэр былыргы кэмнэргэ үөскээбит өс хоһоонноро киирсэллэр. Бу өс хоһооннорун ханнык да уларытыыта суох туһанан барар кыахтаахпыт. Ол курдук, бары өс хоһооннорун суолталарын былыргы дьон олохторугар боруобалаан билэн быһаарбыттара чуолкайдар уонна олоххо туһалаахтар.

“Албыҥҥа акаары бараммат” диэн өс хоһооно албыҥҥа киирэн биэрэр киһи акаары буоларын быһаарар. (6,66). Бу өс хоһооно киһи аннынан саныыр киһитин албыҥҥа киллэрэ сатыыра, бэйэтигэр туһалааҕы оҥоттороро хаһан баҕарар баарын уонна онно киирэн биэрээччилэр куруук баар буолан иһэллэрин тэҥэ, элбэхтэрин биллэрэр.

Сахалар уһун үйэлээх билиилэрин саба сатааччылар, албыннааччылар, сэбиэскэй былаас ордон сылдьар тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна оччотооҕу учуонайдар билигин да элбэхтэр. Нууччаларга өйдөрө-санаалара тиийбэтин билинээччилэр былыр-былыргыттан бэйэлэрэ киһи таҥаралаахтарын кистии, саба, суох курдук оҥоро сатааччылар бааллар. Бу кэмҥэ туттулла сылдьар бары таҥара үөрэхтэрэ; джайнизм, буддизм, Христос, Аллах уонна православнай таҥара үөрэхтэрэ сахалыы киһи таҥара үөрэҕиттэн арахсан сайдан, тупсан тахсыбыттарын билинэ, ылына иликтэр.

Саха дьоно итэҕэллээх буолар баҕа санааларын туһананнар тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэн олус улаханнык албынныы сылдьаллар. Саха үлэһит дьоно сэбиэскэй былаас тобохторун албыннарыгар киирэн биэрбэттэрэ эрэйиллэр. Ол курдук, үлэни-хамнаһы көрсүө, сэмэй дьон эрэ улахан тулуурдаахтарыттан кыайаллар, онтон айыыны оҥоро сатааччылар элбэхтик солумсаҕыраллар, үгүстүк сыы-һа-халты туттунууну, алдьатыыны оҥороллор. Тыабыт сириттэн кыайа-хото үлэлээбэттэр, мөлтөхтөр, тулуурдара суохтар бараллар.

Албынныы сатааччылар хаһан баҕарар бааллар. Араастаан ньаа-мырҕаан, ньуолбардык саҥаран кыра оҕолору, эдэр дьахталлары албыннааччылар элбэхтэр. Оннооҕор сахаларга ньаамырҕаан саҥарыыны тыл үөрэхтээхтэрэ нуормаҕа, туттуллууга киллэрээри дьулуһаллар. “Аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа арааран ааттыы сатыылларын тэҥэ, ийэ диэн төрүт тылбытын “иньэ” диэҥҥэ уларытаары онно-манна суруйан эрэллэр.

Албын истэргэ минньигэһинэн, ханнык эрэ хаһан да туолбат ыра санааҕа киллэрэринэн акаары киһини угуйар, тардар күүһэ улаханын сэбиэскэй былаас кэмигэр “коммунизм” үөрэҕэ туһаммыта. Ол курдук, бары-барыта босхо буолуо диэн сымыйа этиигэ өй-санаа үөрэҕин билиммэт атеистар киирэн биэрбиттэрэ. Сахалар киһи албыҥҥа киирэн биэрэр уратытын былыр үйэҕэ быһаараннар “Албын тыла минньигэс” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар.

Сэбиэскэй былаас хаһан да кэлбэт “коммунизмынан” албыннаан Россия колонияттан саҥа босхоломмут акаары, дьадаҥы дьонун өр кэмҥэ албынныы сылдьыбыта. Дьон үөрэҕи баһылааннар өйдөрө-санаалара син сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарар кыахтананнар сэбиэскэй былаас албыныттан босхоломмуттара, бу албыны үөскэппит былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Акаарылар, тиийиммэттэр дьонтон ураты, биллиилээх буола сатыыр санаалара аһара улахан. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы оҥорон аатыраллара кыаллыбатыттан куһаҕаны, хара айыыны оҥорон аатыра сатыыллара элбэх. Аатыра сатыылларыттан араас, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара аһара баран сылдьар. Ол иһин араас, маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары элбэҕи оҥороннор, үөрэтиини аһара ыаратаннар эдэрдэри саха тылын ылыммат, үөрэппэт оҥордулар. Ону тэҥэ, ол-бу саҥаны, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатааһыны аһара ыытаннар элбэхтик табыллыбакка, сатаммакка хаалалларыттан куһаҕан быһыылары элбэтэллэр.

2018 сыллаахха алтынньыга Керчь куоракка эдэр уол элбэх киһини ытыалаан өлөртөөбүтүттэн дьон бары саллан сылдьаллар. Өй-санаа үөрэҕэ быһаарарынан, бу кини оҥорбут быһыыта саҥаны айыы, ким да оҥорбот быһыыта буолан тахсарын быһааран салайааччылар таба сыананы биэрбэтилэр. Арай бу быһыы олус ыар хара айыы буоларыттан үчүгэй, киһилии санаалаах дьон салыннылар.

Айыы диэн киһилии киһи өссө билэ илик ураты, саҥа быһыыта ааттанар, ол иһин оҥоруллан боруобаланан көрүллэ илигиттэн сиэри таһынан барар быһыы буолара быһаарыллар. Акаары киһи солумсаҕыран иһэрэ элбээн ону-маны, буолары-буолбаты, саҥаны айыыны оҥоро сатыыра аһара барар, ол иһин куһаҕан быһыыны үксэтэрин “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно биллэрэр.

Өй-санаа киһи улаханыттан тутулуктаах эмиэ уратылааҕа биллэр. Улахан уҥуохтаах киһи өйө-санаата сөбүгэр соҕус буоларын бытаан-нык хамсанарыттан, ону-маны оҥороруттан арааран билэн “Дагдай-бытын аанньа даар акаары” диэн өс хоһооно оҥорбуттар.

Киһини өйө-санаата салайарын билиммэт, өй-санаа, таҥара үөрэх-тэрин ылыммакка атеист буолан хаалбыт дьон акаары диэн ааттаналлара ордук табыллар. Күннээҕинэн эрэ олорор, атыттар бэйэлэригэр туһалаах этиилэригэр киирэн биэрэн иһэр акаарылары салайааччылар ордук сөбүлүүллэр. Маннык таһымнаах дьон элбээтэхтэ-ринэ салайааччылар диктатуралара үөскээн тахсан кэлэр.

Сахалар өй-санаа таһымын мээрэйдиир мээрэйдэринэн киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн киһи буолууну ситиспит киһи оҥорор быһыылара киһи быһыыта диэн ааттаналлара буолар. Киһи быһыыта диэн киһи оҥорор бары быһыыларын холбуу этэллэр. Киһилии быһыылаах киһи көрсүө, сэмэй, өйө-санаата олохтоох, сыыһа-халты туттунууга киирэн биэрбэт туруктаах уонна үлэни-хамнаһы кыайарынан атыттартан уратыланар. Олоҕу киһилии быһыылаах дьон туһаны аҕалар таһаарыылаах үлэлэринэн сайыннараллар.

Онон акаары диэн ааттаммыт киһи өйө-санаата чахчы аҕыйаҕын, оҥорор быһыыта киһи быһыытыгар тиийбэтин быһаарыы олус былыргы кэмнэргэ сахаларга үөскээбит.

АЙЫЫНЫ ОҤОРУУ УРАТЫЛАРА

Киһиэхэ араас санаалара элбэхтэр. Санаа диэн санаа буоллаҕа. Санаа ханнык да; үчүгэй да, куһаҕан да буоллаҕына, туох да быһыыны оҥорботуттан хайата да кыайан араарыллан биллибэккэ сылдьар.

Арай киһи өйүн-санаатын уратылара оҥорор быһыылара; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсалларыттан чуолкайдык араарыллан биллэллэр. Ол аата, киһи оҥорбут быһыыларын сыаналаан бэйэтэ хайдах киһитин быһаарыы табыллар. Киһи тугу, үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу оҥорбутуттан эрэ ханнык санаалардааҕа, үгэстэрдээҕэ быһаарыллар уонна хайдах майгылааҕа арыллан тахсар.

Дьон саҥаны айыыны оҥорор санаалара бэйэлэригэр үчүгэйи оҥостор санаалара улааттаҕына элбээн хаалар. Ханнык эрэ ураты саҥаны айыыны оҥорон биллэр-көстөр, аатырар, барыһы киллэринэр кистэлэҥ санаалаахтар. Бу кистэлэҥ санааны сахалар былыр үйэҕэ арааран билэн “Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһар” диэн өс хоһооно оҥорон туһаналлар. Кистээн, саһан сылдьан ону-маны, уратыны, саҥаны айыыны оҥоро сатааһын табыллыбакка, сатаммакка хаалан улахан куһаҕаҥҥа тириэрдэрин, бу өс хоһооно биллэрэр.

Дьон саҥаны айыыны оҥороллоро өйдөрүттэн-санааларыттан тутулуктаах уонна биллэр улахан уратылаахтар:

1. Өйдөөх дьон туох эмэ туһалаах тахсыан сөптөөх саҥаны айыылары оҥоро сатыыллар, аны олортон биир эмэ табыллан, сатанан туһаны аҕалар буолан тахсар. Бу аҕыйах, табыллыбыт айыылар дьоҥҥо туһаны, сайдыыны, тупсууну аҕалалларыттан сиргэ олох сайдыыта кэлэр. Өр кэмҥэ толкуйдаан, ырытан, туох содул, куһаҕан үөскүөн сөбүн эрдэттэн быһааран баран саҥаны айыыны оҥордоххо сыыһа-халты буолара аҕыйыырыттан табыллара элбээн туһаны аҕалар. Саҥаны айыы оҥорору кытта табыллара уустук, аан маҥнай элбэхтик боруобалаатахха, хос-хос оҥорон көрдөххө, оннун буллардахха уонна өссө тупсардахха эрэ табыллар кыахтанар.

Саха дьоно саҥаны айыыны оҥороллоругар “Кэс тылы” этиини туһаналлар. Кэс тыл диэн олоххо улаханнык уопутурбут, билиитэ-көрүүтэ кэҥээбит киһи кэлэр көлүөнэтигэр анаан уруккуну маннык кэһиэххэ, саҥаны айыыны оҥоруохха сөп диэн этэр тыла ааттанар. Ол аата, кэс тылы туһаныы диэн олоххо улахан уопуттаах киһи этэн, ыйан көрөрөн биэриитинэн салаллан эдэрдэр саҥаны айыыны оҥордохторуна табыллан, сыыһа-халты буолбакка туһаны аҕалар.

2. Тиийиммэт эбэтэр акаары киһи оҥорор саҥаны айыылара ордук элбэхтэр, үгүстүк сиэри таһынан баралларыттан, санаабычча, туох өйдөрүгэр көтөн түспүтүн оҥорон кэбиһэллэриттэн табыллыбакка хаа-лара үксээн куһаҕан быһыылары элбэтэллэр. Бу ураты үөскүүрүн “Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот” диэн өс хоһооно биллэрэр.

Хас биирдии тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан, наарданан үөскүүр. Саха тыла дорҕооннорун дьайыытыттан олус улахан тутулуктаах. Ол иһин, иччилээх диэн ааттанар. Тыл дорҕооннорун киһиэхэ дьайыылара, бу тыл суолтатын, өйдөбүлүн үөскэтэллэр уонна истэр киһиэхэ улахан дьайыыны оҥороллор.

Өй-санаа төрүттэрэ “Ай” диэн тылбытыгар иҥэн сылдьаллар. “Ай” диэн тыл киһи аан маҥнай өйүгэр-санаатыгар саҥаны айан, оҥорон көрөрүн быһаарар. Ол аата, бу саҥаны ис санаатыгар арыйбытын илэтигэр, дьыалатыгар оҥорон таһааран ханнык эрэ быһыыга кубулуттаҕына биирдэ саҥаны айыыны оҥоруу эбэтэр, айыы буолан тахсар.

Дьон бары атыттар билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун, айыыны оҥоруохтарын, олоххо түргэнник киллэрэ охсуохтарын, атыттары баһыйыахтарын кырдьык баҕараллар. Акаары, өйдөрө кыратык буккуллан ылааччылар уонна солумсахтар ордук элбэх саҥаны айыыны оҥоро сатыыллар. Кинилэр быстах санааларыгар түргэнник оҥоро охсон атыттары баһыйыахтарын баҕалара улаханыттан ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны була сатаан оҥорон иһэллэр эрээри, онтулара барылара кэриэтэ табыллыбакка, сатаммакка хааланнар куһаҕаны оҥорууну элбэтэн кэбиһэллэр.

Айыыны оҥоруу дьыалатыгар тыл үөрэхтээхтэрэ бастакы миэстэни ыла сатыыллар. Ол курдук, кинилэр ханнык эрэ саҥа тылы булбуттара айыы буоларын курдук сымыйанан этиниигэ тиийэннэр араас тыллары була сатаан оҥороллоро элбээн сылдьар. Бэсэстибэ, үнүстүтүүт, бакылтыат диэн маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары булан саҥаны оҥорбута буолан акаарыларын сабына сылдьаллар. Итини тэҥэ, былыргыттан икки утарыта өйдөбүллээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах айыы диэн тылбытын икки аҥы араарар санааларын олоххо киллэрэ сатыыллар. Айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы икки аҥы арааран айыы диэн үчүгэйин, онтон “аньыы” диэн сахаларга суох тылы булан куһаҕаны туспа бэлиэтээн этэн олоххо киллэрэ сатыыллара “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан, солбуйсан биэрэр төрүтүн тутуһар сахалары быһаччы албыннааһын буолар.

Аныгы үйэҕэ саха омук сайдыыны ситиһэн эрэр кэмигэр тыл үөрэхтээхтэрэ атын, сайдыылаах омуктартан киирэр, сайдыыны аҕалар тыллары хааччахтыы сатыыр уонна ол-бу, дорҕооннорун суол-талара сөп түбэспэт маат курдук куһаҕан дьайыылаах саҥа тыллары булан оҥорор үлэлэрин тохтотоллоро ирдэнэр буолла.

“Ай” диэн тыл бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах. Бу тыл бэйэтэ туох да куһаҕана суох. Ол аата, киһи баһын иһигэр, ис санаатыгар тугу баҕарар айбыта, ыраламмыта ханнык да биллэр куһаҕаны оҥорбот. Санаа эрэ буоллаҕа дии, хамсааһыны оҥорбот. Умнулла охсон хаалыан эмиэ сөп. Киһи санаатыгар үчүгэйи саныырын уонна олору оҥоро сатыырын тэҥэ, куһаҕаны, араас буолары-буолбаты эмиэ санаталаан ылаттыыра баа буолан бобуллубатын, бу тыл икки өрүттээҕэ чуолкайдаан биллэрэр.

Киһи барыта араас санаалары саныы сылдьар кыахтаах. Арай бу санааларыттан сорохторун, бу куһаҕан санаалар диэн билэриттэн олорун суох гынан, умнан, аны санаабакка хаалларан кэбиһиэн, өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан ыраастыан сөп. Ол иһин, оҕо улаатан иһэн дьон оҥорор бары сыыһаларын, куһаҕаннарын билэн олору оҥорбот буолууга үөрэнэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Итини тэҥэ, киһи ханнык эрэ санаатын куһаҕан диэн арааран билбэтиттэн элбэхтик олору саныы сылдьан үгэскэ кубулутан кэбиһэн куһаҕан майгыланан хаалыан сөп. Оччоҕуна хаһан эмэ түбэлтэ түбэһэ түстэҕинэ куһаҕан быһыыны бэйэтэ оҥорон кэбиһиэн сөп. Ол курдук, үгэскэ кубулуйбут санаа киһини бэйэтин салайара биллэр. Арыгыны элбэхтик иһэн итирэн өйө көппүт киһи ханнык эрэ быстах санаатын оҥоро охсон кэбиһэн хаайыыга түбэһэрэ билигин элбээн сылдьар.

Бэйэтин “үчүгэйбин” диэн этинэр киһи куһаҕаны саныыбын диэн хаһан да билиммэт, кимиэхэ да эппэт. Куһаҕан санааларын хаатыйалыы, мунньуна сылдьара кэлин бэйэтигэр куһаҕаны оҥоруон сөп. Ол курдук, бэйэм аһара үчүгэйбин дии сананар киһи атын дьонтон үчүгэйдик сананара улаатан атыттарга сыһыаннаах куһаҕан быһыыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалар кутталланар.

Айылҕа уларыйан биэрэр тутулуктарын тутуһууттан үөскээбит өй-санаа “Туох барыта икки өрүттээҕин” билинэр. Түүн кэнниттэн күнүс кэлэрин курдук, куһаҕан кэнниттэн үчүгэй эргийэн кэлэн, солбуйсан биэрэллэрин өй-санаа тутуһа сырыттаҕына эрэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанара кыаллар.

Сомоҕотто “Два язычества народа саха” диэн үлэтигэр олус былыргы кэмнэртэн дьон өйө-санаата сайдан истэҕинэ сырдыктан уонна хараҥаттан тутулуктанан икки аҥы арахсыылара үчүгэйдэр, сырдыкка сылдьаллар уонна куһаҕаннар, харалар диэн өйдөбүллэри үөскэппиттэрин быһаарар. (7,4).

“Үрүҥү уонна хараны араарбат” диэн этиини билигин даҕаны үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэлэрэ арааран билбэт, таба туһаммат дьону быһаарыыга сахалар тутталлар уонна оҕолорун үчүгэйи уонна куһаҕаны бэйэтэ арааран билэригэр улаатан истэҕинэ үөрэтэллэр.

Киһи өйө-санаата икки өрүттээх өйдөбүлү тутуһа сылдьар. Үчүгэйи да, куһаҕаны да киһи санаталаан ылара кыайан бобуллубат уонна санаа туохтан да иҥнибэтинэн хаайыллыбат. Ол иһин, сахалар сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санааны быһаарар өйдөбүлү үөскэтэн киһи элбэх үчүгэй быһыылары оҥороругар тириэрдэллэр. Ол курдук, сиэри тутуһуу диэн оҥорор быһыыны урут оҥоруллубут үчүгэй быһыыны үтүктэн оҥоруу ааттанар.

Киһи оҥорор ураты, атыттар өссө билбэт, оҥорбот быһыылара айыы диэн ааттанар. Ол иһин, айыы диэн киһи оҥорор быһыытын быһаарар тыл икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да уларыйбат, тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сымыйанан, була сатаан эттэхтэрин аайы сүтэн, суох буолан хаалбат.

Санаа киһи оҥорор быһыыларыттан бастаан, инники баран иһэр. Киһи бэйэтэ эрэ үчүгэй санааларын куһаҕан санааларыттан арааран билэр уонна куһаҕаннарын хааччахтаан, умнан, суох оҥорор кыахтаах. Ол иһин, киһини “Үчүгэй санаалардаах буол” диэн сахалыы таҥара үөрэҕэ үөрэтэн үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэр.

Киһи өйө-санаата икки өрүттээҕиттэн оҥорор быһыылара барылара эмиэ икки өрүттээхтэр; үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах эбэтэр туһата суох, буортулаах, куһаҕан буолан тахсаллар. Ол иһин, бу айыы диэн киһи өйө-санаата тугу эмэ уратыны, дьон билбэттэрин оҥорон таһаарыыта хайаан даҕаны үрүҥ эбэтэр хара диэн быһаарыы тыллаах эрэ туһаныллара өй-санаа өйдөбүллэригэр сөп түбэһэр.

Дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы олус уустук уонна улахан үлэлээх, ол иһин аҕыйах, биир эмэ табыллар, онтон туһата суох, ону тэҥэ, дьоҥҥо буортулаах, куһаҕаны айыы ордук судургу, дөбөҥ, улахан үлэтэ-хамнаһа суох ситиһиллэрин иһин, үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэт эдэрдэр олору элбэҕи оҥорон кэбиһиэхтэрин сөп. Ол курдук, бэргэһэни тиэрэ кэтэ охсон кэбиһии туох эрэ уратыны, дьон оҥорботторун оҥоро охсуу буоларын бары билэбит. Эдэрдэр тиэ-тэйбит санааларыгар элбэх айыыны оҥороору куһаҕаны оҥорор кыахтара элбиирин тыл үөрэхтээхтэрэ “айыы үчүгэй” диэн этэн өссө эбэн биэрэллэрин төрөппүттэр билэллэрэ эрэйиллэр.

П.А.Ойуунускай бэйэтинэн суруйбут элбэх үлэлэригэр айыы диэн тылы тутуннаҕына хара диэни эбэн айыы-хара диэн суруйара. Кини киһи куһаҕаны, буруйу оҥорбутун ураты бэлиэтээн, үчүгэйи айыыттан туспа арааран итинник суруйара. (8,56).

Урукку, өй-санаа төрүттэрин билэр суруйааччылар киһи оҥорор куһаҕан быһыыларын үчүгэйи оҥороруттан туспа арааран суруйаарылар айыы-хара диэн холбуу этиилэри элбэхтик туһаналлара. (9,307).

Айыы-хара диэн хос быһаарыылаан суруйуу айыы диэн тыл икки өрүттээҕин арааран, өссө чуолкайдаан, бу куһаҕан айыы диэн быһааран, анаан-минээн хараардан дьоҥҥо тириэрдэрэ бу айыыны дьон үтүктүбэттэрин үөскэтэр. Ол иһин, айыы куһаҕан, хара өрүтэ хара-айыы буолар диэн хараардыллан, бэлиэтэнэн суруллар.

Айыы диэн үчүгэй тыл буолбатах, куһаҕан өрүтэ элбээн тахсар. Бу бэйэтэ хас да өйдөбүллээх тыл куһаҕан өрүтэ элбэҕин тыл бүтүүтэ уһаабыт “ыы” дорҕооно ытааһыны үөскэтэрэ атыттарга быһааран тириэрдэр. “Ыы” диэн ытыыр саҥа уонна “кыы” диэн кычыгырыыр тыас киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕооннорго киирсэллэр. Бу айыы диэн тыл сахаларга хаһан даҕаны үчүгэй тылга кубулуйар кыаҕа суох. Киһи өйүн-санаатын туругун букатын билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн тылы аҥардастыы үчүгэй оҥороору албыннаан кыһана сатыыллара сотору хаалыаҕа, бэйэлэрэ туоратыллан хаалыахтара.

Төрөппүттэр баар-суох оҕолоро айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥороруттан элбэхтик эрэйдэннэхтэринэ, бу “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диир дьонтон тоҕо оннук үөрэппиттэрин ыйыталаһыахтарын сөп. Ол курдук, киһи эппит тылыгар уонна оҥорбут быһыытыгар, сөп түбэһэр эппиэтэ хайаан да кэлэрин, “Суруллубут суоруллубат”, “Иэс төлөнүөхтээх” диэн өс хоһоонноро биллэрэллэр.

Айыы-айа диэн этии ыалдьар диэн чуолкай өйдөбүллээх уонна киһи соһуччу ыарыйдаҕына, ханан эрэ айыкка буоллаҕына, бу этиини туттарыгар тиийэр. Бу айыыттан, киһи билбэт быһыытыттан туох эрэ куһаҕан үөскээн ыарыы, айыкка оҥороруттан “айыы-айа” үөскээн тахсара хаһан да уларыйбат. Ол аата, киһи урут ыалдьыбатах, билбэт ыарыыта буоларыттан, бу ыарыы дьайыыта эмиэ айыы буолар.

Саха дьоно былыр-былыргыттан “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһаллара уонна киһи үчүгэйи оҥорорун куһаҕаны оҥороруттан туспа арааран үтүө, үчүгэй, үрүҥ диэн ааттыыллара. Үрүҥ дьүһүн хаһан баҕарар үчүгэйи, ырааһы, кирэ суоҕу бэлиэтииринэн дьоҥҥо барыларыгар үчүгэйи, үтүөнү көрдөрөргө анаан билигин да туттулла сылдьар. Үчүгэйи, дьоҥҥо туһалааҕы оҥоруу үрүҥ айыы, ол аата, үчүгэйи, туһалааҕы айыы диэн ааттанар.

Өйгө-санааҕа сыһыаран эттэххэ хара хаһан баҕарар куһаҕаны биллэрэр аналлаах. Аан бастаан киһи көрөрүн мөлтөтөр, сылдьар ыырын кыччатар. Хара санаа диэн куһаҕан, ыар санаа ааттанар. Айыы-хара, айыы-буруй, хараҥа-айыы диэн киһи оҥорор саҥаны айыыларыттан, быһыыларыттан куһаҕаннара, дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэттэрэ, буортулаахтара буолалларын хара, буруй диэн тыллар быһааран, өссө чуолкайдаан биэрэллэр.

Сахалар былыргыттан киһи оҥорор быһыыта икки өрүттэнэн тахсарын билэн олохторугар туһана сылдьаллар. Бу быһыы биллэр холобурун аан маҥнай казактар кэлиилэриттэн булан ылыахха сөп. Ол курдук, сайдыыны ситиспит казактар кэлиилэригэр сорох баһылыктар сэриилэһии өттүн тутуһа сатаабыт эбиттэр, онтон атыттар эйэлээхтик бэриниигэ киирсибиттэрэ олох салгыы сайдан истэҕинэ туһалааҕа, табата биллэн, сахалар ахсааннара биллэрдик эбиллибитэ, кэлии дьону кытта кыттыһа охсоннор киэҥ сирдэри баһылаабыттара.

Айыы диэн тылбыт икки өрүттээх өйдөбүлүн бииргэ, холбуу илдьэ сылдьара биир төбөлөөх киһи оҥорор быһыылара икки аҥы арахсан үчүгэй уонна куһаҕан быһыылар буолан тахсалларын биллэрэр тутаах суолтата хаһан да уларыйбат. Дьон өйүгэр-санаатыгар бу уларыйыы үөскүүрүн суох оҥоро сатаан диктатуралары үөскэппит улахан таҥара үөрэхтэрин үтүктэ сатааһын өй-санаа тиийиммэтин биллэрэр.

Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэн арааран билбэт, олоҕор таба туһаммат киһи тиийиммэт эбэтэр акаары диэн ааттанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ айыы диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, киһи оҥорор быһыыта хайдах буолан тахсарын араарар сүрүн тылбытын икки аҥы араара сатыыллара акаары быһыы, албыны үөскэтии буолар.

Сахаларга “аньыы” диэн тыл суох. Бу өйгө-санааҕа сөп түбэспэт, ньаамыргыыр тылы үчүгэйи уонна куһаҕаны кыайан табан арааран билбэт тыл үөрэхтээхтэрэ булан саха дьонун барыларын албынныы сатыыллар. Айыы диэн тыл бэйэтэ былыргыттан икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ хаһан да сүппэт. Ол курдук, киһи оҥорор быһыылара оҥоруллубутун кэнниттэн эрэ үчүгэйдэрэ эбэтэр куһаҕаннара таба быһаарыллар, сыаналанар кыахтанар. Киһи бэйэтэ куһаҕаны оҥорон кэбиһэриттэн “аньыы” диэн тыл букатын туһата суоҕа быһаарыллар уонна саха дьонун албынныырга анаан сэбиэскэй былаас тобохторо, тыл үөрэхтээхтэрэ туһана сатыылларын биллэрэр.

Онон айыыны оҥоруу диэн киһи билбэтин, оҥорботун оҥоруу буолан улахан сэрэҕи, олоххо элбэх уопуту туһанары ирдиир. Ол иһин акаары, тиийиммэт өйдөөх дьон оҥорор араас, элбэх айыыларыттан киһи быһыылаах дьон саллаллар, сэрэнэллэр.

АППААЛА

Аппаала диэн кыра да быһаарыыны кыайан ылынара уустук киһи ааттанар. Тугу эмэ истэ сатаатаҕына айаҕын атан кэбиһэрэ элбэҕин иһин, итинник бэлиэтээн ааттаабыттар. Ол аата, тугу эмэ эттэххэ аппайан баран чочумча турар киһи аппаала диэн буолар.

Туох эмэ быһаарыыны ылынарыгар, киһи этэрин истэригэр айаҕын атан баран чочумча турар, бытааннык тугу эмэ быһаарынар киһини аппаала диэн ааттыыллар. Айаҕын атан баран өр турарыттан өйө-санаата бытааннык үлэлиирэ, хамсанара сыылбата быһаарыллар.

Оҕо кыра эрдэҕинэ айаҕын хайдах туттунарын кэтээн көрөллөр. Улаатан истэҕинэ айаҕа сабыллара өйө-санаата сайдан иһэрин, үөрэҕи ылынар кыахтааҕын биллэрэр.

Илиинэн үлэ ыарахан, эрэйдээх. Элбэхтик хамсаннахха, сүктэххэ, көтөхтөххө үлэни оҥоруу кыаллар. Хамсаныылары оҥорууну киһи хас биирдии быччыҥар иҥэн сылдьар өйө-санаата, буор кута салайан, сүрүннээн оҥотторор. Тиритиэр диэри үлэлээбит киһи хайҕанар, этэ-сиинэ уонна буор кута табыллан, биир тэҥник үлэлииллэрин биллэрэр. Тиритэ-хотута үлэлээтэххэ эрэ үлэни үчүгэйдик уонна түргэнник оҥоруу кыалларын тэҥэ, эт-сиин үлэлиирэ тупсар.

Сахалар үлэни кыайа-хото, түргэнник, үчүгэйдик үлэлииргэ кыһаналлар, үлэһит дьон хайҕаналлар, аймахтара эбиллэн, сайдан иһэллэрин ситиһэр кыахтаналлар. Былыргы кэмнэргэ эдэрдэр ыал буолууларыгар дьадаҥылары кытта уруурҕаспаттара үлэни хайдах үлэлииртэн, ол аата өй-санаа төһө сайдыылааҕыттан улаханнык тутулуктанара. Оччотооҕу кэмҥэ буор кут диэн өй-санаа кэлэр көлүөнэлэргэ хайдах бэриллэн иһэрин билэн олохторугар туһаналлара, кыыс оҕо эргэ тахсарыгар ыраас кыыһынан буоларын хайаан да ирдииллэрэ.

Хас биирдии киһи этэ-сиинэ тус-туспатыгар эбии өйө-санаата уратыларын эбэн биэрдэххэ букатын маарыннаспаттара өссө улаатар. Хас киһи хамсаныылары оҥороро барыта тус-туһунан уратылаахтарын, киһи быһыытыгар тиийбэккэ хаалалларын бэргэн тыллаах сахалар олус табатык бэлиэтээн этэллэр:

- Соһулла сылдьар, бытаан, сыылба, нэс. Аһара бытааннык хам-саныылары оҥоруулар итинник ааттаналлар.

- “Сыарҕатын сыҥааҕа хоҥнубат”,- диэн оҥорор быһыытыгар сөптөөх быһаарыыны кыайан ылымматыттан баран-кэлэн биэрбэт, ол иһин ыксаабат, тиэтэйбэт курдук киһини этэллэр.

- “Сыҥааҕа хоҥнубат”,- диэн саҥаран быстыбат, саҥардаҕына даҕаны аһара бытааннык саҥарар киһини арааран быһаараллар.

Бытаан киһини тиэтэтэн, ыксатан, ыган биэрдэххэ эрэ туох эмэ туһалаах үлэ оҥоруллара табыллар. Арай аһара бытаанын иһин тиэтэтэн биэрэ сатыыр киһилэрэ: “Аһара тиэтэтэр буоллахха олох да барыллыбат” диэн эппитэ, аата суола билигин умнуллубут эрээри, эппит тыла сүтэн хаалбакка сылдьар.

Бэйэлэрин дьаалаларынан, төһө кыайалларынан сылдьан эрэ тө-һөнү эмэни оҥорон кэбиһэр бытаан курдук хамсанар дьон эмиэ бааллар. Көрдөххө бытааннык, аҕыйахтык хамсанар эрээри, элбэх туһалааҕы оҥорор киһи үгүс туһата суох хамсаныылары оҥорботуттан дьыаланы түргэнник бүтэрэр кыахтанар.

Россия үлэһиттэрэ оҥорон таһаараллара атын сайдыылаах омук-тар үлэһиттэринээҕэр 2 төгүлүнэн намыһаҕын Д.Медведев 2017 сыллаахха бэлиэтээн эппитэ. Үлэһиттэр бу бытааннара сахалыы Кут-сүр үөрэҕэ быһаарарынан буор куттара дьадайыытыттан, кыайан түргэнник, табатык хамсаналлара кыаллыбатыттан, үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан ордук улахан тутулуктаах.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар ордук “үчүгэйдэр” диэн сымыйа этиини тутуһаннар дьадаҥы, салайааччы буолбут дьон элбэхтик ыал буолууларыттан, бу куһаҕан, ыарыылаах буор куттара Россия дьонугар барыларыгар кэриэтэ киэҥник тарҕаммыта. Ол иһин, үлэһиттэр ханнык да хамсаныылаах үлэни кыайан, сатаан үлэлээбэттэриттэн ас, таҥас тиийбэтэ үөскээн Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ, үлэ сайдан иһиитин билигин кэлии үлэһиттэр баһылаан иһэллэр.

Сахаларга “Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх” диэн өс хоһооно баар. Бу өс хоһооно үлэлиэн баҕарбат киһи араас элбэх кыаллыбат биричиинэлэри булан үлэ табыллыбатын, кыаллыбатын дакаастыы сатыырын биллэрэр. Биһиэхэ үлэни кыайбаттарын, үлэлиэхтэрин баҕарбаттарын, сүрэҕэлдьииллэрин хамнас кыратынан уонна нолуок элбэҕинэн быһаара сатааччылар эмиэ үксээн сылдьаллар.

Кыайан үлэлээбэт буолуу тарҕаммытын чуолкай дакаастабылынан элбэх ахсааннаах баһылыыр омуктан үчүгэй тустууктар, Аан дойду, Россия чемпионнара кэнники кэмҥэ тахсыбаттара биллэрэр. Билигин тустууну, күүскэ үлэлиир кыаҕы Кавказ омуктара уонна азиаттар баһылаан иһэллэр. Ол барыта ыал буолуу былыргы үгэстэрин, кыыс оҕо сааһын ситтэр эрэ ырааһынан эргэ тахсарын бу омуктар ордук тутуһалларынан уонна эр дьон уонна дьахталлар сааһыран баран оҕолоноллоруттан, төрүүр оҕолор буор куттара сайдыылааҕынан, үлэҕэ үөрүйэҕэ улахан буоларынан табатык быһаарыллар.

Онон сахалар былыргы кэмнэртэн үөскэтэн ыал буолууга туһаммыт үгэстэрин олоххо киллэрэн туһана сылдьыы эрэ буор кут тарҕанарын уонна элбэх ыарыыларын тохтотор кыаҕы биэрэр.

АҤАЛА

Өй-санаа төһө баара, хайдах хамныыра киһи оҥорор быһыыларыттан быһаарыллан биллэрин сахалар былыр үйэҕэ быһааран уонна дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһиннэрэн тылларыгар киллэрбиттэр. Ол курдук, хас биирдии дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар бэйэтигэр сөп түбэһэр хамнааһыннары, долгуннары таһаарарын билэн сахалар саҥарар тылларын үөскэппиттэр.

Аҥар диэн туох эрэ быһаҕаһа, сороҕо буолара биллэр.

Аҥаарыйар диэн бытааннык хамсанар, тугу эмэ оҥорорго тохтоон ылан баран быһаарыыны ылынар быһыы ааттанар.

Аҥала диэн туох эмэ быһаарыыны ылынара бытаан, тугу оҥорорун бытааннык быһаарынар киһи ааттанар. (10,43).

Уутун хамматах киһи кыайан уһукта охсубакка аҥаарыҥнаан хамсанара, кыайан ханнык да быһаарыыны ылына охсубата аҥала диэн өй-санаа бытааннык хамсыырын быһаарар тылы үөскэппит.

Аҥатах диэн улук буолбут, аҥаархай; өйүнэн, күүһүнэн мөлтөх киһини этэллэр. Өй-санаа бу уратыта ыал соҕотох уолугар биллэн тахсарын суруйааччы А.Федоров маннык бэлиэтиир:

- Соҕотох уола Эҥэттэй этэрбэһин быатыттан иҥнэн сарк гына түһэ сылдьар бэрт аҥатах киһи.

Бытаан хамсаныылаах киһи кыахтаахтык, сыыдамнык үлэлэнэр үлэни кыайбата чахчы. Үлэни-хамнаһы кыайбат киһи элбэх туһалааҕы кыайан оҥорботуттан дьадаҥы диэн ааттанарын бары билэбит. Дьадаҥы диэн буор кут ыарыыта, кыайан хамсаныылары оҥорбото ааттанар. Өй-санаа бу уратытын сахалар былыр үйэҕэ быһааран тылларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар:

- Дьа диэн өй-санаа баарын биллэрэр тыл.

- Даҥ диэн сарай үрдүгэр кутуллар, таах сытар буор ааттанар. Үчүгэйи, куһаҕаны сэҥээрбэт, туохха да долгуйбат, кыһаммат буолуу даҥ буолууга тириэрдэр. (10,131).

- Дьа уонна даҥ диэн тыллар холбоһон үөскэппит дьадаҥы диэн тыллара сүрэҕэ суоҕуттан үлэни кыайан үлэлээбэт, ситэ-хото хамсам-мат, туохха да кыһаммат киһи өйүн-санаатын уратытын быһаарар. Урукку кэмҥэ, ыраахтааҕы баарын саҕана киһи өйүн-санаатын ураты-тын билэр эрдэхтэринэ, дьадаҥы буолууну үлэһит сахалар улаханнык сөбүлээбэттэр этэ, дьадаҥылары кытта ыал буолан өссө дьадаҥылары төрөтөн элбэппэттэрэ, “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат” диэн өс хоһоонун оҥорон олохторугар туһаналлара. Дьадаҥы диэн хас да көлүөнэ дьон олохторун устата нэһиилэ көнүөн сөптөөх буор кут ыарыыта буоларын сахалар оччолорго үчүгэйдик билэллэрэ.

Ыараханнык, өрөбүлэ суох уһуннук үлэлэнэр үлэлээх тыабыт сириттэн барааччы эдэрдэр билигин элбээтилэр. Төһө да ырыынак тутулуктара үөскээн олоххо киирбиттэрин, сир диэн тыа сирин хамсаабат баайа буолбутун иһин үлэлиэхтэрин баҕалаахтар аҕыйахтар. Тыа сирин ыарахан үлэтин үлэлиэхтэрин баҕарбаттар араас чэпчэкини, сылаас дьиэҕэ олорон эрэ үлэлэнэр сурук, кумааҕы үлэлэрин, артыыстары үтүктүүнү эккирэтэ сатыыллара улаатан хаалла.

Солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр уонна аһара барарын тохтотор аналлаах тылбытын тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэскэй былаас кэмиттэн ыла соруйан кистээн, “сонун” диэн сахаларга суох тылы үөскэтэн уларыппыттара билигин дьайыыта тиийэн саха дьонун солумсахтара биллэрдик улаатта. Солумсахтара улаатан бииртэн биир үлэҕэ көһөн иһэллэр, тыабыт сирин быраҕаллар, араас ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыыллара элбээтэ.

Тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы оннугар түһэрэн туһана сылдьыы эрэ дьон солумсах буолууларын аҕыйатан үлэ табылларыгар тириэрдэрин туһаныы эрэйиллэр. Ону тэҥэ, үлэни сатаан оҥорууну үөскэтэр нэм диэн тылы урукку оннугар түһэрии үлэ оҥоруута табылларыгар, сатанарыгар тириэрдиэ этэ.

Сэбиэскэй былаас саа-сэп күүһүнэн былааһы былдьаан ылан дьадаҥыларга элбэх көҥүлү биэрэн Россия дьонун барыларын, бу куһаҕан, сүрэҕэ суох буор куттарынан буккуйаннар билигин ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмигэр кэлэн хааллыбыт. Үлэни кыайар кэлии омуктар үлэ бары көрүҥнэриттэн олохтоохтору үтүрүйэн, туо-ратан ахсааннара биллэрдик эбиллэн иһэллэр.

Үлэни-хамнаһы кыайбат, таһаарыылаахтык үлэлээбэт аппаалалар, аҥалалар үлэ бары көрүҥнэрин сатаабаттарыттан туоратыллан, иһэл-лэриттэн омуктар тиэхиникэлэрэ, массыыналара элбээтилэр. Россияҕа ньиэп уонна гаас сүүрдэр турбаларын тардыыттан атын көдьүүстээх үлэ-хамнас кыаттарбат буолбута ыраатта, бары кэриэтэ массыына оҥорор собуоттар тохтообуттара. “УАЗ” маркалаах саҥа массыынаны атыылаһан аҕалан баран хаттаан, саҥалыы хомуйан оҥордоххо эрэ алдьаммакка сүүрэрэ кыаллара, ону биллэрэр. Ол барыта үлэни сатаан, аанньа ахтан үлэлээбэттэн, туһаны аҕалар хамсаныылары үчүгэйдик оҥорботтон тутулуктаах быһыылар кыаллыбат, сатаммат кэмҥэ тиий-биттэриттэн, бу улахан заводтар ыһыллыбыттара.

Бары үлэлэр кыаттарбат буолууларын улахан, космоска көтөр ракеталар кыайан көппөккө сотору-сотору абаарыйалыыллара дьоҥҥо барыларыгар тириэрдэр. 2018 сыллаахха алтынньы ыйга 2 космо-навтаах “Союз” ракета кыайан үөһээ тахсыбакка охтубутуттан, хата дьонноро быыһаннылар диэн үөрүү буолбута.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр үлэни-хамнаһы кыайбат аҥалалар, үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, дьадаҥылар ордук кыһанан-мүһэнэн үрдүк үөрэҕи ситиспиттэриттэн, тыа сирин үлэтин бырахпыттарыттан билигин ханнык да үлэ кыаллыбат кэмигэр кэллибит, дьадаҥылар элбээн хаалыыларыттан сайдыы кэлэрэ улаханнык атахтанан сылдьар.

Онон аҥала диэн өй буккуллуута, хамсаныыны бытаарыыга тириэрдэн үлэни-хамнаһы кыайбаты, сатаабаты үөскэтэр.

ААРГЫ

Өй-санаа хамсааһына аһара бытаарыыта, кыайан ханнык да таба, туһалаах быһаарыыны ылыммата ааргы диэн ааттанар.

Киһини ааргы диэн ааттаатахтарына туох эмэ туһалаах, үчүгэйгэ тириэрдэр быһыыны оҥоруу кыаллара аһара уустук, кыаллымыан да сөп. Атын, өйдөөх киһи көмөтө, ыйан биэриитэ суох ааргы олоҕун киһилии олороро кыаллымыан да сөп.

Аар диэн тыл аһара барбыт улаханы, улууну биллэрэр. Урукку кэмнэргэ улахан баайдар улаатымсыйалларыттан, бэйэлэрин атыттартан аһара үрдүктүк сананалларыттан, дьоһуннаахтарын көрдөрө сатаан бытааннык хамсаналларын, дархаһыйалларын бэлиэтээн аар гын диэн этэн ааргы диэн тылы үөскэппиттэр.

Ааргы диэн аат аһара улаатымсыйыыны, бытаарыыны, тугу да туһалааҕы, үчүгэйи оҥорбот буолууну биллэрэр уратылаах. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта ааргы диэн тылы маннык быһаарар. Акаары, аҥала. Ааргы уол. (10,23).

Үлэлээн, хамсаан тугу эмэ туһалааҕы оҥорон аат-суол үрдээһинин ситиһии олус эрэйдээх, уһун кэми ылыан сөп. Түргэнник аатыра, биллэ-көстө сатыахтарын баҕалаахтар куһаҕаны, судургутук оҥоруллары оҥоро охсон аатыра сатыыллар. 2018 сыллаахха атырдьах ыйыгар 15 саастаах ааргы, өйүнэн тиийиммэт уол Кондопога куоракка түргэнник аатыра охсор санаатыттан 18-с үйэҕэ тутуллубут мас таҥара дьиэтин уматан кэбиспитэ биллэр.

Аар-маар диэн өйүнэн мөлтөх, ону-маны аанньа өйдөөбөт, тугу оҥорбута барыта киһиттэн таһынан, аһара барар киһи ааттанар. Бу курдук өйдөөх-санаалаах киһи ыйар, салайар киһилэннэҕинэ эрэ табыллар. Табан салайан биэрдэххэ элбэх туһалааҕы да оҥоруон сөп.

Өйдөрө-санаалара тиийбэттэр ким эрэ, өйдөөх салайарыгар, ыйан биэрэригэр куруук наадыйаллар. Бэйэлэрэ кыайан оҥорботторуттан, сатаабаттарыттан тастан көмө, ыйыы кэлэрин кэтэһэллэрэ элбээн хаалар. Туһаныахтарын баҕарар атын дьон санааларыгар, араас албын этиилэригэр киирэн биэрэр кыахтара улаатар.

Ааргылар мустубут дойдуларыгар салайааччылар диктатуралара үөскээн тахсара ити өйтөн-санааттан быһаччы тутулуктаах. 19-с үйэҕэ кулуттааһынтан саҥа босхоломмут Россия дьоно салайааччылар оҥо-рор бииртэн-биир диктатураларыгар киирэн биэрэн иһэллэр:

- Ыраахтааҕы былааһын суулларан баран саҥа советтар былаас-тарын диктатуратыгар киирэн биир партияны үөскэппиттэрэ.

- Сэбиэскэй былааһы суулларан саҥа, ырыынагы тутуһар былааһы олохтоон баран аны хаттаан салайааччылар диктатураларыгар киирэн хааланнар биир киһи салайар былааһын сөбүлээн сылдьаллар.

Ким эрэ этэрин истэллэрэ, толороллоро ханнык эрэ сөп түбэһэр курдук таҥараны итэҕэйэр күүстэрин аһара улаатыннарар. Бэйэлэрэ оҥорор, тутар кыахтара аҕыйаҕыттан атыттартан эбэтэр, таҥараттан көрдөһө сатыыллара элбээн хаалыан сөп. Итэҕэйдэхтэринэ таҥараны аһара улаатыннаран, тугу барытын кыайар курдук оҥорон кэбиһэн салайааччыларын диктатуралара үөскээһинигэр тириэрдэллэр.

Ким эрэ этэрин истэллэрэ, албыҥҥа киирэн биэрэллэрэ элбэҕиттэн тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секта албыныгар, сымыйатыгар киирэн биэрэн сылдьаллар.

Арыгы дьайыыта ааргы дьоҥҥо аһара күүстээх, ааргыларын бэр-гэтэн кэбиһэр. Өйдөрө-санаалара, тулуурдара тиийбэтиттэн, суоҕуттан даҕаны, арыгыны аһара иһэртэн бэйэлэрэ кыайан туттунан тохтооботтор. Мөлтөх, сыппах санааларын көтөҕөрө, ону-маны ыралана, баҕара саныылларын барытын кыайар курдук албын санааҕа киллэрэрэ, ону тэҥэ, эньиэргийэ биэрэрэ элбэҕэ арыгы дьайыытыгар ылла-ран хаалалларын биллэрдик түргэтэтэр. Табаахха, арыгыга ыллар-дахтарына кыайан бырахпакка бэйэлэрэ эрэйдэнэллэрин тэҥэ, көрөр-истэр дьоннорун өссө улахан эрэйгэ тириэрдиэхтэрин сөп.

Билигин Дьокуускай куоракка үлэлээбэт бичтэр аһара элбээтилэр, дьону да сүгүн хаамтарбаттар, харчы, табаах көрдүүллэр диэн бары айдаараллар. Бу төһө да куһаҕанын иһин сэбиэскэй былаас төрөтөн, аһара элбэтэн кэбиспит дьадаҥылара, ааргылара босхо харчы биэрииттэн өссө төрөөн, элбээн иһэллэрин, дьүһүн кубулуйан, тупсан сылдьалларын бары көрө сылдьабыт.

Дьадаҥылар былааһы күүстэринэн ылан, дьадаҥы “үчүгэй” диэн этэннэр уонна салайааччы буолбут дьадаҥылар бары ыал буоланнар, төрөөн, ууһаан куһаҕан, үлэни кыайбат, кыайан сыыдамнык, табатык хамсаммат сайдыыта суох буор куттарын киэҥник тарҕатан кэбис-тилэр. Итини тэҥэ, бу куһаҕан майгы киэҥник тарҕанарыгар дьахталлары көҥүллэринэн, талбыттарынан кэргэн тахсалларын үөскэппиттэрэ тириэртэ. Төрөппүттэр көҥүллэринэн ыыппыт оҕолоро ханна эрэ, кимиэхэ эрэ кэргэн тахсыбытын, кими эрэ ылбытын истэн эрэ хаалаллар, хойутаан баран үөрбүтэ буолаахтыыллар. Киһиэхэ төрөп-пүттэриттэн бэриллэн иһэр удьуордааһын уонна утумнааһын диэн баалларын сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥорбутунан туһанан дьахталлар элбэх уу-хаар саҥалаахха, албынньыкка эргэ тахсан хаалаллар. Ханнык буор куттаах, үөрүйэхтэрдээх киһиэхэ кэргэн тахсыбыттарын, эбэтэр ылбыттарын букатын билбэттэр.

Оҕо төрөөтөр эрэ киһи буолар диэн сымыйа үөрэҕи тарҕатаннар кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй быһыыларынан иитэн биэрэри быраҕан кэбиһэннэр туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри улаатыннаран сыыһа-халты туттунааччылары элбэтэллэр.

Сэбиэскэй былаас сабыдыалынан “Таптаатым да тайахтаахха да тахсыам” диэн дьахталлар ыал буолууга баҕа санаалара туолан олоххо элбэхтик көстөрүттэн дьон бары дьадаҥыларга, туох да баайа-мала суохтарга кубулуйбуттарын биллэрэр. Билигин дьон үксэ сүрэҕэ суох, үлэлиэхтэрин баҕарбат дьадаҥыларга кубулуйбуттара тыа сирин улахан туһалаах үлэтэ букатын кыаллыбатынан толору дакаастанар.

Дьон бары сайдыылаах буор куттаах эбэтэр дьадаҥы диэн икки аҥы арахсалларын сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин хаалларан кэбиспиттэриттэн, умнан сылдьаллар. Тыыннаах киһи буор кута суох буолан хаалара кыаллыбат. Төрүүр оҕо сайдыылаах эбэтэр сайдыыта суох буор куттанан хаалара ыал буолууга төрөппүттэри таба талан ылыынан быһаарыллар. Ол иһин таптал диэн тылы үөскэппиттэр. Оҕо төрөппүтүн өйүн-санаатын утумнаабытын хайдах хамсанарыттан, туттунарыттан былыргылар билэллэр, араараллар этэ.

Кут-сүр үөрэҕин умнан, хаалларын кэбиһэн баран оҕо эрэ баар буоллар барыта үчүгэй буолуо диэн сэбиэскэй былаас саҕанааҕы курдук санааларын уоскутааччылар элбэхтэр эрээри, киһи буор кута элбэхтик үлэлээтэххэ, эрчийдэххэ, утумнаахтык дьарыктаатахха эрэ сайдан хас да көлүөнэнэн сыыйа көнүөн сөбө быһаарыллар.

“Хос эһэтэ хамначчыт этэ” диэтэхтэринэ хамначчыт сайдыыта суох буор кута билигин да баара быһаарыллар. Урукку кэмҥэ эдэрдэр ыал буолууларыгар саҥа билсиһэн эрдэхтэриттэн төрөппүттэрин төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрин аныгы олоххо киллэрии сахалартан ирдэнэр кэмэ кэллэ. Ол курдук, ырыынак үйэтигэр ким кыайыылаахтык үлэлээбит, элбэх барыстаммыт олоҕо табыллара кэлби-тинэн омук сайдыыны ситиһэрэ үлэни үчүгэйдик үлэлииртэн туту-луктанара сыыйа-баайа олоххо киирдэҕинэ табыллар.

Билигин Россия дьонугар сэбиэскэй былаас көмөтүнэн үөскээбит маннык өй буккуллуулара олохсуйан хаалбыттарыттан босхолонуу эрэйиллэр. Буор кут көнүүтэ уһун кэми ылара быһаарыллар. Үлэни-хамнаһы кыайар омук Россияны баһылаан барыыта саҕаланан эрэрин кэлии үлэһиттэр элбээн иһэллэрэ быһаарар. Манна ордук балаһыанньалаахтарынан уонна ахсааннара элбэҕинэн кытайдары ааҕыахха сөп. Ол курдук, кытайдар араас таҥастарын, массыыналарын тэҥэ, үгүс промышленнай табаардара, оҕуруоттарын аһа элбэҕэ Россия оҥорон таһаарарын лаппа баһыйалларыттан олохтоохтору бэйэлэрин диэки тардан иһэллэрэ ахсааннара эбиллэригэр улаханнык көмөлөһөр.

Көрсүө, сэмэй, үлэни кыайар кытайдар үлэ бары көрүҥнэриттэн олохтоохтору үтүрүйэн, туоратан барыылара саҕаланна. Ону тэҥэ, ахсааннара эбиллэрэ элбэҕиттэн, суоттааччылар этэллэринэн, аны 50 сылынан кытайдар Россия иһигэр иккис миэстэҕэ тахсар ахсааннаах буолаллара сабаҕалаан быһаарыллар.

Онон ааргы диэн өй буккуллуута үлэни-хамнаһы букатын кыайбаты, таба оҥорботу үөскэтэн омук уларыйыытын, атын үлэни кыайар, сатыыр омугунан солбуллуута кэлэн эрэрин биллэрэр.

ИИРЭЭКИ

“И” дорҕоон өй-санаа туругун биллэрэр. Саха тылыгар хас биирдии дорҕоон өйтөн-санааттан тутулуктаахтарын иҥэринэн сылдьаллар. Ол иһин, саха тыла дьон өйө-санаата саҥа сайдан истэхтэринэ, олус быданнааҕы кэмнэргэ үөскээбит диэн быһаарыы таба буолар.

Ии диэн тыл хамсыыры, эргийэ сылдьары, ханнык эрэ босхону биллэрэр. Киһи өйө-санаата дьалкыйара, хамсыыра аһара барбатаҕына табылларын туруктаах буолуу диэн өйдөбүл баара быһаарар. Өй-санаа үгэскэ кубулуйдаҕына туруктаах буолуута үөскүүр.

Иир диэн тыл өй-санаа буккуллуутун, иириитин бэлиэтиир. Өй буккуллуута аһара барыыта иириигэ, өй-санаа туруктаах буолуутун сүтэриитигэр, киһи оҥорор быһыыларын кыайан хонтуруоллаабат турукка киириитигэр тириэрдэр. Өй-санаа улаханнык, ийэ кута кытта буккуллуута иирии диэн ааттанар. Иирэн ыалдьар, өйө улаханнык буккуллар киһини иирээки дииллэр.

Иирээки диэн өйө-санаата улаханнык буккуллубут, иннин-кэннин араарбат, тугу оҥорорун кыайан быһаарбат, атын дьон көрүүлэригэр-истиилэригэр киирбит киһи ааттанар. Соһуччу киһи үөйбэтэх-ахтыбатах быһыытын оҥорон кэбиһиэн сөбүттэн дьонтон туспа арааран туттахха эрэ табыллар кэмэ кэлэр.

“Иирбит, итирбит биирдэр” диэн этии итирии эмиэ иирии курдук киһи өйүн-санаатын илдьи буккуйарын, оҥорор быһыытын бэйэтэ, салгын кута кыайан салайбатын, хонтуруоллаабатын биллэрэр. Билигин арыгы иһиитэ дэлэйэн итирээччилэр элбэхтэр. Эдэрдэр арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар хайдах дьайарын өссө да билбэттэриттэн, ким да үөрэппэтиттэн алҕас, ханнык эрэ хампаанньаҕа кыттыһан элбэҕи иһэн кэбиһэн итирэн, өйдөрө көтөн хаалара уонна сыыһа-халты туттуналлара киирэрэ хойутаабыт хомолтону үөскэтэр.

Төһө да иирбит, итирбит биирдэр диэн эттэрбит даҕаны итирбит диэн иирбиттээҕэр быдан сымнаҕас дьайыылаах. Итирдэххэ салгын кут эрэ көтөн хаалар, онтон ийэ кута салайыыны бэйэтигэр ылынар. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыларга иитиллибит киһи итирдэҕинэ даҕаны киһиттэн таһынан быһыылары оҥорбот, быдан бэрээдэктээхтик сылдьара итирии биллэр уратыта буолар.

Итирии иккис уратытыгар кыра эрдэҕинэ элбэхтик атаахтаабыт, киһиргии үөрэммит киһи итириитэ киирсэр. Итирдэр эрэ содуомнуур, киһиттэн таһынан быһыыланар киһи кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыларга иитиллибэтэҕэ, туруктаах өйө суоҕа быһаарыллар.

Бу быһаарыылары тутуһаммыт иирбит диэни быһаардахпытына ийэ кутун өйө-санаата буккулуннаҕына киһи иирэр. Ону иирбит киһи оҥорор быһыыларыттан арааран билэбит. Иирбит киһи оҥорор быһыылара ханнык да мээрэйгэ киирбэттэр, букатын киһи быһыытын таһынан барыахтарын сөп. Улаханнык иирбит дьону “смирительнэй ырбаахы” эрэ тохтотор кыахтааҕын балыыһаларга туһаналлар.

Иирбит киһи букатын киһилии быһыы диэни умнарын, тутуспатын Н.Якутскай маннык суруйар: “Иирбит киһигин дуу, мин кэргэннээх, оҕолоох дьахтарбын... Бу туох буоллуҥ? Оччо баай буоллаххына, дьахтар миигинэн эрэ барамматаҕа, булан ыллаҕын дии. Мин эн баайгар кыһаммаппын. Киэр буол!”

Урукку, ыраахтааҕы баарын саҕанааҕы кэмҥэ мэнэриктэр диэн өйдөрө-санаалара кылгас кэмҥэ буккуллан ылар дьон элбэхтэр эбит. Оччолорго араас дьону куттааччылар элбэхтэриттэн туруга суох өй-дөөхтөр үгүстэрэ биллэр. Сэбиэскэй былаас иннэ-кэннэ биллэр, турук-таах олоҕор өр олороннор дьон мэнэрийэр ыарыылара отой аҕыйаабыт. Билигин ол ыарыы туһунан истибэт, билбэт буоллубут.

Олус былыргы кэмнэртэн киһи өйө-санаата улахан, киһи курдук, киһиэхэ маарынныыр кыыл өйүттэн-санаатыттан сайдан киһи буолуу таһымын ситиспитин наукаҕа билинэн сылдьаллар. Онно киһи эбисийээнэттэн Хотугу Африкаҕа үөскээн тарҕаммыта диэн этиини тутуһаллар. Мин быһаарыым ону кэҥэтэн биэрэр уонна хоту сирдэргэ дьон сайдыыны урутаан ситиспиттэрин дакаастыыр.

Сиргэ олох сайдан истэҕинэ бары улахан кыыллартан барыларыттан киһиэхэ маарынныыр араас кыыллар үөскээбиттэрин сахаларга сүөһү диэн тыл баара биллэрэр. Сүөһү диэн улахан кыыллары ааттыыбыт. Бу тыл улахан, киһи курдук кыыл баарын уонна өйө-санаата киһиэхэ хайа эрэ өрүтүнэн кыайан тиийбэтин биллэрэр. Ол курдук, неандерталецтар диэн киһиэхэ маарынныыр эрээри, күөмэйдэрэ итэҕэстээҕиттэн кыайан саҥарбаттара быһаарыллыбыта.

Киһи өйө-санаата сорох кэмҥэ киһи өйүгэр-санаатыгар кыайан тиийбэккэ хааллаҕына “Сүөһү курдук буолума” диэн көннөрө, тупсара сатыыллар. Ону тэҥэ, үлэни кыайан үлэлээбэт, элбэхтик сытар киһини “Сүөһү курдук сытыма” диэн туруоран үлэлэтэн көрөллөр.

Аныгы үйэҕэ медицинэ сайдыыта күүһүрбүтүн өй-санаа ыарыы-лара биллэрдик аҕыйааһыннара биллэрэр. Ол да буоллар психбалыыһалар суох буолан хаалбаттар. Өй-санаа ыарыһахтара син-биир бааллар, саас уонна күһүн ыарыылара бэргээн ылар кэмнээхтэрэ айылҕаттан тутулуктара улаатан ыларын биллэрэр.

Киһи өйө-санаата ый тардыытыттан тутулуга улахан. Ый туолбут кэмигэр киһи түүлэ ордук чуолкайданар, ырааҕы билгэлиир кыахтанар. Итини тэҥэ, өйдөрүнэн ыалдьааччылар сорохторо ый туолбут кэмигэр бэргээн ылалларын билэн сэрэннэрэ сатыыллар.

Өй аһара кэбирэх. Араастаан хамныыр кэмэ киирэн кэлиэн сөп. Ким даҕаны өйүм хамныа, буккуллуо суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суох. Киһи өйүн-санаатын тулуура уонна туттунар күүһэ холбуу тутан сылдьаллара сахалыы Кут-сүр үөрэҕинэн быһаарыллар.

Өйү-санааны араас буккуйааччылартан уонна дьалкыйыыттан, доргуйууттан харыстаатахха эрэ табыллар. Ытыйыыттан, эргийииттэн өй-санаа түргэнник буккуллара тиийэн кэлэр. Ытык диэн өй-санаа буккулларын биллэрэр аналлаах тэрили туһаналлар. Сүөгэйи ытыгынан булкуйан иирэригэр тириэрдэн тус-туспа араараллар.

Онон иирии диэн өй-санаа туругун сүтэриитэ улаханнык, киһи ийэ кутугар тиийэ хамнааһына, буккуллуута ааттанар.

ӨЙ СУОХ БУОЛУУТА

Сахалар олус былыргы кэмнэртэн өй-санаа үөрэҕин баһылааннар Кут-сүр үөрэҕин үөскэтэн олоххо киллэрбиттэр. Бу үөрэххэ айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэр; оттор, мастар уонна онно үөскүүр кыра, улахан тыынар-тыыннаах харамайдар бары бэйэлэрин олохторугар сөп түбэ-һэр өйдөөхтөрүн-санаалаахтарын уонна ол өйдөрө-санаалара төһө таһымҥа диэри сайдалларын быһааран биэрии оҥоруллар:

1. Араас үүнээйилэр; оттор, мастар. Бу үүнээйилэргэ эттэрин-сииннэрин хамсатарга аналлаах өй-санаа, буор кут сайдар. Үүнээйилэр кыратык хамныыллар, үүнэллэр, силистэрэ киэҥник тарҕанан туһалаах аһылыктары буланнар үүнэри ситиһэллэр.

2. Кыыллар, көтөрдөр. Бу харамайдарга икки куттара; буор куту тэҥэ, ийэ куттара сайдар. Араас элбэх, сыыдам хамсаныылары оҥороллоруттан буор куттара үрдүк сайдыыны ситиһэрин тэҥэ, ийэ куттара үөскээн, бытааннык сайдар, саҥа үгэстэри үөскэтинэн оҥорор быһыылара тупсар, эбиллэр. Үйэлэрин тухары олохсуйбут үгэстэринэн салаллан сылдьалларыттан саҥаны оҥорон туһаналлара олус бытааннык барарыттан уларыйыыны кыралаан киллэрэллэр.

3. Киһи. Киһиэхэ үс кута; буор, ийэ уонна салгын куттара сай-даллар. Этин-сиинин хамсатар аналлаах кута – буор кута кыра эрдэҕиттэн араас хамсаныылары оҥороруттан сайдан, эбиллэн барар уонна үйэтин тухары үрдүк сайдыыны ситиһэн сыыдам, имигэс хамса-ныылары оҥорор кыахтанар. Ийэтин таба көрөр кэмиттэн ийэ кута сайдан тугу саҥаны билбититтэн үгэстэр үөскээн мунньуллан иһэллэр. Ону тэҥэ, 5 эбэтэр 6 сааһыттан салгын кута сайдан өйө-санаата үөрэҕи билэриттэн түргэнник эбиллэн, тугу билбитин хатылаан оҥорон саҥа үгэстэри үөскэтинэн, саҥаны айыылары оҥортоон сайдыыны ситиһэр. Үөрэҕи, билиини баһылаан “Туох барыта икки өрүттээх”, “Туох барыта үһүстээх” диэн этиилэри тутуһан сөп түбэһии өрүтүн булан туһанан киһи буолууну улаатан иһэн ситиһэрэ кыаллар.

Киһиэхэ өссө сүр диэн ааттанар, куттарын холбуу тутан сылдьар санаа күүһэ баар уонна майгы араас көрүҥнэрэ үөрүйэх буолбуттара онно холбуу киирсэн сылдьаллар. Бу өй-санаа үөскүүр туспа уратыларын атын үлэлэргэ ырыппытым.

Киһилии өй-санаа, киһилии быһыыланыы диэни киһиэхэ салгын кута үөрэҕи, билиини иҥэринэн уонна үгэстэри үөскэтэринэн оҥорор. Улаатан истэҕинэ салгын кута сайдарынан туһанан араас саҥаны айыылары оҥорон олоҕун уларытан, тупсарынан иһэр кыахтанар.

Киһиэхэ өй диэн салгын кута үгэс буолбута ааттанар. Ол аата өй диэн киһи ийэ кутун үгэс буолбут өйө-санаата чуолкайданан этиллэр. Киһи саамай кэбирэх сиринэн салгын кута буолар. Салгын кут араас доргуйуулартан, мэйиитэ дьалкыйарыттан, ону-маны, араас өйү-са-нааны буккуйааччылары туһанарыттан уонна түөһэйиитэ кэлэн иһэриттэн көтөн, баран хаалара элбиир. Киһиттэн салгын кута көтөн, баран хаалыыта өйө көппүт диэн ааттанар уонна үгүстүк арыгыны аһара иһииттэн үөскээн тахсара биллэр.

Өйө көппүт диэн киһи салгын кута көтүүтэ этиллэр. Бу кэмҥэ ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар, кыра эрдэҕинээҕи кэмигэр, кыыл таһымыгар түһэн хаалар. Ол аата өйө суох киһи киһилии быһыыланар кыаҕа суох буоларыттан тугу баҕарар оҥорор киһиэхэ кубулуйар. Итирэн өйө көтөн содуомнуур киһини иирбит киһиэхэ тэҥнииллэр.

Өйө суох диэн этии киһи салгын кута көтөн хааларын тэҥэ, ийэ кута эмиэ буккулларын биллэрэр. Өйө суох буолан салгын уонна ийэ куттара кыайан салайбат киһилэрэ үүнээйи таһымыгар түһэн, буор куттаах эрэ хаалар. Кыра эмэ хамсаныылары эрэ оҥорор кыахтанар. Араас комаҕа эбэтэр летаргическай утуйууга сытааччылар өйө суох кэмнэригэр киирэн хаалаллэр.

Өйө-санаата маннык, суох буолар таһымҥа түһэн хаалар киһи дьону кытта бииргэ олороро кыаллыбат, табыллыбат буолар. Ол иһин дьонтон туспа тута, атын сиргэ олохтуу сатыыллар.

Айылҕаҕа киһи этэ-сиинэ урутаан сайдан, тупсан киһи курдук көрүҥнээх буолууну, киһитийиини эрдэлээн ситиспит. Аан маҥнай араас киһи курдук көрүҥнээхтэр сиргэ баар буолбуттар. Сахалар элбэх таҥараларын хаһан үөскээбит кэмнэринэн көрөн дьаарыстаатахха киһи өйө-санаата сайдан испит таһымнара быһаарыллан тахсаллар.

Сахалар өй-санаа диэн холбуу этиини туһаналлар, бу этии киһи ийэ уонна салгын кутун холбуу ылан быһаарарынан элбэхтик туттуллар. Өй-санаа киһи этин-сиинин кэнниттэн сайдан испитин “Киһи буолбатах” диэн быһаарыыны туһаныы баара биллэрэр. Ол курдук, киһи курдук көрүҥнээх эрээри, киһилии өйө-санаата суохтар айылҕаҕа аан бастаан баар буолбуттарын, бу этииттэн билэбит.

Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ киһи буор кутун бастакы, сүрүн кутунан ааҕара ити быһаарыыга сөп түбэһэр. Ол курдук, өй-санаа оҕо кыра эрдэҕиттэн араас хамсаныылары элбэхтик оҥороруттан этигэр-сии-нигэр үөскээн, аан бастаан үгэстэри, ийэ кутун үөскэтэр, онтон салгыы сайдыыта үөрүйэхтэри үөскэтэн быччыҥнарын санаатынан хамсатар кыахтанар. 6 эбэтэр 7 сааһыттан салгын кута үөскээн үөрэҕи, билиини ылынан киһилии быһыылары оҥороругар тириэрдэр.

“Өйө суох” диэн этии киһи салгын кута көппүтүн кэнниттэн ийэ кута кыайан хонтуруолу оҥорбот буолбутун биллэрэр. Ол аата, өйө суох киһи араас хамсаныылары эрэ оҥорор кыахтанара быһаарыллар. Бу хамсаныылар хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсаллара өйө суох киһиэхэ ханнык да дьайыыны оҥорботторуттан тугу барытын оҥоруон сөптөөх киһиэхэ кубулуйара сэрэнэллэригэр тириэрдэр.

Өй суох буолуута киһиэхэ сүрэ эмиэ суох буоларын быһаарара киһи буолан бүтүүгэ тириэрдэр. Ханнык да туттунар күүс, тулуур, майгы уратылара өйө суох киһиэхэ бааллара биллибэт.

Онон өйө суох диэн быһаарыы киһи икки куттарын өйө-санаата буккулларын; салгын кута көтөн хааларын, онтон ийэ кута, үгэстэрэ ыһыллан, үрэллэн хаалалларын биллэрэр этии буолар.

ӨЙ-САНАА ЫАРЫЫЛАРА

Киһи өйүн-санаатын туруга сирэйиттэн, хараҕыттан көстөн, араарыллан биллэр. Сирэй ханан эрэ ханньаччы баран хаалыыта өй-санаа хамныы сылдьыбытын, туруга суоҕун биллэрэр.

Туруга суох өйдөөх киһи сирэйин-хараҕын олоруутуттан, туттунар быһыытыттан араарыллан биллэн хаалар. Трибунаҕа тыл этэ туран сирэйин араастаан туттуна, хамсыы, өндөҥнүү, имиллэ турар киһи истээччилэри аанньа ахтыбата быһаарыллан тахсар.

Хараҕа чыпчылыҥныы сылдьара, биир сири тулуйан көрбөтө өйө-санаата түргэнник уларыйарын, мөлтөҕүн, ычата кыратын биллэрэр.

Киһи хамсаныылары оҥорор дьоҕурун, буор кутун үлэтин неврологтар кыра өтүйэлэринэн илиини, атах тобугун охсуолаан, “поза Ромберга” диэн хараҕы симэн баран икки илиини иннин диэни ууннаран баран туруоран көрөн уонна илиилэри быластаан баран тарбаҕынан муннун төбөтүн булларан билэллэр.

“Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут” диэн үлэбитигэр киһи бэйэтэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан, солбуйсан биэрэр тутулугар сөп түбэһэн икки өрүккэ арахсарын быһаарбыппыт:

1. Этэ-сиинэ. Эт-сиин киһи сүрүн чааһа.

2. Өйө-санаата. Өй-санаа үс куттартан уонна сүртэн хомуллар. Үс куттар; буор, ийэ, салгын куттар диэн тус-туспа араарыллан ааттанал-лар уонна тулуур диэн санаа күүһүнэн холбуу тутуллан сылдьаллар.

Буор кут диэн өй-санаа араас хамсаныылары оҥороруттан оҕо кыра эрдэҕиттэн сайдан барар, тугу эмэ хам тутан ылыыта табыллыыта, онтон туран хаамыыта улахан кыайыыны оҥоруутугар тэҥнэнэр. Хамсаныылары оҥорорго үөрэнии олус уһун кэми ылар, оҕо этэ-сиинэ ситиэр диэри салҕанар уонна салгыы өссө сайдан, тупсан иһэр.

Бу куттартан ийэ кута оҕо киһини таба көрөр кэмиттэн саҕаланан 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэтин көмөтүнэн, үтүгүннэрэн, батыһыннаран биэриититтэн үөскээн күүскэ сайдар, бэлэм үгэстэринэн, оҥорор быһыыларынан иитиллэр. Оҕо тугу саҥаны билбититтэн, оҥорбутуттан ийэ кута үөскээн, мунньуллан иһэр. Ийэ кут мэйиигэ дириҥник олорор, ол иһин көтөн, баран хаалбат уонна хайдах иитиллибититтэн тутулуктанан киһи өйүн-санаатын туруга үөскүүр. Үчүгэй, киһилии быһыылары элбэхтик оҥорон үчүгэй үгэстэри иҥэриммит оҕо үчүгэй, киһилии быһыылаах диэн ааттанар.

Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибит оҕо өйө-санаата араас буккуллар ыарыылартан харысхаллаах, көмүскэллээх буолар. Ол курдук, кытаанах майгылаах, туруктаах өйдөөх-санаалаах киһи кырыйдаҕына даҕаны түөһэйэр ыарыыга ылларбат кыахтанар.

Салгын кут сайдыыта диэн үөрэҕи-билиини көрөн, истэн ылыныы, иҥэринэн иһии буолар. Аныгы үөрэхтээһин науката бу салааны кыайа-хото сайыннарар. Салгын кут үөрэҕэ, билиитэ уһун кэмҥэ үгэскэ кубулуйан ийэ куту эмиэ үөскэтэр. Арыгы иһэн элбэхтик итирэр киһи өйө-санаата куһаҕан өттүгэр сыыйа уларыйан иһэриттэн ити этии быһаарыллар. Ол курдук, итирэн баран охсуспут уонна кырбаммыт киһи аныгыскы итирэригэр эмиэ охсуһууну саҕалыан сөбүттэн итир-бит, өйө көппүт киһиэхэ сэрэнэн сыһыаннаһыы эрэйиллэр.

Олоххо барыта “үчүгэй” диэн этиини тутуһуу сымыйалааһыны үөскэтэр. Салайааччылар бэйэлэрин “үчүгэй” курдук көрдөрөөрүлэр туох куһаҕан биллибитин барытын суох курдук этэн, кистээн, тупсара сатыыллара албынныылларын саҕалыыр. Дьон өйдөрө-санаалара хаһан да тэҥнэспэтин, куһаҕаннар букатын суох буолбаттарын психология науката бигэргэтэр. Ол курдук, өйдөрө-санаалара тиийбэттэр, акаарылар, аҥалалар, ааргылар хаһан баҕарар бааллар уонна дьон 5-тэн 10 бырыһыаҥҥа диэри ахсааннарын ыла сылдьаллар.

Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата бэйэ-бэйэлэрин кытта ыарыы диэн ситимнэринэн холбуу тутуллан сылдьаллар. Киһи этин-сиинин туохха эмэ дэҥнээтэҕинэ эбэтэр туга эрэ табыллыбатаҕына сонно ыарыы үөскээн өйүгэр-санаатыгар тиийэр. Өй-санаа ыарыыны тохтотор санааҕа түһэн тугу эмэ оҥорорго эти-сиини соруйарын араас харыстанар хамсаныылары оҥоруу хойутаан кэлэрэ биллэрэр.

Бу быһаарыы киһи оҥорор бары быһыыларын табатык арыйар. Ол курдук, аан маҥнай санаабытыгар тугу оҥорорбутун ырытан, быһааран көрөрбүт ай, айар диэн тылларынан этиллэр, онтон ол санаабыппытын илэтигэр оҥорон таһаарарбыт айыы диэн буолан тахсар уонна оҥорор быһыыга дьэ кубулуйбутун “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэрэ биллэрэр. Ол аата, киһи санаатын ай, айар диэн тыллар биллэрэллэр, онтон айыы диэн киһи санаата буолбатах, уратыны, урут оҥорулла илик быһыыны оҥоруута ааттанар.

Киһи оҥорор бары быһыыта барыта киһи быһыыта диэн ааттаналлар уонна икки аҥы, тус-туспа өрүттэргэ арахсан тахсаллар:

А. Үчүгэй, олоххо туһалаах быһыылары оҥоруу.

Б. Куһаҕан, олоххо туһата суох, буортуну оҥорор быһыылар.

Киһи оҥорор бу быһыыларыттан үчүгэйи оҥорооччулар элбээннэр үчүгэй киһи таҥараны, Христоһу үөскэппиттэр. Үчүгэй киһи таҥараны, Христоһу итэҕэйээччилэр элбээннэр, туспа арахсаннар үчүгэй киһи буолар баҕа санааны бары дьоҥҥо тарҕатаннар, бу кэмҥэ дьон үксүлэрэ үчүгэй киһи буолууну ситиһэр кыахтаннылар.

Киһи оҥорор быһыылара үчүгэй уонна куһаҕан буолан тахсаннар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өрүтү үөскэтэллэр. Ол иһин, хайалара да суох буолан хаалар, симэлийэр кыахтара суох, хардары-таары солбуйсан биэрэллэрэ тиийэн кэлэн сайдыыны ситиһии хамсааһынын үөскэтэн иһэллэр.

Куһаҕан быһыылар диэн үгүстэр сөбүлээбэт, сирэр быһыыларын ааттыыбыт. Киһи баарын, тыыннааҕын тухары куһаҕан быһыылар суох буолбаттар. Ол курдук, үчүгэй диэн баар буоллаҕына, аҥар, утары өттүгэр куһаҕан баара биллэн тахсар эбэтэр, оҥорорго табыллыбатах быһыылар куһаҕаны үөскэтэн таһааран иһэллэр.

Өй-санаа туруга суох буолуута, оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга иитиллибэтэҕэ, ол аата өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ суоҕа араас сыыһа-халты туттунууларга, быстах быһыыларга киирэн биэрэрин элбэтэр. Итини тэҥэ, араас өй буккуллар ыарыыларыгар ылларара элбээн хаалыан сөп.

Дьон бөлөҕүн өйө-санаата хайдаҕыттан, туругуттан көрөн биирдиилээн киһи өйө-санаата эмиэ уларыйан туругун сүтэриэн сөп. Өй-санаа араас ыарыылартан, тастан киирэр дьайыылар содулларыттан буккуллан ылар кэмнэрдээҕэ маннык арахсаллар:

1. Бырахтарыы.

2. Түөрэҥэлээһин.

3. Өй хамнааһына.

4. Охсор охсуута.

Өй бу ыарыыларын мантан салгыы өссө дириҥэтэн ырытыахпыт. Өй-санаа ыарыылара түргэнник эмтэнэ, көнө охсубаттар, уһун кэмнээх эмтэниини, дьарыктаныыны эрэйэллэр. Аныгы медицинэ наукатыгар киһи этигэр-сиинигэр санаа тымырдарын оннугар түһэрэн эмтиир ньыманы оҥорон саҥа туһанан эрэллэр.

Сахалар өй диэн тылы бэйэтин эрэ туспа туттубуттарын тэҥэ, өй-санаа диэн холбуу этэн туһаналлара элбэх. Санаа элбэхтик хатыланан, күүһүрэн үгэскэ кубулуйан өйү үөскэтэр. Өй диэн ийэ кут үгэс буолбут санаалара ааттаналлар. Ол аата, өй-санаа диэн холбуу этии ийэ кут уонна салгын кут өйдөрүн-санааларын холбоон этии буолар.

Санаа ханна баҕарар түргэнник тиийэр кыахтаах, өй тарҕанарын, баттааһыны оҥорорун биллэрэр. Бу холбуу этии өй куруук хамныырын, уларыйан, эбиллэн, көҕүрээн иһэрин чуолкайдыыр.

Өйү-санааны харыстааһыҥҥа аан бастаан өй туруктаах буолуута, барыттан бары харыстанар, көмүскэнэр араас ньымалары билиитэ, олоҕор туһаныыта уонна ол-бу араас өйү-санааны буккуйааччылар дьайыыларыгар киирэн биэрбэтэ табылларын эдэрдэр билиэхтэрэ этэ.

Өйү буккуйааччылары кээмэйэ суох туһаныыттан киһи ыарыыга ылларан сыыһа-халты туттунууларга тиийэн хаалара элбэх. Арыгыны элбэхтик иһэртэн арыгыһыт буолуу үксүүрүн тэҥэ, 2016 сыллаахха АХШ-ка 63 тыһыынча киһи наркотиктары аһара туттунан өлбүттэр.

Киһи туруктаах өйдөөх-санаалаах буолуута уонна тулуура, туттунар күүһэ улахана өйө көтөн хааларыттан харыстыыр абырала буолар. Ол иһин сахалар оҕону иитиигэ “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһаналлар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии өйө-санаата туруктаах буоларын үөскэтэр.

Онон өй-санаа кэбирэх, элбэх ураты ыарыылардаах, ол иһин бу ыарыылар туохтан сылтанан үөскүүллэрин билии уонна эдэр эрдэхтэн тулууру улаатыннаран харыстааһыны туһаныы эрэйиллэр.

БЫРАХТАРЫЫ

Бырах диэн тыл тугу эмэни бэйэҕиттэн тэйит, хааллар, эмискэ ыраах сыҕарыт диэн өйдөбүллээх. Өй-санаа бииртэн бииргэ көһөн, көтүөккэлээн, уларыйан иһэрэ түргэнин киһи саҥарар саҥатыттан арааран билии кыаллар. Өй-санаа соһуччу тосту уларыйыылара биллиитин, киһи оҥорор быһыылара, саҥарар саҥата эмискэ, тугу эрэ ылан быраҕан кэбиһэр курдук түргэнник уларыйан хаалыытыттан арааран билэн, бырахтарыы диэн ааттаабыттар.

Оҥорор быһыылара, саҥарар саҥата эмискэ уларыйар, атынтан-атыҥҥа көһөн иһэр киһини бырахтарара киирэн ылар диэн этэллэр. Итини тэҥэ, бырахтарар диэн этиигэ сыыһа-халты туттунар, буолары-буолбаты солумсаҕа улаатан хаалбыт киһи элбэҕи оҥорон кэбиһэр кыахтанара сөп түбэһэрэ өйө-санаата туруктаах буоларын эрэйэр. Өй-санаа атынтан-атыҥҥа эмискэ уларыйан иһиитэ киһи оҥорор быһыыларын тосту уларытарын билэн бырахтарыы диэн этэллэр.

Бырахтарыы ордук киһи тугу саҥарарыттан биллэр. Ол курдук, биири кэпсээн иһэн, атыҥҥа, букатын туспаҕа көһөн иһии бырахтарыы баарын биллэрэр. Санаатын биир сыалга кыайан түмэрэ уустугуттан бырахтарар киһи туһалааҕы оҥорор быһыыларын кыайан ситэрбэтэ, бүтэрбэккэ хаалларан, быраҕан иһэрэ элбиирэ биллэр.

Туруга суох өйдөөх-санаалаах киһи диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорон олору үгэс оҥостубатах, сыыһа-халты туттунуон сөптөөх киһи ааттанар. Маннык өйдөөх-санаалаах киһи бырахтарыыга, атыттар тугу эмэ була сатаан этиилэригэр киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалара албыҥҥа киирэрин үөскэтиэн сөп.

Суруйааччылартан И.Д.Лукачевскай-Силис арыгыны элбэхтик иһэртэн эдэрдэр өйдөрө-санаалара хайдах куһаҕан өттүгэр уларыйарын уонна өйдөрө-санаалара буккуллан, бырахтаран ыларыгар тириэрдэрин “Абитура” диэн үлэтигэр суруйбута. (11,48).

Киһи санаата ханнык да хааччаҕа суох, туохтан да иҥнибэт, хааттарбат. Киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан, тулуурунан, кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кутун үгэстэринэн туһанан сиэр хааччахтарын уонна киһи быһыытын тутуһа сылдьара эрэйиллэр.

Өй-санаа аһара бардаҕына араас хаһан да толорбот ыра санааларыгар ыллара сылдьара элбиириттэн, олоххо туһалааҕы оҥорумуон сөп. Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ ыра санааҕа, ол аата киһи бэйэтин кыаҕынан хаһан да кыайан толорбот баҕа санаатыгар ылларыыны сэмэлиир, киһи быһыытыгар тиийбэтин бэлиэтиир. Ыра санааҕа ылларыы диэн киһи бэйэтин бэйэтэ албыннаныыта, ол-бу араас туһата суох санааларынан дуоһуйа сылдьыыта буолар. Оннугу-манныгы, уратыны оҥоруом этэ, маннык үчүгэй буолуо диэн киһи бэйэтин кыаҕын таһынан барар албын санааларга киирэн биэрбэтэ ордук.

“Арыылааҕым буоллар алаадьылыам этэ даҕаны, бурдугум суох” диэн этии дьадаҥы, кыаҕа, баайа суох киһи кыайан толорбот ыра санааларга ыллара сылдьара хаһан баҕарар элбэхтэрин биллэрэр. Бииртэн биир ыра санааҕа ылларан иһии киһи туох эмэ туһалааҕы оҥорорун атахтаан, букатын даҕаны суох оҥоруон сөп.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт сокуонугар сөп түбэһэн санаа эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Киһилии санаа. Киһилии санаа диэн киһи бэйэтин кыаҕынан толорор, олоххо киллэрэр санаалара ааттаналлар. Санааны толорон олоххо киллэрии киһи санаата туолан дьолу билэрин үөскэтэр.

2. Ыра санаа. Хаһан да туолбат ыра санааларга ыллара сылдьыы бырахтарыы биир көрүҥэ, санааҕа аралдьыйыы буолар. Киһи ыра санааларга аһара ылларыыта киһи быһыытыгар сөп түбэспэт, туох да туһалааҕы, олоххо киирэри кыайан оҥорбот буолууга, араас туһата суох санааларынан аралдьыйа сылдьыыга тириэрдиэн сөп.

Туруга суох өйдөөх-санаалаах, ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибэтэх оҕо, киһи тастан киирэр араас санаа дьайыыларыгар киирэн биэрэр кыаҕа улаатар. Ол курдук, дьайыы диэн санаа киһи өйүгэр-санаатыгар оҥорор долгуннара, хамнааһыннара ааттанар. Ол киирэр санаалар дьайыыларыттан ийэ кута иитиллибэтэх киһи оҥорор быһыылара тосту-туора уларыйан хаалыылара үөскээһинэ бырахтарыыга тириэрдэн кэбиһиэхтэрин сөп.

“Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн сахалар этэллэр. Киһи араас элбэх санаалар дьайыыларын быыстарыгар олоҕун олорор. Ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн, быһыыларынан иитиллибэккэ хаалбыт, туруга суох өйдөөх киһиэхэ атын дьон санаалара киирэн ханнык эрэ дьайыылары, сабыдыалы оҥороллоругар түбэһэн хаалыан сөп.

Атаахтык улааппыт оҕолорго уулусса дьайыыта аһара күүстээх, ол-бу араас дьээбэлэргэ, быстах быһыыларга, уорууларга ийэ кута үчүгэй быһыыларга иитиллибэтэх оҕо киирэн биэрэр кыаҕа улаатар, кырата албыннаан уорууга кыттыһыннаран кэбиһиэхтэрин сөп.

Дьай диэн санаа күүһэ ааттанар. Дьа уонна ай диэн тыллар холбоспуттарыттан дьай диэн тыл үөскээбит уонна өй-санаа хамныырын, дьайыытын, баттааһыны оҥорорун биллэрэр суолталаах. Сахалар өй-санаа дьайыытын дириҥник үөрэтэн ханнык эрэ баттааһыны оҥорорун быһааран “Дьагдьайан ылыы” диэн этиини үөскэппиттэр. (12,102).

Киһи араас тастан киирэр санаалар дьайыыларыгар киирэн биэрбэтэ олох көрдөбүлэ буолар. Үгэс буолбут санаалар киһи ийэ кутугар бэйэтигэр биллэрбэккэ эрэ дьайыыны оҥороллор. Ол иһин, оҕо ийэ кута кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллэрэ эрэйиллэр. Ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибитэ туруктаах өйү-санааны үөскэтэр. Ийэ кут иитиитин уратыларын быһааран сахалар үчүгэй, киһилии быһыыларга иитиллибит эбэтэр иитиллибэтэх, куһа-ҕан иитиилээх диэн икки өрүккэ араараллар. (3,83).

Өй-санаа хаһан баҕарар хамнаан, долгуйан ылара элбэх. Ханнык эрэ үөйбэтэх, биллибэт санаа киирэн кэлиититтэн оҥорор быһыы түргэнник уларыйа охсон хаалыыта бырахтарыы диэн буолар.

Солумсаҕырыы аһара барыыта бырахтарыыга тириэрдэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа тыллары булбута буолан солумсаҕыралларын айыыны оҥоробут диэн сабына, сахалары барыларын албынныы сылдьаллар. Айыы диэн ханнык эрэ тылы булуу, оҥоруу буолбатах, киһи оҥорор быһыыта буоларын, бу дьон өссө билэ иликтэр.

Сол диэн тылтан үөскээбит солун диэн саҥаны, уратыны, билэр-битин биллэрэр тылбытын “сонун” диэн сахаларга суох тылынан уларытан, араас элбэх ол-буну, ону-маны батыһан солумсах буолалларын кистээн кэбиспиттэриттэн саха дьоно барылара солумсах буолууга оҕустараннар ханнык да үлэни кыайан үлэлээбэт турукка тиийэн эрэллэр. (1,44). Онно-манна барытыгар солумсаҕыра сылдьаллара букатын аһара барда. Үөрэҕи эрэ эккирэтэбит диэн албын санааҕа киирэн тыабыт сирин букатын быраҕан сылдьаллар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ омукпутун эстиигэ тириэрдэллэрэ чугаһаан иһэр. Солумсах диэн тылы үөскэтэр солун диэн тылбытын оннугар түһэрэн туһана сылдьарбыт эрэйиллэр кэмэ кэллэ. Солумсаҕыра сылдьан үлэни-хамнаһы кыайбат буолуу үөскээһинэ омугу эстиигэ, атын кыайыылаах үлэһит омукка үтүрүттэриигэ тириэрдэрин билиэ этибит. Ол курдук, “Хоро салаҥ”, “Хоро таһар” диэн үлэни кыайбаттарын иһин сирэн, туоратан ааттаабыттарын кэнниттэн хоро омуктар симэлийбиттэрэ олох умнуллубат үөрэҕэ буолар.

Онон бырахтарыы диэн өй буккуллан ылыыта киһини быстах быһыылары оҥорууга, сыыһа-халты туттунууга тириэрдэр кыахтаах.

ТҮӨРЭҤЭЛЭЭҺИН

Киһи үс кутуттан бастакылара, саамай сүрүннэрэ буор кут диэн ааттанар уонна оҕо кыра эрдэҕиттэн, хайдах хамсанарыттан сайдан, тупсан, үөрүйэхтэри үөскэтэн, эрчиллэн истэҕин аайы имигэстийэн, сымсатыйан, сыыдамсыйан иһэр. Бу кут өбүгэлэртэн, төрөппүттэртэн эти-сиини кытта оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрэ утумнааһын диэн ааттанан киһи сайдыыны ситиһэрин түргэтэтэр аналлаах кут буолар.

Биир хаан аймахтар биир буор куттаахтар. Ол аата, бары хаан аймахтар буор куттарын санаа ситимнэринэн холбуу тутуллан сылдьаллар. Хайа эрэ аймах санааргыыра, туга эмэ табыллыбатыттан хомойоро барыларын бииргэ хаарыйан санааларын түһэрэр.

Киһи сааһыран иһэрэ эмискэ хамсаатаҕына мэйиитэ эргийэн ыларыттан биллэн сэрэхтээх буоларын улаатыннарар. Сыыһа-халты хамсаныы биллэрэ элбээтэҕинэ эбиискэ дьарыктанан биэрии, аналлаах эрчиллиилэри, хамсаныылары оҥоруу туһалыан сөп.

Кырдьаҕастар бары кэриэтэ хаамалларынан эрэйдэнэллэр, араас торуоскалаах сылдьааччылар билигин уулуссаҕа элбэхтэр. Сааһыран истэххэ атах трамбалара, ыарыылара, сүһүөхтэрэ тоҥмуттара барыта дьайыылара тиийэн имигэстик хамсанарын, хаамарын суох оҥороллор, икки атах тэҥнээн, сөп түбэһиннэрэн хамсыыллара мөлтүүр, кэһиллэр, ону тэҥэ, сүһүөх араас ыарыылара саҕаланан бараллар.

Киһи этэ-сиинэ эмиэ икки өрүттээҕинэн, уҥа уонна хаҥас диэн тус-туспа арахсалларыттан мэйии икки атах, икки илии хамсааһынын тэҥнээн, дьүөрэлээн биэрэргэ үлэлииринэн кыра да сөп түбэспэт буолуу үөскээһинэ хамсаныы имигэһин, сөп түбэһэрин суох оҥорор.

Сатаан, табан имигэстик хамсаныы киһи буолуу сүрүн бэлиэтэ буолар. Хамсаныылары оҥорору киһи этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар өйө-санаата, үөрүйэхтэрэ, буор кута салайан биэрэр. Киһи бэйэтин санаатынан быччыҥын талбытынан хамсатар кыахтаннаҕына, онно буор кут үөскээбитэ бэлиэтэнэр. Буор кут төһөнөн сайдыылаах, үчүгэй үөрүйэхтэрдээх даҕаны уустук, имигэс, сыыдам, күүстээх хамсаныылары киһи оҥорор кыаҕа улаатан биэрэр.

Бытаан хамсаныылардаах киһини сахалар сыылба, соһуллар, нэс диэн ааттыыллар. Үлэлии үөрэммэтэх оҕо, киһи буор кута үөрүйэхтэрэ суоҕуттан уонна үлэлиэн, хамсыан баҕарбатыттан дьадаҥы диэн буолар. Дьадаҥы киһи хамсаныылары оҥороруттан сүрэҕэлдьиир, сотору сылааргыыр, үлэлиэн баҕата суоҕуттан тугу да оҥороро табыллыбакка хаалар. Манна эбии атаахтык иитилиннэҕинэ төрөппүтүн моонньугар олорор санаата аһара улаатан үлэни сирэрэ элбиир. Бу курдук иитиилээх төрөппүттэрин бэлэмнэригэр олорон эрэ компьютерынан, телефонунан оонньуур эдэрдэр үксээн эрэллэр.

Билигин Саха сиригэр тыаҕа үлэ-хамнас кыаттарбата дьон үксэ дьадаҥы буор кутунан сутулланнар үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан, сүрэҕэ суохтарыттан ордук улахан тутулуктаах. Бу сүрэҕэ суох буолууну сэбиэскэй былаас кэмигэр үөрэхтээһин аһара барыыта үөскэппитин, үөрэх “үчүгэй” диэн этиини тутуһар салайааччылар билигин даҕаны салҕаан ыытан иһэллэр.

Буор кут диэн өй-санаа киһиэхэ этин-сиинин кытта өбүгэлэриттэн, төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр уонна хас да көлүөнэ олоҕун устата сайдыыны ситиһэр. Сайдыылаах буор куттаах аймахтар саамай кыһанан харыстыыр өйдөрө-санаалара буор куттара буоларын билэн сыаналыа этилэр. Ол курдук, буор кут хас да көлүөнэ дьон үлэлииллэриттэн, хамсыылларыттан сайдар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ бэрилиннэҕинэ аймахтар сайдан иһэллэрин түргэнник үөскэтэр.

Киһи хас биирдии хамсаныыны оҥороро барыта өйүнэн-санааты-нан, этигэр-сиинигэр иҥэн сылдьар буор кутунан салаллар. Хас биирдии быччыҥнар кэмигэр хамсаан, уһаан, кылгаан биэриилэрин эккэ-сииҥҥэ иҥэн сылдьар өйө-санаата, буор кута салайар.

Хас быччыҥҥа барыларыгар буор кут иҥэн сылдьар. Ол иһин, уустук хамсаныылары оҥорууга уһуннук үөрэннэххэ, эрчилиннэххэ эрэ табатык оҥоруу кыаллар. Хамсаныыны оҥоруу диэн элбэх быччыҥнар сөбүлэһэн, дьүөрэлээн хамсаан оҥорор уустук быһыылара буолар. Элбэх быһыылартан холбонон хамсаныы үөскүүр. Ханнык эрэ быччыҥ кыайан кэмигэр хамнаан, уһаан, кылгаан биэрбэтэҕинэ оҥоруохтаах хамсааһын сатаммакка мүччү-хаччы буолан хаалар кыахтанара табыллыбаты, сөп түбэспэти үөскэтэр.

Киһи өйө-санаата, буор кута “тып” курдук үлэлиирин хайдах көнөтүк турара, хаамара чуолкайдык быһааран биэрэр. Арыгыны аһара испити билээри биир дуосканан хаамтарыы ону бигэргэтэр. Ол курдук, арыгы дьайыыта киһи өйүн-санаатын, сатаан хамсанарын уларыппыта хайдах хаамарыттан биллэр кыахтанар.

Бэйэтэ баҕарбатар даҕаны соһуччу сууллан түһэр киһи өйө-санаата мөлтөөбүтүн, буккуллан ыларын биллэрэр. Инсульт кэнниттэн киһи кыайан хамсаммат буолар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн киһи этэ-сиинэ эмиэ икки аҥы арахсаллар. Мэйии икки аҥардаах, хардары-таары солбуйсан биэрэллэрэ биллэр. Киһи икки хараҕа икки аҥы көрө сылдьаллара мэйии икки өрүттэрэ тус-туспа арахсан бииргэ кыайан үлэлээбэттэрин биллэрэр.

Өй-санаа туруга киһи оҥорор хамсаныыларыттан, быһыыларыттан чуолкайдык араарыллан биллэрин сахалар билэн олохторугар туһаналларын түөрэҥэлиир диэн тыл баара биллэрэр. Түөрэҥ диэн туох эрэ кыайан таба турбата, ханан эрэ сыыһа, тиэрэ хамныы сылдьара ааттанар. Ол курдук, өйө-санаата, буор кута мөлтөөбүт, кыайан табан хамсаммакка эрэйдэнэр киһи нэһиилэ түөрэҥэлээн, онтон-мантан тутуһан бытааннык хаамара, бу тыл үөскээһинигэр олук буолбут.

Түөрэҥ – түөрэкэй – түөрэҥэлиир. Түөр диэн тылтан үөскээбит тыллар таба турбаты, хамсыы сылдьары биллэрэллэр. Киһи атаҕар туран көнөтүк, имигэстик хаамара өйүн-санаатын, буор кутун туругун быһаарар. Өй-санаа буккуллуута киһи хаамарыгар буккууру киллэрэн, хамсаныыны оҥорууну бутуйан кыайан чэпчэкитик, сыыдамнык хамсамматын үөскэтиитэ түөрэҥэлиир диэн тылынан бэриллэр.

Кыайан табатык, сымсатык, имигэстик хамсаммат киһи өйө-санаата, буор кутун үлэтэ кэһиллибитин эбэтэр буор кута букатын да сайдыыта суоҕун бэлиэтиир. Буор кут үлэтэ кэһиллиитин санааны бөҕөргөтөн, күүһүрдэн, ол аата өсөһөн уонна элбэхтик, утумнаахтык хамсаныыларынан эрчийэн, дьарыктаан сыыйа көннөрүөххэ сөп.

Онон буор кут үлэтин кыратык да кэһиллиитэ киһи хамсаныытын тэтимэ кэһиллэригэр тириэрдэрэ сирэйин-хараҕын олоруутуттан уонна хайдах көнөтүк турарыттан, чэпчэкитик хаамарыттан биллэр.

ӨЙ ХАМНААҺЫНА

Киһи оҥорор быһыыта уруккутуттан соһуччу, тосту уларыйан ылыыта өйө хамнаабыт диэн этиини билиниигэ тириэрдэр. Төбө араас доргуйуулара, улахан трамбалара киһи өйө хамнааһыныгар тириэрдиэхтэрин сөбүттэн сэрэхтээх буолуу, харыстаныы эрэйиллэр.

Сахалар үөрэхтэринэн киһи салгын кута мэйиитин тас сарыытыгар үөскээн сылдьар. Мэйии төһө элбэх мыччыстаҕастаах буолар да өйө элбиир диэн быһаарыыны туһаналлар. Тас сарыыга үөскүүрүттэн салгын кут көтөн, баран хаалара улаханнык түргэтиир.

Киһиэхэ өйө хамнаан, долгуйан, дьалкыйан ылыыта улахан итэҕэс, сотору-сотору хатыланнаҕына ыарахан ыарыыга кубулуйуон сөбүн тэҥэ, сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Ол курдук, арыгыны элбэҕи иһэн итирэн өйө хамнаабыт киһи оҕо ытыырын тулуйбакка ылан түннүгүнэн быраҕан кэбиспитэ, онтон дьахтар кыра оҕотун тиэстэ хаптатарынан кырбаабыта биллэллэр.

Өйдөрө хамнаабыт кэмигэр ыар, киһи быһыытыттан таһынан барар быһыылары оҥорон кэбиһээччилэр элбээн иһэллэр. Ол барыта оҕолору кыра эрдэхтэринэ ийэ куттарын үчүгэй быһыылары оҥотто-рон үгэстэргэ ииппэккэ оонньото эрэ сылдьыы, атаахтатыы, бэйэмсэх, улаатымсык, тулуура суох оҥорон кэбиһии ыар содула буолар.

Өй кыратык хамнаан ылыыта мэйии эргийэн ыларыттан биллэр уонна ыарыы саҕаламмытын киһиэхэ тириэрдэн сэрэхтээх буолуута улаатарын ирдиир. Кыратык хамнаан ыларын киһи билиммэккэ сылдьыан сөп буоллаҕына, ыарыы улааттаҕына кыайан турбакка сууллан түһэ сылдьара тиийэн кэлиэн сөбүттэн эрдэттэн эмтэнэрэ эрэйиллэр.

Өй хамнаан ылыыта киһи икки харахтара тус-туспатык көрө сылдьалларын үөскэтэрэ массыынанан сылдьарга сэрэнэри ирдиир.

Сис тоноҕоһун ыарыылара моонньу эбэтэр сиһи хамсаттахха со-тору-сотору мэйии эргийэригэр тириэрдэллэр, элбэхтик эмтэнэргэ күһэйэллэр. Мэйиигэ хаан эргиирэ ханан эмэ кыратык да харгыстаныыта өй хамнааһынын, мэйии эргийэрин үөскэтэр.

Өй эмискэ хамнааһына урукку кэмнэргэ дьон элбэхтик мэнэрийэллэригэр тириэрдэрин суруйаллар. Мэнэрик диэн соһуйан дуу, хайаан дуу салгын кута соһуччу көппүт, ийэ кута салайар кэмигэр киирбит киһи ааттанар. Мэнэрийэригэр ону-маны элбэҕи, үөйбэтэҕи-ахтыбатаҕы саҥаран кэбиһиэн сөп. Биир эмэ кэмҥэ ийэ кутун өйүнэн-санаатынан туһанан араас ырааҕы да билгэлээһиннэри таба этэн кэбиһиэн сөбүттэн мэнэрик ырыатын кэтээн истэллэр эбит.

Бу быһаарыы табатын гипностаах дьон дакаастыыллар. Ханнык эрэ гипноска киирэр киһини булан гипностаан утутан баран ону-маны билгэлээһиннэри ыйыттахтарына таба эппиэти биэрэр эбит.

Өй хамнааһына, улаханнык буккуллан ылыыта киһиэхэ соһуччу киириэн, оҥорор быһыыта тосту уларыйан ылыан, сыыһа-халты хамсаныан, ураты, урут оҥорботох быһыыларын оҥорон кэбиһиэн сөп. Өй хамнааһына киһи харахтарын көрүүлэрин эмискэ уларытан үрүҥүнэн-харанан көрдөрүөн сөп. Итини тэҥэ, киһи муҥуругар диэри ыгы-лыннаҕына хараҕа кытарара, кыһылынан көрөрө биллэр.

Суол абаарыйаларыттан саамай улаханнара, элбэх киһини өлүүгэ тириэрдэллэрэ баран иһэр суолтан туораан тахсан утары иһэр массыынаҕа киирэн биэрии буолар. Сылайбыт, аанньа утуйбатах суоппар харахтарын көрүүлэрэ эмискэ арахсан, икки аҥы баран хааллаҕына, утары иһэр массыынаны туораттан иһэр курдук сыыһа көрөн суолтан туораан биэрэн абаарыйаны оҥоруон сөп.

Өй кыратык да хамсааһына айаннаан иһэн массыынаны туормастаан тохтотууга биллэн кэлэр. Сэрэммэккэ эмискэ туормастаан кэбиһии киһи өйүн хамсатан сыыһа туттунарыгар тириэрдиэн сөп.

Өй куруук харыстана, соһуччу хамнааһыннарга түбэһииттэн сэрэнэ сылдьыахтааҕын улаханнык соһуйуу, куттаныы өй баайылларыгар тириэрдэрин тэҥэ, өй хамнааһынын, буккулларын үөскэтиэхтэрин, сыыһа-халты тутуннаран кэбиһиэхтэрин сөбө буолар.

Ырыынак олоҕо ыараан, үлэ оҥорон таһаарыыттан, төһө барыһы киллэрэриттэн тутулуга улаатан иһэрэ биллэр. Кыайа-хото, барыстаахтык үлэлээһин киһиттэн бэйэтиттэн, өйүттэн-санаатыттан тутулуга өссө улаатан истэҕинэ, дьон өй хамнааһынын ыарыыларынан ыалдьаллара эбиллэн иһэр. Психологтарга, неврологтарга дьон көрдөрө сатыыллара, сүбэ-ама көрдүүллэрэ элбээбитэ бэлиэтэнэр. Адьас кыамматтар ханнык эрэ таҥараны итэҕэйэн, улахан кыахтаах курдук санааларыттан үҥэ, көрдөһө сатыылларын тэҥэ, дьонтон, улахан салайааччылартан көмө көрдүүллэрэ үксээн сылдьар.

Кыра эрдэҕиттэн аһара атаахтык иитиллэн көҥүлүнэн сылдьан улааппыт, төрөппүттэрин бэлэмнэригэр үөрэнэн хаалан бэйэтин улаханнык, аһара үчүгэйдик санана үөрэммит киһи олоххо көрсөр кыра да ыараханнары улахан эрэйдэниитэ суох кыайан тулуйбат, бары барыта киниэхэ улахан эрэй буолан иһэр. Бу быһаарыыны эдэр кэргэнниилэр ыал буола түһэн баран арахсыылара элбээһинэ чуолкайдыыр. Ол курдук, кыра эрдэҕиттэн бэлэмҥэ үөрэнэн хаалбыт, олоҕор кыра да ыараханнар көстөн кэллэхтэринэ, үлэтэ, ирдэбилэ элбээтэҕинэ, олору тулуйан, үлэлиирин эбэн биэрэрин оннугар төрөппүттэригэр төннөн тиийэллэрин ордорор эдэрдэр билигин элбээтилэр.

Россия өр кэмҥэ олорбут салайааччыларын өйдөрө-санаалара халыйан, аҥар, бэйэлэрин аһара үрдүктүк, үчүгэйдик сананыыларын диэки өттүгэр хамсаан атын, куһаҕаны санаабат да омуктары кытта тапсыбат кэмнэригэр киирэн сылдьаллар. Үчүгэйтэн үчүгэй буолар санаа аһара баран кэрэ диэҥҥэ тиийдэҕинэ уонна өссө ааһа бардаҕына кэрээнтэн тахсыы диэҥҥэ тиийэн хааларын табатык сыаналаан өй-санаа халыйыытын көннөрүү эрэйиллэр кэмэ кэллэ. (12,114).

Кэрэ буолууга тиийбит омук дьоно үлэни кыайа-хото үлэлээбэттэр, кэрэлэрин эрэ көрдөрө, артыыстыы сылдьаллара улаатан хаалар. Атын үлэни-хамнаһы кыайар омуктар куһаҕаннык үлэлээччилэри үлэлиир үлэлэриттэн үтүрүйэн, туоратан олорор сирдэрин былдьааһыннара саҕаланан эрэр. Урукку кэмнэргэ маннык үтүрүйсүүлэр, хабырыйсыылар улахан, уһуннук барар сэриини саҕалыылларын гражданскай сэриилэр диэн ааттыыллар.

Саха дьоно өй хамнааһынын бу уратытын үөрэтэн билэн былыргы кэмнэргэ тылларыгар киллэрбиттэрин туһаннахпытына бэйэлэрин аһара үчүгэйдик, улаханнык сананар омуктар сайдыылара бүтүүтүгэр, эстиилэрэ кэлэригэр кэрээннэриттэн тахсаллара быһаарыллар.

Сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр кэрээнтэн тахсыыны маннык быһаарар. Атын дьонтон бэйэ үчүгэйин, ордугун, кэрэтин билиниитэ аһара бардаҕына атыттары, барыларын кэриэтэ куһаҕаннарынан, абааһыларынан ааттыырга тиийдэҕинэ, олору суох оҥоруу, туоратыы “үчүгэй” диэн ааттанар быһыыга уларыйдаҕына кэрээнтэн тахсыы үөскүөн сөп.

Биһиги аһара үчүгэйбит, арийскай расабыт диэн ааттаммыт немец нацистара, ол үчүгэйдэриттэн өйдөрө хамнаан, атын кыра, куһаҕан омуктары суох оҥортоон кэбиһэ сатаабыттара, кэрээннэриттэн тахсаннар дьону элбэҕи өлөртүүргэ араас саҥаны айыылары оҥорон киэҥник туһаммыттара да, эйэлээх, киһилии олоҕу сөбүлээччилэр бары кыттыһаннар элбэх сиэртибэлэринэн кыайбыттара.

Эстэн, мөлтөөн эрэр омук бэйэтин омугун көмүскэнэ, харыстыы сатаатаҕына “улуу омукпут” диэн этиини тутуһан бэйэтин омугун күүһүрдэ сатыыр кэмэ кэлэрэ кэрээнтэн тахсыыга тириэрдэр. Бу көмүскэнэ сатааһын билигин нууччаларга үөскээн, “улуу Россия” диэн этиини элбэхтик туһаныы сайынна. Бу улуу буолары баҕара санааһын аһара баран элбэхтэр өйдөрө хамнааһынын үөскэтэн улахан сэриини саҕалаабаталлар диэн Аан дойду дьоно бары сэрэнэллэрэ күүһүрдэ.

Онон биирдиилээн дьон өйдөрө хамнааһынын медицинэ эмтиир кыахтаах, онтон омук, элбэх дьон өйдөрө хамнааһынын содулун, кэрээнтэн тахсыыны сахалар эрэ үөрэтэн тылларыгар киллэрбиттэр.

ОХСОР ОХСУБУТ

Охсор охсубут диэн аныгы инсульт ыарыы сахалыы ааттанар. Соһуччу кыайан хамсаммат буолан хаалыыны охсор охсубут дииллэр. Кыайан хамсаммат буолуу буор кут ыарыыта. Мэйиигэ тымырдара быстан хаан туруутун ыарыытыттан буор кут улаханнык буккул-луутун аныгы медицинэҕэ инсульт диэн ааттыыллар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн эт-сиин эмиэ икки аҥы арахсарынан киһи хайа эрэ өрүтэ, аҥар, уҥа эбэтэр хаҥас өрүтэ инсуллуон, хамсаабат буолуон сөп. Билигин медицинэ науката инсуллаабыт киһини быыһыыр, өрүһүйэр кыаҕа улаатта. Эмтээһин төһө эрдэттэн саҕаланар да ситиһиилээх буолар кыахтанар.

Афанасий Лугинов инсуллаан, охтон, кыайан хаампат буолан баран сонно тута эмтэнэн үтүөрбүтэ, көнөн хаалбыта. Билигин даҕаны оҕолору тустуу саҥа ньымаларыгар иитэ, үөрэтэ сылдьар. Инсульт билиннэҕинэ сонно эмтэнии, харыстаныы биллэрдик туһалыыр.

Төбөнү кыра эрдэхтэн харыстыы сылдьыы эрэйиллэр. Араас төбө трамбалара инсульт ыарыыга тириэрдиэхтэрин сөп. Икки харах икки аҥы көрө сылдьаллара мэйии үлэтэ кэһиллиитин биллэрэр.

Инсульт ыарыы хаан мэйиигэ тымырдарынан тиийбэт буолан хаалыытыттан эбэтэр тымырдар бүөлэнэн тоҕо барыыларыттан буолар. “Кыыһырыыттан хаан хойдор” диэн сахалар этэллэр. Бу этии табатын кыраттан сылтанан үгүстүк кыыһыра сылдьарын туттуна сатаан эрэйдэнэр киһи эбэтэр улаханнык, сиэри таһынан кыыһырыы кэнниттэн инсульт ыарыы кэлэн хаалара биллэрэр.

Соһуччу инсульт буолбутун киһи этигэр-сиинигэр маннык уларыйыылар киирбиттэриттэн билиэххэ сөп:

1. Мэйии эргийиитэ, соһуччу охтон хаалыы буоллаҕына.

2. Үөрэн көрдөрдөҕүнэ дьабалдьыта ханньары баран хаалбыт, аҥар өрүтэ аллараа түспүт буолар.

3. Саҥата кыайан тахсыбат, бөлүөхсэн хаалар.

4. Илиилэрин кыайан хамсаппат турукка киирэр.

Киһи маннык турукка соһуччу киирэн хааллаҕына олус түргэнник медицинэ көмөтө эрэйиллэр. Ону тэҥэ, олох уопута үөскэппит ньымаларын туһаныахха сөп. Маннык турукка тиийбит киһиэхэ медицинэ көмөтө хойутаатаҕына тарбахтарын төбөлөрүн тэһитэ кэйэн хаанын таһаара түһэн биэрдэххэ туһалыыр диэн сүбэни биэрэллэр.

Аныгы медицинэ науката “Кардиомагнил” диэн эми оҥорон таһааран тымыр бүөлэниититтэн харыстанарга анаан туһанарга рекламалыыр. Сааһырбыт, аанньа хамсаммат турукка киирбит дьон иһэ сылдьаллара туһалаах диэн этэллэр.

Саахымат оонньуута төһө да үчүгэй, сымнаҕас курдугун иһин уһуннук тулуйан оонньооччулар аҕыйахтар, чахчы бөҕө мэйиилээхтэр, түргэнник уоскуйар кыахтаахтар тулуйаннар уһуннук оонньууллар. Үгүстэр кыаттаралларын кыайан тулуйбат ыгым, эйэлэспэт кытаанах майгылаахтар оонньуу олорон инсультаан хаалаллара биллэр.

Николай Пахомов лаппа үчүгэйдик оонньуур эрээри, кыаттарарын тулуйбат ыгым майгылааҕа, онтуката тардан оонньуу олорон инсультаан сууллубута. Улахан саахыматчыт Анатолий Жирков эмиэ инсультан өлбүтэ. Саахымата суох табыллыбат Владимир Фомин инсуллаан баран үтүөрэн сылдьа сатаабыта.

Аныгы медицинэ науката киһи стреһи таһаарбакка, бэйэтигэр хаатыйаланан сылдьарыттан мэйии тымырдара аһара күүрүүлэригэр тириэрдэрэ киһиэхэ туох да үчүгэйи оҥорбот диэн этэр. Аһара эйэлэспэт, бырастыы гыммат, сыыһаны оҥорбутун көннөрүммэт майгы эмиэ стресс курдук дьайыыны оҥороруттан инсульт буолуон сөп.

Сөптөөх быһаарыыны кыайан ылыммакка өр кэмҥэ муучу буолан эрэйдэнии киһини инсультка, инфартка тириэрдиэн сөп. Мааны кыыһа кыайан үөрэххэ үөрэммэккэ күүлэйдээн уһуллубутун кыайан тулуйбакка бэрт сымнаҕас, көрсүө, сэмэй майгылаах Н.Михайлов үлэлии сылдьан инфарктаан охтубута.

Уола арыгылыырын тулуйбакка кытаанах майгылаах эмээхсин инсуллаабыта эрээри, сыыйа көнөн, уһун үйэни ситиспитэ. Үчүгэй көрүү-истии, аһара эйэлэспэт майгы көнүүтэ биллэрдик туһалаабыта.

Сахалар үөрэхтэринэн көрсүө, сэмэй майгы, киһи быһыытын тутуһа сылдьыы өй-санаа туруктаах буоларыгар улахан көмөлөөхтөр. Сыыһа туттунар дьон хаһан баҕарар баалларыттан, олору бырастыы гыныы, өйү-санааны уларытан биэрии, оҥорор быһыыны көннөрүү, тупсарыы, эйэлэһиини үөскэтии доруобай буолан уһун үйэни ситиһии сүрүн төрүттэрэ буолаллар. Сыыһа туттубут дьону бырастыы гыныы куһаҕан санаалар мунньуллууларын суох оҥорон өйү-санааны ыраастыыра, сымнатара ордук улахан туһалаах.

Киһи олоҕун сыалынан уһун үйэни ситиһии буолар. Бу үтүө баҕа санааны ситиһиигэ оҕо кыра эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй буолуута туһалыырын сахалар былыргыттан билэннэр олохторугар туһанарга анаан таҥара үөрэҕэр киллэрэн сылдьаллар.

Айылҕа киһиэхэ биэрбит араас хамсаныылары оҥорор аналын толоро сылдьарын эмиэ ирдиир. Экономика сайдыыта дьон олорон эрэ уһуннук үлэлииллэрин, аанньа хамсамматтарын, эрчиллибэттэрин үөскэппитэ, доруобуйалара мөлтөөһүнүгэр тириэрдэр. Күүскэ хамсанан биэрэн сүрэхтэрин эрчимнээхтик үлэлэтэн, эрчийэн хааннарын хачайдаппаттарыттан кыра тымырдара хатыран, быһыта баран, бүөлэнэн хааллаҕына инсульт ыарыы булуон сөп.

Бэйэ кыайарынан спордунан, араас эрчийэр хамсаныыларынан утумнаахтык дьарыктана сылдьарын киһи сүрүн чааһа, этэ-сиинэ эрэйэр. Бу быһаарыыны киһи олоҕун сыала оҥоруннаҕына, куруук хамсаныыларынан эрчиллэ сырыттаҕына үйэтэ уһуурун ситиһиэн сөп.

Онон инсульт ыарыы булан охсор охсоругар түбэспэт туһугар киһи эдэр, кыанар эрдэҕиттэн доруобуйатын көрүнэн араас спорт көрүҥнэринэн, эрчиллиилэринэн дьарыктана сылдьара эрэйиллэр.

ДЬАЙЫЫ

Дьа диэн өй-санаа баарын быһаарар сүрүн тылбыт. Сахалар санаа күүһүн үөрэтэн дьай диэн тылы үөскэппиттэр. “Дьа” диэн өй-санаа баарын биллэрэр тылга хамнааһыны үөскэтэр “й” дорҕоон холбоспутуттан дьай диэн тылбыт үөскээбит. (12,102).

Дьай диэн санаа хамнааһына, туох эмэ үлэни оҥоруута ааттанар. Дьайыы диэн буоллаҕына санаа хайа эрэ диэки хайысхаланан баттааһыны оҥорорун биллэрэр. Дьайыы төһө да икки өрүттэннэр; үчүгэй уонна куһаҕан диэн араҕыстар даҕаны, санаа эрэ буолан ханнык да хамсааһыны оҥороро быһаарыллыбат.

Киһиэхэ ханнык эрэ санаа дьайыыта тиийбитэ ханан эрэ этэ-сиинэ дьырылаан, онон дьагдьайан ыллаҕына биллэр. Дьырылааһын, дьагдьайыы төһө күүстээҕэ санаа дьайыыта төһө улаханын быһаарар.

Санаа күүһэ киһиэхэ биллиитэ ханнык эрэ дьайыыны үөскэтэр. Киһи кэтэҕэ дьырынаан ылыан эбэтэр көхсө дьагдьайбыт курдук буолуон сөп. Ону тэҥэ, соһуччу урут санаабакка сылдьыбыта киирэрэ биллэр. Ыраах сылдьар киһини эмискэ санаан ылыы ону биллэрэр. Бу туоһутунан ханнык эрэ солун эбэтэр сурах кэлиэн эмиэ сөп.

Дьай диэн өй-санаа баарын уонна хамнааһынын биллэрэр тылы сахалар олус былыргы кэмнэргэ үөскэппиттэр. Бу дьай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллибититтэн үөскээбит дьайыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ, айылҕа уларыйан биэрэр төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр:

1. Үчүгэй, туһалаах дьайыы. Үчүгэй санаалар киһиэхэ киирдэхтэринэ үчүгэй дьайыыны оҥороннор элбэтиэхтэрин сөп. Ону тэҥэ, атын киһиэхэ үчүгэйи баҕара санааһын киһи үчүгэй санааларын элбэтэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. Бу санаалар туһалаах сабыдыалларынан киһи үчүгэйи оҥороро үксүөн сөп.

2. Куһаҕан, хара дьайыы. Киһи үчүгэй санааларын тэҥэ, куһаҕан санаалара эмиэ тарҕанан дьайыыны оҥороллоро биллэр. Дьон санаалара куһаҕан өттүгэр уларыйдаҕына маннык дьайыылар ордук элбээн хааланнар киэҥник тарҕаналлар. Бэчээт, телевизэр үлэлэрэ сэрии диэки салаллыылара араас сирдэргэ сэриилэр элбииллэрин үөскэтэр. Хара санаалар дьайыыларыттан ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх киһи куһаҕаны, быстах быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөп.

Дьайыы оҥорор сабыдыалыттан куһаҕан, быстах быһыылар ордук элбэхтик оҥоруллан хаалалларыттан бу тыл куһаҕан өйдөбүлэ улаханнык элбиирин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр.

Киһи хаһан баҕарар араас санаалар тастан дьайыыларын иһигэр сылдьар. Сахалар “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиилэрэ элбэхтэр санаалара хайа диэки салалларыттан; эйэлээх олоҕу дуу, сэриини дуу саныылларыттан барыларын олохторо тутулуктанар.

Киһи ийэ кута саҥа оҥорор быһыыларын барыларын урукку иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрүүнү оҥорор. Бу үгэстэргэ сөп түбэспэт, таһынан барар быһыылары оҥорбокко хаалларан иһэр кыахтанар.

Оҕо ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ, киһилии быһыыга кыра эрдэҕинэ иитиллибэтэҕинэ өйө-санаата туруга, ханнык да хонтуруола суоҕуттан араас санаалар дьайыыларыгар түбэһэн биэрэн быстах быһыыны оҥо-рон кэбиһиэн эбэтэр бэйэтэ сыыһа-халты туттунуон сөп.

Дьайыы диэн санаа күүһэ, санаа хамнааһынын, баттааһыны оҥорорун биллэрэр. Тастан киирэр санаалар киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар, салгын кутугар биллибэккэ эрэ дьайыыны оҥороллорун эт-сиин билэр. Санаа киһиэхэ дьайыытын маннык бэлиэлэринэн билиэххэ сөп:

1. Эмискэ ханан эрэ дьагдьайан ылыынан дьайыы баара биллэр.

2. Урут биллибэт, ураты санаа эмискэ киирэн кэлиититтэн ханнык эрэ дьайыы баара быһаарыллар кыахтанар.

3. Эт-сиин уларыйыытыттан; кытарыытыттан, тиритииттэн, тардыалааһыныттан таһыттан дьайыы баара биллэр. Дьайыы бу көрүҥэ араас билгэлээһиҥҥэ, биттэниигэ туттуллар. Ытырдан баран ким эрэ аҕынна диэн быһаарыыны туһаныы билигин да туттулла сылдьар. Хайа эрэ хааһым тардыалаата, үөрээри гынным быһыылаах диэн этиини куруук туттабыт. Арай уҥа уонна хаҥас диэн араарыы эр дьоҥҥо уонна дьахталларга тус-туспа дьайыыны оҥороллорун билгэлээһиҥҥэ таба туһаныы эрэйиллэр. Уҥа өрүт диэн эр дьон өрүттэрэ, онтон хаҥас өрүт дьахталлар киэннэрэ буолар.

Көрсүө, сэмэй майгылаах, ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга кыра эрдэҕинэ иитиллибит, боччумнаах киһи хантан эрэ киирэн кэлэр быстах санааларга оҕустарбат, сыыһа-халты туттубат кыахтанар. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыыларга иитиллибит ийэ кута оҥорор быһыытын хаһан баҕарар хонтуруоллуур, көннөрөн биэрэр кыахтааҕа сыыһа туттунарыттан харыстыыр аналлаах.

Оҕо кыра эрдэҕинэ тугу билбитэ барыта саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар үгэс буолан ууруллан, мунньуллан иһэр. Саҥаны, уратыны билиититтэн ийэ кута үөскүүр. Ол иһин, кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыылары оҥотторон оҕо ийэ кутун иитии диэн сахалар төрүт билиилэрэ олохсуйбут үгэскэ кубулуйан сылдьар.

Ийэ кута кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх, санаабычча быһыыланар, быстах быһыыны оҥорор киһи тастан киирэр араас санаалар дьайыыларыгар киирэн биэрэриттэн быстах быһыыны оҥорон кэбиһиэн сөптөөх киһи буола улаатар. Ол курдук, субу оҥорор быһыыта кини санаатыгар саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар, ийэ кутугар саҥа ууруллан умнуллубат буолан иһэр. Быстах быһыылары оҥоруу саҥаны айыы буолан ийэ кутугар ууруллан иһэриттан быстах быһыылаах киһиэхэ кубулуйан хаалыан сөп.

Атын санаа киирэн оҥорор дьайыытыттан туруга суох, үчүгэй үгэстэргэ иитиллибэтэх өй-санаа уларыйыан, буккуллуон сөп. Дьайыы аһара түргэниттэн киһи оҥорор быһыылара быстах, ситэ ырытыллыбатах, быһаарыллыбатах быһыыларга кубулуйалларыттан, бу тыл куһаҕан өйдөбүлэ элбээн хаалар.

Араас быстах, куһаҕан, хара дьайыыларга киирэн биэрбэтин туһугар оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга, үчүгэй майгыга иитилиннэҕинэ эрэ сыыһа-халты туттубакка олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанар. Бу быһаарыыны тутуһан бары ийэлэр оҕолоро кыра, ийэ кута иитиллэр кэмигэр кыһанан үчүгэй быһыылары оҥорорго иитиэ, үөрэтиэ этилэр. Ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорон үчүгэй үгэстэргэ иитиилээх оҕо, киһи таһыттан киирэр дьайыыларга баһыттаран урукку санаата уларыйа охсубат. Ол курдук, киһи саҥа үөрэҕи ылынарыгар, ураты быһыыны оҥороругар ийэ кутугар уруккуттан иҥэн сылдьар үгэскэ тэҥнээн көрөн ылынар. Саҥа киирэр үөрэх ити тэҥнэбилгэ сөп түбэстэҕинэ эрэ олохсуйбут өйү-санааны уларытара кыалларын сахалар туһаналлар.

Дьайыы диэн санааҕа уларытыыны киллэрэрэ салгын кукка биллиэн сөп. Дьайыыны ийэ кут, ол аата үгэстэр оҥороллор. Бу дьайыы баарын киһи түүллэрэ биллэрэллэр. Ол курдук, умнуллубат түүллэр киһи өйүн-санаатын кыралаан да буоллар уларыталлар. Эбэтэр киһи утуйан турдаҕына ханнык эрэ ураты санаа баар буолбута биллэр.

Ханнык баҕарар төрөппүт оҕото киһилии быһыылаах, киһилии майгылаах, үлэһит буола улаатыан баҕарар. Бу үтүө баҕа санаа туоларын туһугар, оҕо кыра эрдэҕиттэн кыһанан үчүгэй быһыылары оҥоттордоххо ийэ кута үөскүүр үгэстэринэн иитиллэр, үөрэтиллэр уонна элбэхтик хатылаан умнуллубат оҥорон иҥэриллэр.

Оҕону кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэргэ иитэр, үөрэтэр судургу диэни сахалар билэллэр. Ол курдук, оҕо кыра эрдэҕинэ төрөппүтэ этэрин истэриттэн, толороруттан уонна туох билбитэ барыта саҥаны билии, саҥаны айыы буолан өйүгэр-санаатыгар сонно ууруллан, ийэ кутун үөскэтэн иһэллэриттэн үөрэҕи ылынара түргэтиир. Ону тэҥэ, төрөппүт оҕоҕо тэҥнээтэххэ аһара улаханыттан оҥорор сабыдыала эмиэ улаатан биэрэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри куруук үчүгэй быһыылары оҥотторон, олору үгэс оҥостон иҥэринэрин үөскэтэн иһии, ийэ кутун үчүгэй быһыыларга иитии диэн ааттанар уонна үчүгэй быһыылаах буола улаатарыгар тириэрдэр.

Иитии диэн бэлэм, үчүгэйэ биллэр быһыылары оҕоҕо оҥотторон, ол быһыылара үгэс буолан иҥэллэрин ситиһии буолар. Үчүгэй иитиилээх диэн ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо ааттанар. Кэлин киһи буолуу үөрэҕэ олоххо киирбитин кэнниттэн киһи оҥорор туһалаах үчүгэй быһыылара киһилии быһыы диэн туспа ааттанан таҥара үөрэҕин көмөтүнэн тарҕаммыт.

Араас эмтэр киһиэхэ дьайыыны оҥороллорун суруйааччылар булан бэлиэтииллэр. Күүстээх эмтэр дьайаннар буолуо, аны түүнү-күнү билбэккэ утуйа мээрик буолан хаалыахха сөбүн суруйаллар.

Киһи этэ-сиинэ тастан киирэр санаалары арааран билэр дьоҕура, өйө-санаата айылҕаттан, төрөппүттэриттэн эмиэ улахан тутулуктааҕын сахалар билэллэр уонна икки аҥы араараллар:

А. Бүтэй эттээхтэр. Ханнык да санаа-оноо таарыйбат, түүлү түһээбэт эбэтэр умнан кэбиһэр дьон бүтэй эттээхтэргэ киирсэллэр.

Б. Аһаҕас эттээхтэр. Таһыттан киирэр санаа дьайыытын билэр аһаҕас эттээх, түүллээх дьон аһаҕас эттээхтэр диэн ааттаналлар уонна күүскэ дьарыктанан ойуун таһымыгар диэри сайдыахтарын сөп.

Санаа киһиэхэ дьайыытын наукаҕа гипнос диэн ааттыыллар. Күүстээх санаалаах киһи санаата атын дьоҥҥо дьайар күүһэ улаатарын туһаныы буолар. Атын, тастан киирэн кэлэр санаалар дьайыыларыгар киирэн биэрэр киһи өйө буккуллан ылар буолуон сөп.

Санаалара күүстээх дьону билигин экстрасенстар диэн ааттыыбыт. Ырыынак олоҕо кэлбитин кэнниттэн сайдан, дьарыктанан эбиллэн иһэллэр. Күүстээх экстрасенстар киһи саныыр санаатын буккуйар кыахтаахтар. Саахымат улахан күрэхтэһиитигэр кыттааччылар бэйэлэрин талааннаах киһилэрин илдьэ сылдьаллара туһалааҕа В.Корчной А.Карповтыын матч оонньуулларыгар быһаарыллыбыта.

Ханнык баҕарар тыл бэйэтэ үөскээбит анал кэмнээх. Сахаларга “дьа” диэн өй-санаа баарын биллэрэр тыл хаһан үөскээбитэ өссө да биллэ илик. Индийэҕэ былыр джайнизм диэн итэҕэл тарҕаммыт уонна сахалар таҥара итэҕэллэригэр маарынныыра быһаарыллан эрэр.

Былыргы кэмнэргэ туох билбэттэрин, куһаҕаны барыларын абааһы оҥотторор диэн быһаараллара биллэр. Куһаҕан диэн тыл үөскүөн иннинэ туох куһаҕаны барытын дьаабы диэн ааттыыллара.

Дьаабы диэн тыл дьа уонна аба диэн тыллартан үөскэтиллибит. Дьа диэн тыл өй-санаа баарын биллэрэр буоллаҕына, аба диэн абааһы, куһаҕан диэн өйдөбүлү иҥэринэн сылдьар. Ол аата куһаҕан, абааһы өйө-санаата дьаабы диэн ааттанарын тылбыт бэйэтэ биллэрэр. Бу тыл арҕааҥҥы омуктар тылларыгар “дьявол” диэҥҥэ кубулуйан сылдьар уонна сахалар олус былыргы, саха тыла саҥа үөскүүр кэмнэриттэн өй-санаа үөрэҕин баһылаан тылларыгар киллэрбиттэрин быһаарар.

Онон дьайыы диэн тыл өйү-санааны дириҥник үөрэтиини былыр-гы кэмнэргэ саҕалаабыт сахалар санаа киһиэхэ оҥорор баттааһынын арааран билэн үөскэппит тыллара буолар.

САБЫДЫАЛ

Дьай ордук киһи санаатыгар сыһыаннаах, онтон сабыдыал киһи оҥорор быһыытыгар ордук чугас, буор кукка дьайыыта тиийэр. Дьа-йыы буор кукка сабыдыалы оҥорор. Ол курдук, сабыдыалтан киһи оҥорор быһыылара, хамсаныылара быһаччы уларыйыахтарын сөп.

Буор кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, үөрэммит үөрүйэхтэрэ ааттанар. Дьайыы буор кукка сабыдыалы оҥорон киһи араас, ураты, урут оҥорбот хамсаныылары оҥороругар тириэрдиэн сөп. Киһи оҥорор быһыыларын көстүүлэрэ атын тулалыыр дьоҥҥо оҥорор дьайыылара сабыдыал диэн ааттаналлар.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сабыдыалы маннык быһаарар. Сабыдыал диэн туохха эмэ туох эмэ күүһэ биллиитэ эбэтэр холобура тиийиитэ, батыһыннарыыта ааттанар. (10,368). Ол аата, атын киһи оҥорор быһыытын көрөн үтүктэн, батыһан оннук быһыыны оҥоруу сабыдыалга киирэн биэриини үөскэтэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ, айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн сабыдыал эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Үчүгэй, туһалаах сабыдыал. Сабыдыал буор кукка дьайыыны оҥорор. Оҕо үчүгэй киһилии, көрсүө, сэмэй майгылаах, үлэһит ыаллар оҕолорун кытта оонньуура, сылдьара кинилэртэн үчүгэй сабыдыалы ылынарыгар тириэрдэрэ туһаны оҥорор.

Ханнык баҕарар хамсааһын икки өрүттэнэн тахсар. Сабыдыал эмиэ дьай курдук эрээри, үчүгэй сабыдыала ордук элбэх. Үчүгэй сабыдыал диэн үчүгэй санаалары үөскэтэн үчүгэй быһыылары элбэтэр быһыы буолар. Спорт үчүгэй сабыдыаллааҕын бары билэбит, көрөммүт үтүктэн үөрэнэн эппитин-сииммитин дьарыктыырга туһанабыт.

Үчүгэй быһыылар билигин чахчы элбээннэр үчүгэй сабыдыал эмиэ үксээтэ. “Ууһу кытта олорор киһи уус буолар” диэн этии сабыдыал уһун кэмҥэ дьайыылааҕын биллэрэр. (6,77).

2. Куһаҕан, буортулаах сабыдыал. Сорохтор куһаҕаны эмиэ оҥоро сылдьалларыттан куһаҕан сабыдыал олору көрөн үтүктүүттэн, куһаҕан санаалары иҥэринииттэн, олор дьайыыларыттан үөскүүр. “Куһаҕаны үтүктүмэ” диэн куһаҕан сабыдыалга киирэн биэримэ диэн үөрэтии төрүтэ буолар. “С кем поведешься, что и пожнешь” диэн этии, бу сабыдыалы ылыныы туохха тириэрдэрин быһаарар.

“Уоруйаҕы кытта олордоххуна, уоруйах буолуоҥ” диэн этии сахаларга баара уоруу диэн куһаҕан быһыы олус былыргы кэмнэртэн баарын биллэрэр. Дьон өйө-санаата көнөрө, тупсара олус уһун кэми ылара уоруу өссө да баарыттан биллэр. Араас улахан, кыра уоруйахтары кытта охсуһуу, аҕыйата сатааһын билигин да бара турар.

Араас тастан дьайыыларга, сабыдыалларга киирэн биэрбэт туһугар киһи майгына кытаанах, чиҥ, кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибит буолара эрэйиллэр. Чэпчэки майгылаах киһи өйө буккуллара түргэниттэн араас дьайга, сабыдыалга киирэн биэрэрэ элбиириттэн майгынын дьарыктаан, кытаатыннаран биэриэ этэ.

Өһөс диэн тулуур өссө улааппытын биллэрэр тылбыт. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун тутуһуу оҕо тулуурун улаатыннаран араас быстах быһыыларга, сыыһа-халты туттунууларга киирэн биэрбэт кыаҕын улаатыннаран туһаны оҥорор.

Оҕону кыра эрдэҕиттэн тулуурга, дьулуурга иитиини, үөрэтиини ситиһэргэ Улуу Тойон таҥара үөрэҕин тутуһан үлэни оҥоруунан дьарыктааһын эрэйиллэр. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэх оҕо ону-маны, уратыны, урут суоҕу оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты туттунан кэбиһэрэ элбиириттэн харыстыыр аналлаах.

Саха дьоно өй-санаа уратыларын, уларыйарын, киһиэхэ биллибэтинэн дьайар күүстээҕин арааран билэннэр тылларыгар былыр үйэҕэ киллэрбиттэр. Хас биирдии тылларбытыгар дорҕооннорун дьайыыларыгар сөп түбэһэр өй-санаа үгэс буолан иҥэн сылдьарыттан тылбыт олус күүстээх уонна иччилэнэн хаалбыт. Бар диэн тыл иччитэ, ол аата үгэс буола сылдьар өйдөбүлэ иһиттэххэ дьайыыта тиийэриттэн киһи барыы диэн быһыыны оҥорорго күһэллэр.

Саха тылыгар өй-санаа иҥэн сылдьар, ол иһин иччилээх. Киһи өйүгэр-санаатыгар этиллибит тыл дорҕоонноро үөскэтэр хамсааһыннарын күүһүнэн дьайыыта тиийэр. Тыл төһөнөн күүскэтик, кытаанахтык саҥарыллар даҕаны дьайыыта күүһүрэр. Ол аата тыл дьайыыта дорҕоонноругар иҥэн сылдьарыттан итинник уларыйар.

Элбэхтик “рр” дорҕоону саҥарарыгар туттар киһи кыыһырымтаҕай буолара, кыра аайыттан кыыһыра охсоро биллэр. Кыыллар бары “рр” диэн ырдьыгынаан кыыһырбыттарын биллэрэллэрэ саба түһээччиттэн көмүскүүр. “Ыы” диэн ытааһын дорҕооно киһи истэригэр саамай куһаҕан дорҕоон буолар. Бу дорҕоону элбэхтик саҥарыы төһө эрэ кэминэн ытааһын үөскээн тахсарыгар тириэрдиэн сөп.

Дьайыы өйгө-санааҕа; салгын уонна ийэ куттарга сыһыаннаах, онтон сабыдыал эт-сиин хамсааһынын нөҥүө буор кукка дьайыыта тиийэр. Бу быһаарыы киһи салгын уонна ийэ куттара хамсаныылары оҥорууга быһаччы сыһыаннара суоҕун дакаастыыр.

Араас хамсаныылар, быһыылар атын киһиэхэ үтүктүүнү үөскэтэр көстүүлэрин дьайыылара сабыдыал диэн ааттанар. Сабыдыалтан киһи буор кута хамсаныылары быһаччы, үтүктэн ылынар.

Сабыдыал үлэҕэ үөрэтиигэ быһаччы сыһыаннаах. Оҕо үлэҕэ үөрэнэригэр хайдах туттары, хамсанары элбэх уопуттаах киһи, аҕата көрдөрөн, үтүгүннэрэн биэрдэҕинэ үлэҕэ үөрэтии лаппа улаханнык түргэтиир уонна табыллара элбиир кыахтанар.

Сабыдыал суох буоллаҕына оҕо үлэлиир хамсаныыларга үөрэнэрэ кыаллыбат, үлэ сатанара, табыллара улаханнык уустугурар. Үлэни сатаабатыттан, кыайбатыттан оҕо санаата түһэн үлэлиири быраҕыан сөп. Ол иһин, сахалар оҕо үлэҕэ үтүктэн үөрэнэрин биллэрэр “Үлэһит киһи оҕото үлэһит буолар” диэн этиини үөскэппиттэр.

Спорт сабыдыала оҕолорго ордук күүстээх. Бу сабыдыал спортсменнар кэтэ сылдьар формаларыттан саҕаланан хайдах имигэстик, кырасыабайдык хамсаналларын үтүктүүгэ тириэрдэриттэн спордунан дьарыктанааччылар эбиллэн иһэллэр.

Учуутал тас көрүҥүн дьайыыта үөрэнээччигэ улахан сабыдыалы оҥорор. Учууталы бэйэтин көрөн үтүктээччи оҕолор ордук элбэхтэр. Ол иһин, кыыс оҕолору дьахталлар, онтон уолаттары аҕа буолууну ситиспит эр дьон үөрэтэллэрэ ордук табыллар кыахтанар.

Сахалар уһун үйэни көрсүө, сэмэй дьон ситиһэллэрин билэннэр таҥара үөрэҕэр киллэрэн оҕолору үөрэтэллэр. Көрсүө, сэмэй буолуу үчүгэй сабыдыалын үлэни-хамнаһы кыайбыт, элбэх оҕолордоох, уһун үйэни ситиспит дьон атыттарга тарҕаталлар. Өй-санаа бу туһалаах уратытын аныгы психология науката саҥа дакаастыы сылдьар. Ол курдук, олоххо таба суолу быһааран туох барыта икки өрүттээҕин тутуһа сылдьыы уонна стрескэ ылларбат буолуу уһун үйэни ситиһэргэ кыах биэрэрин быһаарбыттар.

Онон сахалар өй-санаа үөрэҕэ төрөппүтү үтүктүүттэн уларыйар кэмин таба быһааран сайдыылаах киһини үтүктэн, батынан үөрэнэрэ ордук туһалааҕын билэллэрин сабыдыал диэн тыл баара биллэрэр.

УҺУН САНАА

Сахалар “Аан дойдуну санаа тутан турар” диэн этиини тутуһан, санаа киһи оҥорор быһыыларыттан эрдэлээн, инники иһэрин уонна дьон оҥорор быһыылара санаалара хайа диэки уларыйарыттан туту-луктааҕын билинэллэр. Билигин наукаҕа санааны ситэ үөрэтэ илик-тэриттэн сахалар өй-санаа үөрэҕин билиилэрэ туттуллууга киирэн бастаан иһэрэ табыллар кыахтанар. Бу этии дьон үгүстэрин санаалара хайа диэки уларыйарыттан Аан дойду олоҕо быһаччы тутулуктааҕын биллэрэр уонна өйдөспөт буолан икки аҥы арахсыыны тэрийии, эйэлэспэт өйү-санааны үөскэтии сайдыыта этиһиигэ, охсуһууга уонна улахан сэриигэ тириэрдиэхтэрин сөбүн биллэрэр.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон үчүгэй киһи буолар баҕа санаалара улаатан, тарҕанан Христос таҥараҕа кубулуйбута. Үчүгэй киһи таҥара, Христос үөскээһинэ дьон үчүгэйи оҥорор санаа-ларын үксэтэн биэрэриттэн Сир үрдүгэр үчүгэй быһыылар элбээһиннэрин билигин киэҥник тарҕатар кыахтанна.

Киһи оҥорор быһыылара санаата хайдаҕыттан тутулуктааҕын сахалар былыргыттан билэллэр, “Киһини санаата салайар” диэн этии таҥара үөрэҕин төрүтэ буолар. Үчүгэй санаалара элбэх киһи үгүс үчүгэй быһыылары оҥорор кыахтанарын былыр үйэҕэ быһааран таҥара үөрэҕэр киллэрэн олохторугар туһаналлар.

Уһун санаанан салайтарыы диэн ырааҕы, кэскиллээҕи, олоххо туһалааҕы ситиһэргэ сыал оҥостон олоҕу олоруу ааттанар. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ куорат дьонунааҕар, промышленность үлэһиттэринээҕэр уһун санаалаахтара хамнастарын уратыларынан, ылар барыстара хас да сылынан кэлэринэн быһаарыллар.

Уһун санаалаах саха дьоно сэбиэскэй былаас дьадаҥылары, туох да баайа суохтары өрө тутарын сөбүлээбэккэлэр кыахтара баарынан утарылаһа, сэриилэһэ сатаабыттара. Сэриигэ кыаттаран эрэ баран, бу олоххо сыыһа хайысханы тутуһар былааска бэриммиттэрэ.

Оҕону иитии икки өрүттээҕэ аймахтар, омук сайдыыны ситиһэллэригэр утарыта дьайыыны оҥороллор:

I. Үчүгэй иитиилээх. Оҕо ийэ кута үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит, кыра эрдэҕинэ туһа киһитэ буолан үлэлии үөрэммит уонна көрсүө, сэмэй майгылаах буолуута үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар.

Уһун санаа үйэлэргэ дьайар кыахтаах. Манна холобуру аҕаллахха, киһи көрсүө, сэмэй буолан үлэни кыайа-хото үлэлээтэҕинэ, оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ көрсүө, сэмэй майгылананнар, үлэлии үөрэнэннэр олохторо салгыы сайдарын, өссө тупсан иһэрин ситиһэллэр. Ол иһин үлэһит сахалар көрсүө, сэмэй буолууну тутуһаллар.

II. Куһаҕан иитиилээх. Оҕо атаахтык иитиллэн улаатара, аһара барар майгыланан хаалара, үлэни кыайан үлэлээбэтэ, сыыһа-халты туттунан куһаҕан быһыыга түбэһэрин элбэтэр уонна куһаҕан үгэстэнэн, үөрүйэхтэнэн хааларыгар тириэрдэр. Бу куһаҕан үөрүйэхтэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэллэриттэн аймахтара салгыы сайдаллара атахтанар, уһун үйэни ситиһэр кыахтара суох буолар.

Оҕо олоҕун хайдах олороро ийэ кута хайдах иитиллибититтэн улахан тутулуктаах. Атаах оҕо аймахтары эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр буоллаҕына, көрсүө, сэмэй буолуу тулууру улаатыннаран биэрэриттэн салгыы сайдыыны ситиһэллэрин үөскэтэр.

Саха омуга олус уһун үйэлээх. Казактар сэриилээн кэлиилэригэр үөскээбит балаһыанньаны таба сыаналаан кинилэр диэки буола охсон, киэҥ сирдэргэ тарҕаммыттара, хаан тупсарыыта дьайан ыраахтааҕы былааһын кэмигэр ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитэ. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сүрүн тутулугун билэллэриттэн уонна олохторугар туһаналларыттан казактар кэлиилэрин сайдыы киириитин курдук сыаналаан, ыарахан да буоллар бэринэн, сахалар саҥалыы сайдыыны ситиспиттэригэр оччотооҕу кэмнээҕи өй-санаа үөрэҕин билэр салайааччыларбытыгар махтал тылын этэбит.

Бэриммэккэ уһуннук сэриилэспит чукчалар, коряктар билигин кэлэн, хас эмэ сүүс сыллар ааспыттарын кэннэ, ааҕынан көрбүттэрэ хаан тупсарыытын туһамматахтарыттан ахсааннара улаханнык эбиллибэтэх, олорор сирдэрин лаппа кыараппыттар. Үөрэҕи, билиини баһылааһыннара эмиэ ити таһымынан хаалбыт.

Көрсүө, сэмэй быһыылаах, туох барыта икки өрүттээҕин тутуһар сахаларга махталбытын тириэрдэбит. Ол курдук, билигин даҕаны икки өрүттээх өйдөбүллээх тыллары туһана сылдьарбыт, бу быһаарыыны тутуһарбытын биллэрэр. Айыы, ытык, ынырык, алдьархай диэн тыллар иккилии; үчүгэй уонна куһаҕан өрүттээхтэрин өй-санаа сайдыбытынан быһааран икки аҥы арааран туһана сылдьарбыт айылҕа кэмэ кэллэҕинэ үөскэтэн биэрэр уларыйыытыгар, солбуйсан биэрэригэр сөп түбэһэрэ уһун үйэни ситиһэрбитигэр тирэх буолар.

Уһун санаалаах киһи көрсүө, сэмэй киһи буолар. Кини өйө-санаата туруктааҕыттан, кыра аайыттан буккуллан барбатыттан олоххо ситиһиилэри оҥорор кыаҕа улаатар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун үлэһит, көрсүө, сэмэй сахалар үөскэтэн оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр туһана сылдьаллар.

Элбэх оҕолоох буолуу уһун санааны үөскэтэр уонна оҕолору үлэҕэ үөрэтэр күүһү эбэн биэрэр. Биир эрэ оҕо иннин буолбакка, элбэх оҕону көрүү-истии, инникилэрин тэрийии бэйэтэ уһун санааҕа тириэрдэр. Элбэх оҕолоох ыаллар тутуһар, үлэҕэ үөрэтэр туһа киһитэ буолуу диэн үөрэхтэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөллөрө, кыралары харыстыыллара санааны уһатар, ыраахха тиийэрин үөскэтэр.

Тыа сирин уустук үлэлэринэн дьарыктанар сахалар уһун санаалаахтарыттан салайар былааһы революция оҥорон тосту уларытары сөбүлээбэтэхтэрэ. Өктөөп өрө туруутун кэнниттэн салайар былааһы дьадаҥылар; “эриэн тараһалаахтар”, сүрэҕэ суохтар, үлэлиэхтэрин-хамсыахтарын баҕарбаттар ылыыларын кэнниттэн быстах санааҕа баһыттарыы сайдыбыта. Үөһэттэн хамаандалаан колхозтары тэрийии диктатураны үөскэппитэ уонна сэриигэ бэлэмнэнии күүһүрбүтэ.

Сэбиэскэй былаас “айыыны үчүгэй” диэн этэн саха дьонун үксү-лэрин кылгас санааҕа киллэрбитин билигин ырыынак үйэтин көмөтүнэн туһанан көннөрдөхпүтүнэ табыллар. Сэбиэскэй былаас албыннарын оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээх-тэрэ, оччотооҕу учуонайдар “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа сектаны оҥорон салҕаан иһэллэрин тохтотуу ирдэнэр буолла.

Омук олоҕо уһун санааны тутустахха эрэ үйэлээх буолара кыаллар. Эр дьон уонна дьахталлар холбоһон ыаллары тэрийэллэр. Элбэх ыаллар олохторо холбонон аҕа уустарын уонна омугу үөскэтэллэр. Омук үйэтин уһуна сахалар билэллэринэн 9 үйэҕэ тиийэр уонна 3-түү үйэнэн быысаһан маннык бэлиэ кэмнэргэ арахсар:

1. Омук саҥалыы үөскээһинэ. Атын сайдыылаах омуктуун ыал буолан холбоһуу элбээһинэ омук хаанын тупсаран, доруобуйалара көнөн, ахсааннара үксээн саҥалыы үөскээһинин саҕалыыр.

2. Омук күүһүрүүтэ. Бэйэтин уратытын билиниитэ саҕаланар. Ахсаана эбиллэринэн туһанан олорор сирдэрин кэҥэтинэн, атыттары үлэҕэ кыайан баһылаан киэҥ сирдэри бас билиигэ ылыыта уонна барыһы биэрэр үлэ саҥа көрүҥнэрин сайыннарыыта табыллар.

3. Омук мөлтөөһүнэ. Уһун үйэлэр усталарыгар атын кыра омуктары баһылаан салайан үчүгэйэ улаатан аһара барыыта кэрэ буолууга тириэртэҕинэ атыттары куһаҕаннарынан ааҕыыга тиийэн хааллаҕына ыалы тэрийиилэрин суох оҥорон ахсааннара аҕыйыырын үөскэтэр. Дьахталлар баһылаан салайан барыылара кэлэн үлэни кыайан үлэлээбэт буолуу үөскээһинэ мөлтөөһүн бэлиэтэ буолар. Биир тылы булунуу уустугуран тус-туспа барыы үрэллиини, ыһыллыыны саҕалыыр.

Аан дойду бары омуктарыгар сайдыы, уларыйыы хамсааһыннара тохтообокко бара тураллар. Бары омуктар 9 үйэ иһигэр итинник уларыйыыларга түбэһэллэрин билиэхтэрэ этэ. Элбэх сэриилээх, үгүс ахсааннаах, киэҥ сирдэри баһылаабыт омук мөлтөөн эрэр кэмигэр күүһүрдэ, күүс киллэрэ сатааһын, “улуу омук” диэн ааттаан улуутумсуйарын аһара ыытыы улахан сэриини тоҕо тардар кутталы үөскэтэр. Ол курдук, улуу ааттаммыт омук атыттары сэниириттэн суох оҥортуур санаата улаатан хааллаҕына сэриини саҕалыан сөп.

Дьон уһун санааны тутуһаннар маннык уустук кэмҥэ түбэспит омукка көмөлөһөн, бары күүһүн сэриигэ буолбакка, эйэҕэ, үлэҕэ аныырыгар тириэртэхтэринэ сэрии буолара тохтуон сөп.

Ханнык эрэ кэмҥэ өй буккуллан ылыыта, “Кыайыыттан төбө эргийэр” кэмэ үөскээтэҕинэ уһуннук олорор салайааччылар быстах санааҕа оҕустаран сэрии суолун тутустахтарына, сиргэ алдьархайдар кэлиэхтэрин сөп. Уһун санааны тутуһуу туохха барытыгар сэрэхтээх буолууну улаатыннаран эйэлэһиини төрүттүүр. Айылҕаҕа тугу барытын харыстыыр, көмүскүүр санааны уһун санаа эрэ үөскэтэр.

Онон дьон олоҕо уһун санаанан салайтардаҕына эрэ табыллар кэмэ кэлэн турар. Аһара барыыны тохтотон уһун санааны тутустахха эрэ сиргэ сайдыы ситиһиллэр уонна уһун үйэлэнэр кыахтанар.

КЫЛГАС, БЫСТАХ САНАА

Саха дьоно быстах, түргэнник киирэн кэлэр санааны оҥорор быһыыга кубулутан иһиини сөбүлээбэттэр, куһаҕан да диэбэтэллэр киһини сыыһа-халты туттуннарара элбэҕин билэллэр, ол иһин сэрэнэллэр, быстах санаа диэн туоратан ааттыыллар.

Өй-санаа киһи күннээҕи эрэ дьыалаларынан дьарыктанарыгар тии-йэн хааллаҕына халыйыыга, быстах санааҕа киириигэ тиийэн хаалыан сөп. “Санаабычча быһыылаах” диэн этэн сахалар санаатар эрэ ону оҥоро охсор быһыыны сөбүлээбэттэрин биллэрэллэр.

Быстах, оҕоҕо үчүгэй эрэ буоллун диэн санаа дьайыытыттан оҕо иитиитэ сыыһа хайысханан баран хаалар. Оҕону атаахтатыы, бары баҕатын толоруу тулуура суох уонна бэйэмсэх буолуутун үөскэтэн өйө-санаата киһи быһыытын аһара барыытыгар тириэрдэрэ сыыһа-халты туттунуутун элбэтэн олоҕун ситэ олорботун үөскэтиэн сөп.

Быстах санаа быстах, ситэ толкуйдамматах, ырытыллыбатах, туох содул үөскүүрэ быһаарыллыбатах быстах быһыылары оҥорууга тириэрдэриттэн киһи оҥорор быһыыларын оҥоруон инниттэн сэрэнэрэ ирдэнэр. Тугу эмэ оҥоро охсон кэбиһэн баран куһаҕан буолан тах-сыбытын кэнниттэн соһуйан хаалааччылар куруук элбэхтэр. Ол курдук, саҥа тоҥмут мууһу кытаанах курдук сыыһа санаан күөлгэ киирэн ууга түһээччилэр син-биир бааллар.

Киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйара син ыраах. Бу ырааҕы дьон “Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс” диэн өс хоһооно оҥорон быһаараллар. Ол аата, киһи санаабыт санаатын айар диэн тылы туһанан элбэхтик хос-хос ырытан, сыымайдаан көрөрө оҥорор быһыыта табылларыгар тириэрдэн туһаны оҥорорун үөскэтэр. Бу өс хоһоонун туһана сылдьыы эдэрдэр оҥорор быһыыларын тупсарыыга туһалыыр. Быстах быһыы диэн санаабычча быһыыланыы, хантан эрэ санааҕа көтөн түспүт быһыыны үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаара, ырыта сатаабакка эрэ оҥорон кэбиһии ааттанар уонна үгүстүк сыыһа-халты буолан тахсар уратылааҕыттан куһаҕаҥҥа киирсэр.

Өй-санаа буккуллуута киһи быстах быһыылары оҥороругар тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Тулуура суох, буккуллар өйдөөх-санаалаах киһи быстах быһыыны оҥорууга киирэн биэрэр кыаҕа улаатан хаалар. Олорго киирэн биэриини барыга-бары солумсаҕырыы ордук элбэтэр. Ол курдук, ол-бу саҥаны, киһи билбэтин, оҥорботун билэ-көрө, оҥоро сатыыр, бииртэн-бииргэ көтүөккэлээн иһэр солумсах буолан хаалбыт киһи быстах быһыыны үгүһү оҥорон куһаҕаны элбэтиэн сөп. Быстах быһыыны өйдөрө-санаалара сүөһү өйүн таһымыгар түһэн сылдьар араас тиийиммэттэр, акаарылар элбэҕи оҥороллор.

Киһи таҥара үөскээбитин кэнниттэн киһи санаата киһилии санаа уонна быстах санаалар диэн икки аҥы арахсыбыттара. Өй-санаа, уһун санаа, киһи буолар баҕа санаа, киһилии быһыылар киһилии санааны үөскэтэллэрин сахалыы таҥара үөрэҕэ тутуһар.

Эт-сиин аһыырга, сииргэ баҕа санаата быстах санаалары киһи аччыктаатар эрэ үөскэтэн иһэр. Хантан эрэ аһылыгы булунан аһыыр санаа киһиэхэ киирэн аһыыр сири көрдүүрэ саҕаланар.

Эр киһи этин-сиинин баҕа санаата мунньуллан улаатар. Быстах санааны туттуммат буолуу киһини сыыһа-халты туттунууга тириэрдиэн сөп. Дьахтары кытта сыһыаҥҥа быстах санааҕа киирэн хаалбакка уһун санааны тутуһуу табыллар. Киһи быстах киирэн кэлэр санаа-ларын тулуйан уһун, кэскиллээх, киһилии санааларга киллэрэн биэрдэҕинэ эрэ, киһи быһыылаах киһиэхэ кубулуйар кыахтанар.

Быстах санааны тутуһа сылдьыы киһи кыыл өйүгэр-санаатыгар төннөн хаалыытын үөскэтиэн сөп. Кыыллары аһара баран харыстыы, бэлэми аһата сатааһын үөскээһинэ киһи бэйэтэ кыылга кубулуйан иһэригэр тириэрдэн быстах быһыылары оҥорооччулар элбииллэр.

Кыыллар эттэрин сиэбэт, үүттэрин испэт буолуу киһи өйө-санаата уларыйан бэйэтэ от-мас аһылыктаах кыылга кубулуйан биэрэригэр тириэрдэр. Итини тэҥэ, кыыллары “үчүгэй” диэн ааттааһын, аһара аһыныы киһини бэйэтин куһаҕаҥҥа, кыылга кубулутуон сөп.

Нууччалар “сука” диэн тыһы ыты ааттыыллар этэ. Бу тыһы ыты “девочка” диэҥҥэ уларытан эрэллэрэ мааны бэйэлээх кыыстара ыкка, кыылга тэҥнэнэн, оннук өйдөнөн-санааланан хаалыытыгар тириэрдэр. “Сука” диэн тыһы ыты ааттыыр тылы уларытан, солбуйан “девочка” диэни туһаныы дьахталлар үөрүнэн биир эрдээх, кыыллар курдук буолууларыгар тириэрдэр суол буолар. Кыыллары аһара аһыныы, оҥорор быһыыларын үтүктэ сылдьыы дьахталлар көҥүллэринэн барыыларын үөскэтэн дьон буор куттарын буккуйан кэбиһиэн сөп.

Дьон сыгынньахтанан иһэллэрин саҥаны айыыны, туох эрэ уратыны, ким да оҥорботун оҥоруу курдук саныыллара билигин элбээтэ. Европаҕа оҥорон туһана сылдьар аналлаах сыгынньаҕын сөтүөлүүр сирдэрин үтүктэн туһаныы тарҕанан иһэр. Маннык сирдэри Крыымҥа эмиэ арыйан үлэлэтэллэр. Тугу да оҥордоххо сааппат, кыбыстыбат буолуу диэн кыыллар майгыларын биллэр уратыта буолан билигин бу майгы аһара баран эрэр. Эдэрдэр кыра эрдэхтэриттэн атаахтык, ханнык да хааччаҕы билиммэккэ, көҥүллэринэн баран иитиллиилэрэ дьон көрөн турдахтарына куһаҕаны да оҥорон кэбистэхтэринэ сааппаттарын, кыбыстыбаттарын улаатыннарар.

Оҕолорго кыра эрдэхтэриттэн араас тупсубут, киһилии саҥарар, киһи курдук таҥнар кыыллары, мультфильмнары оҥорон көрдөрүү бэйэлэрин кыыл курдук сананыыларын үөскэтэрэ ордук куһаҕан.

Билигин араас кыыллар ахсааннара аҕыйаан көрүүгэ-истиигэ, көмөҕө наадыйаллара кырдьык элбээтэ. Халыҥ хаардаах, тымныы кыһыны этэҥҥэ туорааччылар аҕыйаан иһэллэр, эбии аһатан биэрии эрэйиллэр буолла. Кыыллары аһыныы төһө да туһалааҕын иһин аһара барбата син-биир ирдэнэрин булчуттар тутуһаллар.

Сахалар ханнык да кыыллары бэйэлэригэр, киһиэхэ тэҥнээбэттэр, өйдөрө-санаалара биир өрүтүнэн намыһаҕын, салгын куттара сайдыбатын билэллэр. Киһи үс куттаах уонна олоро; буор, ийэ, салгын куттар диэн араарыллан ааттаналлар. Атын тыынар-тыыннаахтар; кыыллар, көтөрдөр уонна балыктар икки; буор уонна ийэ эрэ куттаахтар диэн сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ тус-туспа араарар. Өйү-санааны маннык араарыы киһи хаһан даҕаны кыыллары кытта кыайан тэҥнэспэтин, баһылыыр оруолу ылан иһэрин биллэрэр.

Быстах санаа быстах быһыылары оҥорууну элбэтэн араас, ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥорууну үксэтэр. Үчүгэй, дьоҥҥо туһаны оҥорор айыылар олус эрэйдээхтэриттэн, элбэх үлэни, бириэ-мэни эрэйэллэриттэн, аҕыйахтара табыллан сатанарыттан эдэрдэр куһаҕаҥҥа тириэрдэн кэбиһэр уонна судургутук оҥоруллар быстах, куһаҕан айыылары үгүстүк оҥорууга тиийэллэр.

Эдэрдэр ханнык эрэ айыыны оҥорор санааларыгар тимир суол вагонугар бары көрөн олордохторуна сиэксинэн дьарыктанарга кытта тиийдилэр. Дьон киһилии быһыылар кыыллыы быһыылартан ханан арахсалларын син билэн тутуһа сылдьалларыттан маннык быһыыны оҥоруу сиэри таһынан барар, күлүгээннээһин диэн ааттанар уонна 5 сылга диэри хаайыыга олордуохтарын сөп.

Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара эдэрдэри саҥаны айа, оҥоро сатыылларын аһара күөртээн ол-бу, буолар-буолбат, ураты айыылары оҥороннор быстах быһыылары элбэтэллэрин үөскэттилэр. Бу бэйэлэрин “үчүгэйбит” диэн ааттана сатыыр дьон эдэрдэри куһаҕан быһыыны оҥорууга киксэрэн, тэптэрэн биэрэллэрин бэйэлэрэ да билэ иликтэрэ хомолтону үөскэтэр.

Онон түргэнник, соһуччу киирэн кэлэр санаа быстах быһыыны оҥорууга тириэрдэн кэбиһэрин сахалар үөрэтэн билэн быстах санаа диэн сөбүлээбэттэрин биллэрэн ааттаабыттар.

АЙЫЫ ЭТИИТЭ

Санаа олус түргэн. Хантан эрэ баар буола охсон хаалалларын киһи сэрэйэн эрэ билэр, арыыйда чуолкайдаан күүстээх санаалаахтар, экстраценстар эрэ быһааран биэриэхтэрин сөп. Араас үчүгэй да, куһаҕан да санаалар киһи баһыгар киирэн кэлэллэрин, баар буолан иһэллэрин туох да бопсубат. Санаа туохтан да иҥнибэт, хааттарбат.

Санаа төһө да элбэҕин иһин киһи олору барыларын оҥорор кыаҕа да суох, ону тэҥэ, бэйэтэ куһаҕаннарын билэр буоллаҕына, олору оҥорбото үөскүүрэ салгыы олоҕор туһалыыр. Сахалар ол иһин, оҕо улаатан истэҕинэ дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын аан бастаан билэрин “Тоҕус айыыны оҥорума” үөрэҕи таҥара үөрэҕэр киллэрэн ситиһэннэр, олору оҥорорун аҕыйаталлар. Санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйарыгар аан бастаан ийэ кут өйүн-санаатын, үгэстэрин кытта сөбүлэһиини, тэҥнээн көрүүнү аастаҕына эрэ салгыы оҥорул-лан тахсара табыллар. Бу сөбүлэһиини оҥоруу кэмэ тохтуу түһүү, тээтэҥнээн ылыы диэн ааттанар уонна киһи оҥорор саҥа, ураты быһыыларыгар барыларыгар кэриэтэ буолан ааһара биллэр.

Туох эмэ уратыны, билбэтин киһи оҥороору бэлэмнэннэҕинэ өр ырытар, толкуйдуур, онтон ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар сөп түбэстэҕинэ оҥорорго быһаарыыны ылынар. Ол курдук, урут оҥорбут бы-һыыта тугу эмэ туһалаабыта, барыһы аҕалбыта биллэн ийэ кутугар иҥэн сылдьар буоллаҕына, бу быһыыны тохтуу түһүүтэ, сөбүлэһиннэрэ сатааһына суох түргэнник оҥорон кэбиһэр кыахтанар.

Араас элбэх санаалартан туһата суохтарын, куһаҕаннарын киһи суох оҥорон, умнан кэбиһиитин өйү-санааны ыраастааһын диэн сахалар ааттыыллар уонна туһаналлар. Өйү-санааны ыраастыырга айыы этиитэ диэн үгэс туһалыыр. Ол курдук, айыы этиитэ диэн киһи урут суоҕу, дьон оҥорботторун оҥороору сананыыта эбэтэр оҥорбута уонна олор биллибит куһаҕаннарын атын киһиэхэ этэн тарҕатыыта ааттанар. Дьон бу куһаҕаны билэннэр оҥорботторо үөскүүрэ ситиһиллэр.

Сорох туһалаах да санаалары санаталаан ылаат, умна охсон кэбиһэн баран хатылаан өйдүү да сатаатахха туох да өйдөнөөччүтэ суох. Ол эрээри, биир ханнык эрэ санаа эбэтэр ким эмэ эппитэ өйгө киирэн хатанан хаалан баран букатын умнуллубакка, суох буолбакка эрэй-диир, аралдьыйа түһээри гыннар эрэ, ол санаа киирэн кэлэр. Бу санаа куһаҕан санаа буоллаҕына, умнуллубакка хос-хос хатыланан, үгэскэ кубулуйан, аны киһини бэйэтин куһаҕан быһыыны оҥотторон кэбиһиэн сөп диэн сайдан иһэр Кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Ол иһин, итинник дьөлө хатанар куһаҕан санаалары киһи умнан кэбиһэн өйүн-санаатын ыраастанар кыахтаах буолара эрэйиллэр.

Умнуллубакка эрэйдиир куһаҕан санааны киһи бэйэтэ кыайан суох оҥорбот буоллаҕына атын итэҕэйэр, эрэнэр киһитигэр этэн, бу киһи көмөтүнэн суох оҥоруохха сөбө саамай туһалаах уонна тиийимтиэ быһыынан, ньыманан ааҕыллар. Бары таҥара үөрэхтэрэ бу ньыманы туһанан итэҕэйээччилэр өйдөрүн-санааларын куһаҕан санааларыттан ыраастыырга аналлаах туому ыыта сылдьаллар.

Санааны атын киһиэхэ этии бу санаа үрэллиитигэр, ыһыллыытыгар тириэрдэн суох буола симэлийэригэр көмөлөһөр. Итини тэҥэ, бу туох санаа буоларын атын киһи көмөтүнэн ырытыы, дьиҥ суолтатын быһаарыы санаа умнулларыгар, симэлийэригэр туһалыыр. Ол курдук, бары өттүттэн ырытан таһаардахха, бу киһи санааҕа түһэн эрэйдэммитэ улахан суолтата да суох буолан хаалыан сөп.

Саҥа олоҕун олорон эрэр киһиэхэ олоххо көрсүллэр уустуктары улахан уопуттаах киһи быһааран, өйдөтөн биэрэрэ хайаан да эрэ-йиллэр. Аныгы олох албына ыгыытынан эдэрдэр кырдьаҕастарыттан туспа олорорго күһэллиилэрэ үгүс олоххо туһалаах сүбэлэри, этэн биэриилэри, көрдөрөн биэрэн үтүгүннэриини быһаччы ылалларын суох оҥорон оҕону иитиини, үөрэтиини атаахтатыыга тириэрдэрэ өй-дөрүн-санааларын туруга суох оҥорор.

Киһи киһиэхэ сыһыана оҥорор быһыыларыттан быһаччы тутулуктанарын сахалар билэннэр олохторугар туһаналлар. “Өҥө өҥөнөн, үтүө үтүөнэн төлөнүөхтээх” диэн этии итини быһаарар.

Итини тэҥэ, сахалар “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа бары тутулуктарын олус табатык быһаарар этиилээхтэр. Бу этии киһи бары оҥорор быһыыларын барыларын хабан быһаарарын таһынан хайдах быһыылары оҥорбутуттан көрөн икки аҥы эмиэ араарар:

1. Киһи үгүс дьон үчүгэй, туһалаах, киһилии диэн быһаарар быһыыларын оҥоро сылдьар буоллаҕына, үчүгэй быһыылаах диэн ааттанар. Ол аата үчүгэйи элбэхтик оҥорор, үчүгэй киһи буолара быһаарыллар. Онтон бары оҥорор быһыыларын барыларын киһи оҥорорун курдук оҥордоҕуна киһи быһыылаах диэн ааттаныан эбэтэр киһилии киһи диэн майгына үчүгэйэ анаан бэлиэтэниэн сөп буолар.

2. Үгүс дьон сөбүлээбэт, оҥорбот, туһата суох, буортуну оҥорор быһыыларын оҥоруу куһаҕаны оҥоруу диэн ааттанар. Маннык быһыылары оҥорор киһи куһаҕан быһыылаах эбэтэр киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык, тиэрэтик оҥорор киһи буоллаҕына тиийиммэт эбэтэр киһилии быһыыта суох диэн быһаарыллар.

Киһи уһун үйэтин тухары араас элбэх үчүгэй да, куһаҕан да быһыылары, араас кыра да, улахан да саҥаны айыылары оҥоруон сөп. Ол иһин, биһиги сахалар киһи өйө-санаата сайдыыны ситиһиитин быһаарар тылбыт биир эрэ – “Ай” диэн тыл буолар. Бу тыл киһи мэйиитэ биирин курдук биир буоллаҕына киһи оҥорор быһыыта икки аҥы арахсарын быһаарар, онтон өй-санаа оҥорор быһыы буолбатаҕыттан үчүгэйэ да, куһаҕана да кыайан араарыллыбакка сылдьар.

Арай киһи санаата оҥорор быһыыга кубулуйдаҕына эрэ үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллар кыахтанар. Ону тэҥэ, кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэр уратылаахтара киһи өйүн-санаатын сайыннара, тупсара сылдьарын эрэйэллэр.

Киһи бэйэтэ иннэ-кэннэ биллибэт икки өрүттээх балаһыанньаҕа түбэһэрин быһаарар өс хоһооно сахаларга “Уол оҕо биир күн ат уорҕатыгар, атын күн өрөҕөтүгэр буолар” диэн туттуллар уонна сахалар икки өрүттээх буолууну олохторугар туһана сылдьалларын биллэрэр. Бу этии куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ үчүгэйинэн солбуйсан биэрэрин, уларыйыы тиийэн кэлэрин биллэрэрэ ордук улахан суолталаах.

Киһи өйө-санаата туруга суох, ол аата ийэ кута үчүгэй үгэстэринэн иитиллибэтэх буоллаҕына сыыһа-халты, аһара туттунара элбээн хаалар. Сыыһа-халты туттунуу киһиэхэ хаһан баҕарар тиийэн кэлиэн сөбүн нууччалар “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһоонноро ордук тиийимтиэтик киһиэхэ тириэрдэр.

Куһаҕаны, киһи оҥорбот быһыытын оҥорбуту билинэн, атын дьоҥҥо этэн өйү-санааны ыраастаныы аата “Айыы этиитэ” диэн ааттанарын сахалар быһааран таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр. Элбэх суолталаах; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах айыы диэн тыл таба суолтатын биһиги Э.К.Пекарскай саха өйүн-санаатын, тылын барытын түммүт, Өктөөп өрө туруута кыайыаҕын иннинэ суруллубут “Словарь якутского языка” диэн үлэтиттэн ылламмыт туһанабыт. (13,57 столб.).

Буруйу, куһаҕан быһыыны оҥорбут киһи бу сыыһатын көннөрүнэрин туһугар оҥорбут буруйун “Бу сыыһаны, куһаҕаны оҥорбуппун” диэн билинэрэ, ол аата урукку өйүн-санаатын уларытара эрэ туһалыыр. Буруйдаах киһи “айыытын этэрин”, ол аата оҥорбут буруйун билинэрин саха дьоно ирдээн өйүн-санаатын көннөрөллөр. Буруйун билиммит, бу чахчы сыыһа, куһаҕан эбит диэн өйдөөбүт киһи, аны маннык быһыыны оҥорбот, туттунар кыахтанар, урукку сыыһаны оҥорууга тириэрдибит санаатын уларытара онно көмөлөһөр. Ол аата өйүн-санаатын күүһүнэн тугу оҥорорун салайынар кыаҕа улаатарыт-тан, аны оннук куһаҕан быһыыны оҥорумуон сөп.

Киһи баһын иһигэр араас санаалар барылара киирэ охсон тахсыахтарын сөп. Ханнык араас санаалары санаталаан ыларын ким да хонтуруоллаан көрөн кыайан бобор кыаҕа суох. Ол курдук, санаа билигин туохха да туттарбат, хаайыллыбат буолан хайдаҕа биллибэт.

Киһи бэйэтэ эрэ куһаҕан, туһата суох санааларыттан ыраастана, ол санааларын хаалларан, умнан истэҕинэ эрэ уһун үйэтин тухары киһи киэбин, быһыытын сүтэрбэккэ эрэ сылдьар кыахтанар. Ол иһин, киһи дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын билэрэ уонна олору оҥорбото эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Куһаҕан санаалары умнубат буолуу, бэйэҕэ иҥэринэн, хаатыйаланан сылдьыы, куруук санааһын, бу куһаҕан санаалар олус элбэхтик хос-хос хатылананнар киһиэхэ өйүгэр-санаатыгар үгэс буолан иҥэн ийэ кутугар ууруллууларын үөскэтэн кэбиһэрэ куһаҕан майгылаах, сыыһа-халты туттунар киһиэхэ кубулуйан барарыгар тириэрдэрин сахалар “Кут-сүр үөрэхтэрэ” быһааран киһини сэрэтэр.

Стресс диэн өй дьалкыйыыта, майгы араастаан уларыйыыта дьайарыттан буккуллан ылыыта ааттанар. Бу кэмҥэ дьон сыыһа-халты туттуналлара, аһара барыыны оҥороллоро элбиир. Стреһи үөскэппит санаалартан ыраастаныы, умнуу киһиттэн хайаан да ирдэнэр.

Үгэстэртэн үөскүүр ийэ кут өйө-санаата киһини хаһан баҕарар салайар. Ол иһин, үгэс буолбут куһаҕан санаалардаах киһи бу санааларын өйө-санаата уларыйар, көтөр, буккуллан ылар кэмигэр толорон кэбиһэр кыахтанарын биһиги быһааран дьоҥҥо тириэрдэ сатыыбыт. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ “Куһаҕан санаалары санаама”, “Умнан кэбис” диэн этэрэ ити быһаарыыга олоҕуран туттуллар.

Киһи буолуу сүрүн өйдөбүлүнэн куһаҕан санаалартан өйү-санааны ыраастаан, олору умнан, хаалларан иһии буолар. Куһаҕан санаалары санаабат буолуу – умнуу ханнык баҕарар киһиттэн ирдэнэр көрдөбүл буолар. “Былыргыны былыт саптын” диэн өй-санаа куһаҕантан ыраастаныыта, умнан кэбиһиитэ туһалааҕын быһааран этэллэр.

Киэһэ утуйуон иннинэ киһи чуумпуран олоро түһэрэ, санааларын дьаарыстаан, куһаҕан санааларыттан ыраастанара, умнара, хаалларан иһэрэ эрэйиллэр. Олоро, чуумпура түһэн күн устата кииртэлээбит араас санаалары дьаарыстыахха, ырытан көрүөххэ:

- Туох быһыыттан сылтанан ханнык куһаҕан санаалары санаталыы сылдьыбыккын ааҕыталаан көннөрөргө быһаарыыта ылыныахха.

- Бу куһаҕан санаалары санаама, умнуохха диэн этиниэххэ.

- Куһаҕан, туһата суох санаалары өйтөн ылан быраҕыы, умнуу өйү-санааны ыраастыырын, дьэгдьитэрин туһаныахха.

- Хайа эрэ киһиэхэ куһаҕан санаалардаах буоллахха, аны олору умнан, хаалларан кэбиһиэххэ, ол киһиэхэ хайа эрэ өттүнэн үчүгэй-дээҕин булан олору сайыннарарын баҕарыыны ситиһиэххэ.

- Yчүгэйдик утуйарга, сынньанарга баҕарыахха.

Yчүгэйи баҕарар баҕа санаалар дьайыыларынан киһи өйө-санаата ырааһыран чэпчиир, сынньанар, үчүгэйдик утуйар. Үгүстүк үчүгэй санаалары саныырыттан үчүгэй, үтүө үгэстэрэ элбииллэр, үчүгэй быһыылаах киһилии киһи буолан олоҕун олорор кыахтанар. (14,47).

Сахалар үөрэхтэрин, киһини санаата салайарын кыайан олохпутугар туһаммакка сылдьарбыт бэрээдэги кэһэр, сыыһа-халты туттунар эдэр дьоммут элбээн хаалыыларыгар тириэртэ.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр өй-санаа үөрэҕин бырахтарбыттарыттан эппит-сииммит уонна өйбүт-санаабыт, куттарбыт тус-туспаларын бил-бэппититтэн, Кут-сүр үөрэҕин итэҕэйэн сатаан туһаммаппытыттан оҕолорбутун кыайан ииппэппит, өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорбоппут түмүгэр, билигин үгүстэр сыыһа-халты туттуналлара элбээн эдэр олохторун кылгаталларын таһынан, үөрдүһэ-үөрдүһэ бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһа сатыыр дьоҥҥо кубулуйан эрэллэрэ бэрээдэги кэһээччилэри элбэтэр. Өй-санаа буортуланан, тулуура суох буолуута хайдах үөскээн иһэрин, аҥардас киһи өйө-санаата куһаҕан өттүгэр уларыйар уратыларын сахалар билэллэрин “Кытыйанан, хамыйаҕынан кырбаһа олорор” диэн өс хоһооно баара бигэргэтэр.

Кыра эрдэхтэринэ толору кэргэҥҥэ, бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэр, таптаһар, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһар, элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ оҕолоро киһилии быһыылаах, аһыныгас, үтүө санаалаах, үлэһит дьон буола улааталларын бары билэбит эрээри, сынньалаҥнык, көҥүллүк сылдьар баҕаттан биир эмэ оҕолонобут уонна ол оҕобутун атаахтык иитэн кэбиһэммит, өйдөрө-санаалара түктэри баран хааларыттан кырдьар сааспытыгар соҕотох хаалан эрэйдэнэрбит элбиир.

Оҕо өйүгэр-санаатыгар кыра эрдэҕинэ иҥэриммит өйө-санаата, ийэ кута ордук улахан оруолу ыларын, бу өй-санаа соччо биллибэтэр даҕаны киһини араас соһуччу түбэлтэлэргэ быһаччы салайарын хайаан да биллэхпитинэ уонна олохпутугар туһаннахпытына эрэ кэлэр көлүөнэлэрбитин киһилии өйгө-санааҕа иитэрбит, үөрэтэрбит табыллар.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэх киһи олоҕор быстах быһыыларга түбэһэрэ, сыыһа-халты туттара элбээн хаалыан сөбө олоҕун олороругар уустуктары үөскэтиэн сөп.

Онон сахалар Кут-сүр уонна таҥараларын үөрэҕэ эрэ кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаах буолуутун үөскэтэн омук ахсаана эбиллэр, үөрэҕи-билиини баһылыыр уонна үлэни-хамнаһы кыайар кыаҕын элбэтэрин олохпутугар туһанарбыт эрэйиллэр.

ӨЙҮ-САНААНЫ ХАРЫСТААҺЫН

Быстах санаабытыгар эппитин-сииммитин эрэ харыстаатахпытына туох да буолбакка эрэ сылдьыахпытын сөп курдук сыыһаҕа, халыйыыга киирэн хааларбыт элбээтэ. Ол эрээри, өй-санаа араас түргэнник уларыйар долгуннартан хомуллан сылдьарыттан ордук кэбирэҕин, өссө улаханнык харыстаныахтааҕын билбэппититтэн кыһаммаппыт.

Өй-санаа эт-сиин курдук харыстаатахха эрэ табыллар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ордук кыһанан харыстаныахтаах, бу кэмҥэ оройо аһаҕас, уҥуоҕа суох, төбөтүн кыаммат. Ол иһин, оҕо олус сэрэнэн, төбөтүн өйөөн тутуллуохтаах, букатын доргутуллуо суохтаах.

Урукку кэмнэргэ кыһыл оҕону аналлаах суу таҥаһынан хам суулаан илдьэ сылдьаллара, алта ыйыгар диэри оннук утуталлара. Кыра эрдэҕинэ хам сууланан утуйа үөрэммит оҕо утуйа сытан мөхсүбэт буолууга үөрэнэн хаалара улаатан истэҕинэ туһата ордук эбиллэн биэрэрин таба сыаналаан туһаннахпытына табыллар.

Кыра эрдэҕинэ хам сууланан утуйа үөрэммитэ улаатан иһэн суорҕанынан үчүгэйдик саптан утуйарга үөрэнэригэр туһалыырын, бэйэтэ абыранарын таһынан мөхсүбэккэ, суорҕанын быраҕан кэбиспэккэ утуйарыттан төрөппүттэрин сынньатар, эрэйдээбэккэ эрэ утутар уонна бэйэтэ түүн суорҕанын быраҕан тымныйан ыалдьара аҕыйыыр.

Оҕо, киһи утуйдаҕына сүрэҕэ үлэлиирэ бытааран аны тоҥон, тымныйан хаалыан сөп. Ол иһин, мөхсүбэккэ эрэ сытыы, суорҕанынан эбии саптан утуйуу эрэйиллэр. Сахалар мөхсүбэккэ эрэ утуйар, сын-ньанар киһини “Кыһыл оҕо курдук утуйар” диэн хайгыыллара кыра эрдэҕинэ хам суулаан утуйарга үөрэтии туһата улаханын быһаарар.

Төрөппүттэр оҕо өйүн-санаатын харыстааһыны кыра эрдэҕиттэн оҥоро сырыттахтарына эрэ табыллар. Оҕону дөлбү түһэрии, төбөтүн дэҥнээһин мэйиитин доргутан өйүн-санаатын буккуйуон сөп. Төбө трамбалара кэлин даҕаны араас ыарыыларга, инсультка да тириэрдиэхтэрин сөбүттэн сэрэнии ирдэнэр.

Арҕааҥҥы эстэн, симэлийэн иһэр омуктары үтүктэн аныгы үйэҕэ ыаллар биир, икки оҕолоноллор. Биир оҕо омугу сайыннарар кыаҕа айылҕаттан суох. Ол курдук, дьахталлар маҥнайгы оҕолоро төбөтүгэр трамбалаах төрүүрэ элбэҕин медицинэ науката билинэр. Арай дьахтар үһүс оҕото бары өттүнэн табыллан төрүүрүн эмиэ быһаарбыттара. Бу быһаарыы ыаллар бары биир эмэ оҕолоннохторуна омук сайдыыта тохтуурун, эстиигэ, симэлийиигэ барарын биллэрэр.

Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын диэн кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыылары оҥотторон иитии, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрии буолар. Оҕо ийэ кутун үчүгэй быһыыларга иитии өйүн-санаатын төрүттээһин, киһилии быһыылары иҥэрии, көрсүө, сэмэй буолууга үөрэтии, ол аата оҕону сыыһа-халты туттунан кэбиһэриттэн харыстааһын буолар.

Биир оҕо иитиитэ табыллыбакка, атаахтык иитиллэрэ дьоҥҥо барыларыгар биллэр. Атаахтык иитиллибит биир оҕо өйө-санаата халыйыылаах, аһара бэйэмсэх буоларын тэҥэ, бэйэтин “үчүгэйин” билинэн сайдара өйө-санаата туруга суоҕун улаатыннаран кэбиһэр.

“Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн этии оҕо кыра эрдэҕинэ аһара бэлэмҥэ үөрэнэн хааллаҕына улаатан да баран, ол өйө-санаата уларыйбакка дьонун бэлэмигэр олоро сатыырын биллэрэр.

Үлэлиир эрэйдээх уонна уустук, нэмин билэн хамсаныылары оҥорууну эрэйэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута туһа киһитэ буолууга иитиллибит оҕо улаатан иһэн үлэни үлэлииргэ үөрэнэр кыаҕа бил-лэрдик улаатар. Үлэни табан, үчүгэйдик үлэлииргэ оҕо өр кэмҥэ үөрэнэр. Буор кут сайдыыта бытаан, табан хамсанарга үөрэнии уонча сылы ылара биллэр. Сахалар уус идэтигэр үөрэнии олус уһун кэми ыларын билэллэр. Үлэ хамсаныылара барылара улахан сэрэхтээх буолууну ирдииллэр, нэмин билэн хамсанары эрэйэллэр.

“Ханна охторбун билэрим буоллар, соломо тэлгэтэн биэриэм этэ” диэн этии өй-санаа тугу эмэ оҥоруон инниттэн, эрдэттэн хайдах харыстанарын билбэтин биллэрэр. Биллибэти эрдэттэн билии, маннык буолуо диэн үөрэтии өй-санаа харыстаныыта буолар.

“Техника безопасности” диэн ханнык баҕарар үлэни үлэлииргэ ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Бу көрдөбүл урут оҥоруллубут сыыһа-халты туттунуулартан туох содул тахсыбытын быһааран билэн, аны оннугу оҥорбот буолууну үөскэтэринэн туһата улаатар.

Өй-санаа харыстааһына диэн оҕону олоххо көрсүллүөн сөптөөх араас быстах быһыыларга түбэстэҕинэ хайдах туттунарга, харыстанарга аналлаах хамсаныылары оҥорууга эрдэттэн иитэн, үөрэтэн биэрии буолар. Манна оҕо улаатан иһэн бэйэтэ “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн үөрэҕи олоҕор сатаан туһана үөрэнэрэ киирсэр. Ол аата, бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн таба туһанара ирдэнэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн үөрэҕэ оҕо тоҕус эрэ ахсааннаах содулу үөскэтэр куһаҕан быһыылары арааран билэрин эрэйэр. Аҕыйах киһилии быһыыта суох дьон оҥорор биир эмэ ахсааннаах куһаҕан быһыыларын билэн олору оҥорбот буолуу киһи үчүгэй быһыылары оҥорорун элбэтэн туһалыыр.

Дьон бары саҥаны, атыттар билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоруохтарын олуһун баҕараллар, онно дьулуһаллар. Бу санааларын атыттартан ордорго баҕараллара өссө улаатыннаран биэрэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара дьон бу сыыһа санааларын аһара күөртүүрүнэн эдэрдэр сыыһа-халты туттунууларын уонна бэйэлэригэр тиийиниилэрин үксэтэр.

Олох уустуга диэн араас элбэх саҥаны айыылар хайдах; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсаллара эрдэттэн биллибэтиттэн үөскээн тахсан иһэр. Үгүс саҥаны айыылары оҥордоххо; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсаллара биллибэттэри үөскэтэллэрэ дьон олоҕун туруга суох оҥорор. Элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатааһын олохторун алдьатыыга тириэрдэн кэбиһэрэ итинэн быһаарыллар.

Хайдах харыстанарга оҕо, киһи оҥоруллубут быһыы дьайыытын, содулун билэр эрэ буоллаҕына үөрэнэр. Өй-санаа сайдыыта дьон оҥорор быһыыларыттан хаалан, хойутаан иһэр. Сахалар “Буолар буолбутун кэннэ”, “Өлөн иһэн өйдөммүт” диэн этиилэрэ өй-санаа ити уратытын быһааран биэрэллэр. Сибилигин оҥоруллан иһэр саҥаны айыылартан дьон көмүскэнэр кыахтара аҕыйах, ханнык; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу быһыы буоларын өссө арааран билэ иликтэриттэн хайдах көмүскэнэри билбэттэрэ улахан уустуктары үөскэтэллэр.

Биир партия салайар сэбиэскэй былааһа сайдан, Аан дойду үрдүнэн тарҕанан испитэ баара. 74 сыллар ааспыттарын кэнниттэн бу былаас дьон, дойдулар сайдыыларыгар туһаны оҥоруохтааҕар, атахтыыра, хаалыыга тириэрдэн куһаҕаны оҥороро быһаарыллан эйэлээхтик эстибитэ. Бу олус улахан саҥаны айыы куһаҕана элбэх сыллар кэннилэриттэн биирдэ быһаарыллан туоратыллыбыта.

Билигин Аан дойдуну элбэх улахан атомнай буомбалардаах Россия мөлтөөһүнэ уонна ыһыллар, симэлийэр кэмэ тирээн кэлэн иһэрэ улахан кутталга киллэрдэ. Бу кутталтан дьон көмүскэнэр кыаҕы өссө була иликтэр, арай хаайа-бобо, араас санкциялары оҥоро эрэ сатыыр кыахтаахтар. Омук эстэр кэмэ тирээн кэллэҕинэ күүстээх атомнай буомбалардаах Россия улахан сэриини тоҕо тардыан, “После нас хоть потоп” диэн өс хоһооннорун олоххо киллэрэн кэбиһиэхтэрин сөбүттэн сэрэнии өссө улааттаҕына табыллар.

Ааспыт, 20-с үйэҕэ элбэх омуктар сатаан биир тылы булбаккалар хайдыһан хаалбыттарыттан нацистар аһара барыылара сайдыбыта, онтон бу үйэҕэ дьон арыычча өйдөнөннөр араас хааччахтары, санкциялары эрдэттэн оҥоро сатыыллар эрээри, эмиэ тус-туспа хайдыһан иһэллэриттэн туһалара кыра. Россия сирэ улахана, киэҥэ, араас ресурсалара дэлэйэ бэйэтин бэйэтэ ССРС курдук хааччахтанарыгар тириэрдэн эрэр. Бу хааччахтаныы биһиги “үчүгэйбит”, онтон атыттар куһаҕаннар диэн арахсыыны үөскэтэр кэмэ кэллэҕинэ, ол куһаҕаннары суох оҥоро сатааһын үөскээн тахсыан сөп.

Бу мөлтөөһүн кэмигэр аһара барыыны тохтотууга аналлаах уустук боппуруоһу быһаарыыга атын омуктар Украинаны туһанар санаалара, саҥа үйэ саҥаны айыыта буолар. Ол аата, бу быһыыттан туох тахсара биллибэтэ билигин улахан уустуктары үөскэтэр, эмиэ ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорон олоххо киллэрэри эрэйэр буолла.

Дьону, омуктары кытта сыһыаҥҥа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиини хайаан да тутуһуу ирдэнэр. Сахалар Күн таҥаралара ити быһаарыыны дьоҥҥо тириэрдэринэн сайдан иһэр дьоҥҥо туһата улаатан иһэр. (12,24). Ол аата, араас санкциялары туһанан хааччахтыыры тэҥэ, улахан, уустук боппуруостары быһаарыыга кыттыһыннарыы эрэйиллэр.

Аан дойду дьонугар барыны-бары харыстыырга аналлаах “Харыстас” таҥара үөрэҕэ тарҕаннаҕына айылҕаны харыстыыр санаалара өссө улаатан дьон биир тылы булуналлара үөскүөн сөп. (15,8).

Дьоҥҥо киһилии өйдөрө-санаалара баһыйдаҕына, икки өрүттээх буолууну тутустахтарына уонна сөп түбэһии үһүс өрүтүн булан туһаннахтарына олоххо үөскүүр ыараханнары кыайар кыахтаныахтара.

Онон өй-санаа харыстааһыны эрэйэр, аһара барарыттан эрдэттэн сөптөөх билиини иҥэриниини ирдиириттэн туһаны оҥороро хойутаан хаалар куттала син-биир баар, хаһан да суох буолбат.

ТУРУКТААХ ӨЙ-САНАА

Киһи баҕарбатар да быстах быһыыга түбэһэн хаалара олоҕун тосту уларытарынан ураты миэстэни ылар. Ким даҕаны быстах быһыыга түбэһиэм суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суоҕун “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһооно биллэрэр. Ол курдук, өй-санаа, салгын кут эмискэ хамнаан, буккуллан ылыыта киһи букатын көһүппэтэх кэмигэр соһуччу киирэн кэлэн сыыһа-халты хамсаныыны оҥорон куһа-ҕан быһыыны үөскэтэн кэбиһиэн сөбө хаһан да суох буолбат.

Өй буккуллан ылыыта киһи сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһэрин хаһан баҕарар үөскэтиэн сөбүттэн оҕо ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибитэ, оннук олохсуйбут үгэстэрдээҕэ эрэ быыһыыр абырала буоларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарарын төрөппүттэр билэн туһана сылдьыахтара этэ.

Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнайгы оҥорор быһыылара кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыны оҥоруу буолан ууруллан, өйдөнөн хаалан иһэллэр. Айыыны оҥоруу оҕо ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Ол курдук, айыыны, саҥаны, урут суоҕу, билбэтин оҥоруута өйүгэр-санаатыгар сонно үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Элбэх саҥаны билэриттэн, уратыны, айыыны оҥороруттан өйө-санаата сайдан ийэ кута, үгэстэрэ үөскээн, билиитэ-көрүүтэ эбиллэн иһэр. (3,70).

Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллэн, оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгыланар, үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир, өйө-санаата туруктанар, үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар. Үчүгэй иитиилээх оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатан киһи буолууну эрдэлээн ситиһэрэ кыаллар.

Кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута киһини үйэтин тухары салайар, иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөн тугу оҥорорун барытын хон-туруоллуур. Ийэ кут киһи өйүн-санаатын төрүтэ, туллубат тутааҕа. Киһиттэн хаһан да көтөн, суох буолан, баран хаалбат, арай өллөҕүнэ 9 хонугар арахсан туспа барара, үрэллэрэ, ыһыллара биллэриттэн аналлаах атаарыыны ол күнүгэр оҥороллор.

Өй көтүүтэ диэн салгын кут көтүүтэ, буккуллуута ааттанар. Киһи толкуйдуур өйө, араас үөрэҕи, билиини билбитэ, киһи буолууну баһылаабыта барыта көтөн, суох буолан хаалар кэмэ өй көтүүтэ диэн ааттанар. Салгын кут көттөҕүнэ киһини ийэ кута быһаччы салайар, ол иһин, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһэр, кыыллыы быһыыланан хаалыан сөп. Итирбит киһи сибиинньэ курдук буолара ону биллэрэр.

Арыгы иһэн итирбит эдэр киһи кыра эрдэҕинээҕи өйүгэр-санаатыгар түһэриттэн бу кэмҥэ атаахтыыра, көрдөрө сатыыра дьэ киирэн кэлэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Биирдэ эмэ алҕаска итирэн хаалбыт эдэр киһини мөҕөн, кырбаан көннөрбөккүн, хата өйүгэр-санаатыгар олус улахан буортуну оҥорон кэбиһиэххэ сөп. Аныгыскы итириитигэр эрдэттэн охсуһар санаалаах буоларыттан айдааны, содуому тардыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэннэххэ табыллар.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо улааттаҕына араас соһуччу суолларга да түбэстэҕинэ сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр, быстах быһыыга киирэн биэрбэт кыахтанар. Ол курдук, үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит ийэ кута куһаҕан быһыылары оҥорорун туормастаан тохтото сылдьар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии оҕо ийэ кута иитиллиитигэр эмиэ дьайыыны оҥорор. Үчүгэй иитиилээхтэр эбэтэр куһаҕан иитиилээхтэр диэн икки аҥы арахсыы баар буолан иһэр. Оҕо ийэ кута куһаҕаннык иитиллэрин атаах оҕо диэн этии баара дакаастыыр. Кыра эрдэҕинэ атаахтаан, аһара мааныланан, бары баҕа санааларын төрөппүттэринэн толотторо, бэлэмҥэ сылдьа үөрэммит оҕо куһаҕан иитиилээх диэҥҥэ киирсэр уонна тупсууну аҕалара аҕыйыыр.

Куһаҕан иитиилээх оҕо улаатан иһэн элбэх сыыһа-халты туттунуулары, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан, олоро табыллыбаккалар куһаҕаны элбэтэллэр. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһоонун сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник билэннэр оҥорбуттар. Ол курдук, оҕо ийэ кутун иитиитэ табыллыбакка аһара атаахтыы сырыттаҕына улаатан баран оҥорор быһыылара киһиттэн таһынан баралларын быһаарарынан, бу өс хоһоонун төрөппүттэр туһаналларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ ирдиир.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах диэн ааттанар. Кини өйө буккуллан да ылар кэмигэр сыыһа-халты туттубат, киһи быһыытын аһара барыыны оҥорбот дьоһуннаах киһи буола улаатар кыахтанар.

Грузовой массыынаҕа суоппардыы сылдьаммын ыалга эбиэтии киирэн иккитин ааспыт кыра уолу кытта билсистим. Муннун баттаан баран “пиип” диэн тыаһаппыттар соһуйан, муодарҕаан кэлэн муннун тоһуйан биэрэр буолла. Билсиһии онтон кэҥээн кулгааҕын тардыалаан баран “Бу кулгаах” диэтим. Ылынна. Кулгааҕын туттахха “Кулгаах” диир буолла. Төрөппүттэрэ оҕолорун үөрэтиилэрэ хойутаан иһэр быһыылаах, ол иһин дьиибэлэниэх санаам киирэн кэлэн илиитин тардыалаан баран “Бу атах” диэн кэбистим. Сөбүлээтэ, “Атаххын аҕал эрэ” диэтэхпинэ илиитин уунан биэрэн иһэр буолла.

Аһыы олорон ыаллар ийэлэрэ оҕото илиитин атах диирин сөбүлээбэккэ: “Илии диэ”, - диэн этэн көрдө эрээри, уола хата былдьаан ылыахтара диэбиттии илиитин хам тутан баран куота сылдьар буолла. Оонньообутум оҕус буолан тахсыбытыттан мин: “Кэмигэр үөрэппэккэ хаалбыккыт” диэн быһааран баран тахсан куотарга бардым.

Оҕо аан маҥнайгы билбит билиитэ, саҥаны, айыыны оҥоруута сонно тута үгэскэ кубулуйан ийэ кутун үөскэтэн иһэрэ итинник дакаастанар. Ол аата букатын умнуллубат, бэйэтин салайар үгэс буолан хаалар. Бу быһаарыыны аныгы наука саҥа үөрэтэ сатыыр.

Былыргы сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” эрэ бэйэлэрэ иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ куһаҕан, туһата суох үгэстэргэ үөрэнэн хаалан ийэ кутун иитиитин буорту оҥорботугар аналланар. Ийэ кута иитиллэр кэмигэр оҕо үчүгэй, киһилии быһыылары оҥороро эрэ табылларын, бу быһаарыы бигэргэтэр. Биир сыыһа, сымыйанан этии оҕоҕо куһаҕан үгэс буолан ууруллан хаалан үчүгэйгэ иитиини халытан, туора салайан кэбиһиэн сөбүттэн сэрэнии ирдэнэр.

Оҕону киһи быһыылаах буоларга иитэргэ, үөрэтэргэ ийэ, аҕа, эбэ, эһэ эппит тылларын хайаан да толорорун ирдээһиннэрэ буолар. Эппит тылы истэр, оннук толорор оҕо улааттаҕына киһи быһыылаах буолууну ситиһэр кыаҕа түргэтиир. Ол аата көрдөбүллээх, кытаанах ирдэбиллээх төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр киһи этэрин истэн киһи быһыылаах буолары ситиһэн иһэр кыахтанар.

Оҕо эһэтэ олоххо мунньуммут уопута элбэҕинэн оҕоҕо туруорар көрдөбүлэ барыларыттан үрдүк, эппитэ кытаанах, ирдэбиллээх буо-ларын эһэ диэн аата биллэрэр. Тыатааҕы эһэ майгына кытаанаҕын оҕотун иитиигэ ураты кытаанах көрдөбүллэрдээҕин сахалар билэллэр. Ол иһин, оҕо эһэтин эһэ диэн ааттаабыттара иҥэн сылдьар.

Онон төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыыларга иитэргэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн иҥэрэн биэрэргэ анаан-минээн кыһаныа этилэр.

УМНУГАН

Өй буккуллуутун саамай кыра бэлиэтинэн умнуган буолуу ааттанар. Киһи ону-маны, субу соторутааҕы кэмҥэ оҥорбутун умнара сааһыран истэҕинэ сыыйа эбиллэн иһэр. Ачыкыларын ханна уурбуттарын умна охсон кэбиһэннэр хампы олорооччулар бааллар.

Кассаҕа харчы төлөөбүтүгэр кассир ордугун сонно биэрбитин ылан сиэбигэр уктан баран умна охсон кэбиһэн квитанциятын ыларыгар “Ордугун ылбытым дуо?” диэн ыйытар киһи өйө кыратык буккуллан ылбытын биллэрэр. Ону тэҥэ, харчытын ордугун квитанциятын кытта холбуу ыла үөрэммитэ быһаарыллан тахсар.

Өй түһэн хаалыан сөп. Умнан кэбиһиини сороҕор өйө түспүт диэн этэллэр. Умнан кэбиһии дьоҥҥо сороҕор туһалаах өттүнэн биллэр. Ол курдук, тугу эмэ ылбыттарын умна охсон кэбиһээччилэр бэйэлэригэр кыра да буоллар туһаны оҥостоллор. Кыратык туттарбар диэн игии уларсан ылан баран умна охсон кэбиһэн биэрбэт, көрдөөтөххө эрэ нэһиилэ биэрэр киһини кытта сыһыан аҕыйаан барарыгар тиийэр.

Дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара харчынан быһаарыллар буолбута ыраатта. Иэс диэн ааттаан ылан баран умна охсон кэбиһээччилэр элбии сылдьыбыттара. Иэһи кумааҕыга суруйа сылдьыы эрэ умнуллан хааларын суох оҥорорун билигин туһаналлар.

Бу кэмҥэ үөрэх үчүгэй диэн бары этэллэриттэн умнуган буолуу куһаҕан диэн аатыран сылдьар. Өйү-санааны утумнаахтык дьарык-тааһын, үөрэҕи баһылааһын умнуган буолуу аҕыйыырын үөскэтэрин туһаналлар. “Тугу да умнубаппын” диэн этэр дьон элбээһиннэрэ үөрэх киэҥник тарҕаммытын туоһута буолар эрээри, халыйыыга тириэрдэр.

Үчүгэйи умнан кэбиһииттэн киһиэхэ хомолто кэлэр, киһи үчүгэйи умнубакка кыһанар, онтон куһаҕаны умнуу өйү-санааны ыраастыырыттан үчүгэй санаалар элбииллэригэр көмөлөһөрүнэн куруук туттулла сылдьара эрэйиллэр. Ол иһин, умнуган буолуу эмиэ кэмнээх-кээмэйдээх, аһара барыллыбат кыйыаланан икки өрүттэнэн тахсарыттан эрдэттэн сэрэнэ сылдьары эрэйэр.

Киһи үчүгэйи үксэтэр аналлаах. Үчүгэй чахчы эбиллэн, элбээн иһэр. Ол иһин, үчүгэйи умнубакка элбэтиитэ, онтон куһаҕаны умнан аҕыйатан иһиитэ эрэйиллэр. Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааны иҥэрэн уонна ол таҥараны үтүгүннэрэн үөрэтэн үчүгэй элбээн иһиитин үөскэтэллэр.

Киһи төһө да умнуон баҕарбатаҕын иһин этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны умнара, хаалларара хайаан да ирдэнэр. Олус былыргы кэмнэргэ буолан ааспыт сэриилэри, эрэйдэри умнубат, сотору-сотору дьоҥҥо саната сылдьыы омуктар икки ардыларыгар үйэлэр аайы уларыйан биэрэр сыһыаны тупсаран туһаныыга олус улахан куһаҕаны оҥорор.

Нууччалар татаардары кытта уһун кэмҥэ эйэлээхтик олорботохторун үгүс сэриилэр тустарынан кэпсээннэри умнубакка сурукка киллэрэн оҕолору бу кэмҥэ да үөрэтэллэрэ кэрэһилииллэр. Нууччалар кыайбыттарын-хоппуттарын элбэхтэ кэпсэнэн уонна таҥара күлүгэр кубулутан билигин да ахта, саныы сылдьаллара, омуктар икки ардыларыгар эйэлээх буолуу үөскүүрүгэр улаханнык мэһэйдиир.

Сахалар олус былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыылары ситиһэ сылдьыбыт кэмнэрдээхтэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн өс хоһооно туттулла сылдьара биллэрэр. Бу өс хоһооно сэриигэ кыайыыны ситиспит аан бастаан ааспыт куһаҕаны умуннаран, хаалларан, алдьаныы тахсыбытын оннугар түһэрэн эйэлэһиини саҕалыыры бастакынан олохтуурун ирдииринэн туһалаах суолтата өссө улаатар.

Сиргэ омуктар икки ардыларыгар сыһыан былыргытыттан улахан-нык уларыйа илик. Улахан, элбэх ахсааннаах омуктар кыралары, аҕыйах ахсааннаахтары суох оҥорор, симэлитэр санаалара хаалан хаалбат. Россия аҕыйах ахсааннаах омуктарын нуучча тылын ыган тарҕатан төрөөбүт тылларын умуннара сатыыллара кэлин кэмҥэ өссө улаатта. Цифровой диэн ааттанар телебизэрдэригэр олохтоох республикаларга аналлаах каналы биэрбэккэ сылдьаллар.

Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, киһилии быһыыланаллара эбиллэн иһэриттэн билигин геноцид оҥорор табыллыбат, бобуллар. Ол да буоллар мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаан иһэриттэн үлэни кыайбат турукка тиийбит омук бэйэтэ бытырыыстаах да быыһаабат, арбаҕастаах да кыайан абыраабат кэмигэр киирэн хаалар. Хааны тупсарыы үгэһин улуутумсуйан хаалан туһаммаккалар эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн ахсааннара биллэрдик аҕыйыыр. Ону тэҥэ, тулалыыр омуктар үлэни үлэлииргэ баһыйан барыыларыттан, бу омук сыыйа үтүрүллэн, туоратыллан эстэр, симэлийэр кэмигэр киирэр. Россияҕа элбэх ахсааннаах баһылыыр омук эстиитэ, уларыйыыта олус ыардык барыан сөбө Украинаҕа ыытыллар СВО уһаан, кырыктанан иһэринэн быһаарыллар.

Куһаҕаны умнуу, хаалларыы киһилии олох тутаах көрдөбүлэ буолар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕаны умнуу диэн аналлаах туому ыытар уонна “Айыы этиитэ” диэн ааттаан тарҕатар.

Айыы диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот ураты быһыыта буолар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан үчүгэй айыылары барыларын кэриэтэ оҥороннор аҕыйаппыттар, арыыччалар эрэ биири-эмэни оҥорор кыах-таммыттар. Үчүгэй айыыны оҥоруу олус уһун үлэлээх, элбэх эрэйдээх өттө ордон хаалбыт. Ол иһин үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу биир эмэ кыаллар кэмэ кэлбитэ ырааппыт.

Дьон куһаҕаны, айыыны оҥороллоро билигин да элбэх. Сыыһа-халты туттунуу куһаҕаны оҥорууну өссө элбэтэн биэрэр. Куһаҕан айыыны оҥоруу дөбөҥ, судургу, элбэх үлэни, өйү-санааны эрэйбэт. Ол иһин эдэрдэр олору оҥороллоро үксээн хаалар. Бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбистилэр даҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро охсубуттарын көрдөрөллөр. Туох үчүгэйэ кэлиэй бэргэһэни тиэрэ кэппиттэн, арай ханнык эрэ уратылаах киһи буола сатыыра атыттарга биллэн тахсар.

Этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны умнан хаалларан иһии өйү-санааны ыраастаан үчүгэйи оҥорууну элбэтэр. Киһи өйө-санаата араас куһаҕан санааларыттан ыраастана сырыттаҕына эрэ табыллар, саҥа үчүгэй санаалар баһыгар киирэр кыахтаналлар. Бу быһаарыы киһи куһаҕан санаалары элбэхтик саныы сырыттаҕына, аны олоро үгэскэ кубулу-йаннар, ол куһаҕан быһыыны бэйэтэ оҥорон кэбиһэригэр тиийэн хаалыан сөбүн биллэрэр. Ол иһин куһаҕан санаалары санаама, олортон ыраастана, умна сырыт диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэрин тутуһа сылдьыы киһи быһыылаах дьонтон эрэйиллэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулуга умнуган буолуу уратыларын табатык быһаарар:

1. Үчүгэйи умнубакка элбэтэн, өссө оҥорон туһанан истэххэ үчүгэй элбиирэ үөскүүр. Бары үчүгэй элбээн иһиэн баҕарабыт.

2. Куһаҕаны умнуу өйү-санааны ыраастыырын тэҥэ, куһаҕан санаалары суох оҥороруттан киһи куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрин аҕыйатар, эрдэттэн тохтотор аналлаах.

Куһаҕан санаалар ыараханнар. Бэйэ-бэйэлэриттэн тардыһар күүстэрэ улаатан хаалар. Куһаҕан киһи этин-сиинин таарыйдаҕына буор куту үөскэтэринэн умнарга эрэйдээх, ыарахан, өй-санаа улахан тулуурдаах буолара ирдэнэр. Бу ыарахан өй-санаа олоххо үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан, эргийэн биэриилэрэ кэлэрин үөскэтэр уонна саҥа, уларыйбыт өй-санаа сайдан салайыыны оҥороругар тириэрдэр.

Дьон бары “үчүгэй” диэбиттэрин оҥоро сатыылларыттан үчүгэй аһара эбиллиитэ үйэлэргэ үөскээн тахсара сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх кыра омуктары кыайбытын үөрүүтэ аһара барыытын үөскэтэн таһаарар. Ол аата аҥар, үчүгэй диэки өттүгэр халыйыы үөскээн улуутумсуйууга тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Өй-санаа бу халыйыытын суох оҥорор туһугар куһаҕаны туспа арааран билэн, ону үчүгэйгэ уларытыы, тупсарыы өйдөөх-санаалаах дьонтон эрэйиллэр.

Өй-санаа эргийэн, солбуйсан биэрдэҕинэ эрэ уһун үйэлээх туһаны оҥорорун “Үчүгэйи оҥоруу умнуллар, куһаҕаны оҥоруу умнуллубат” диэн өс хоһооно биллэрэр. Ол курдук, киһи этин-сиинин таарыйбыт туох эрэ куһаҕаны, ыарыыны үөскэттэҕинэ буор кукка уларыйан уурулларыттан умнуллара чахчы эрэйдээх, элбэх тулууру, дьарыкта-ныыны, өй-санаа туруктаах буоларын эрэйэр. (6,61).

Бу өс хоһооно киһи этэ-сиинэ, буор кута куһаҕаны умнубата дьиҥнээх олоххо сыыһа буолан тахсарын, олох уһаан, тупсан иһэрин таба сыаналаабат, быһааран эттэххэ кылгас санааны, эт-сиин быстах баҕатын биллэрэрин таба өйдөөтөххө эрэ табыллар.

Таҥара үөрэхтэрэ аналлаах туому үөскэтэн куһаҕан санаалары умуннара сатыыллар, дьон өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан ыраастааннар үчүгэй санааларын элбэтэллэр. Үгүс үчүгэй санаалардаах киһи оҥорор быһыылара тупсаннар үчүгэйи оҥороро үксүүр. Ону тэҥэ, сахалыы таҥара үөрэҕэ “Айыы этиитэ” диэн аналлаах туому толорон киһи куһаҕан санааларын атын дьоҥҥо этэн умнарыгар көмөлөһөр.

Онон куһаҕаны умнуу диэн киһилии быһыылаах дьон куруук оҥоро сылдьар туһалаах быһыылара, үчүгэйи элбэтэргэ аналлаах үөрэхтэрэ уонна өйдөрүн-санааларын ыраастааһыннара буолар.

АРЫГЫ ӨЙҮ-САНААНЫ БУККУЙАР

Аһыыр ас киһи күннээҕи эньиэргийэтин ороскуотун саптаҕына, тэҥнэһиини оҥордоҕуна эрэ олоҕо табыллар, уһуннук үлэлиирэ, туһалааҕы оҥороро ситиһиллэр. Арыгы элбэх эньиэргийэлээх, күүһү эбээччи уонна өйү-санааны буккуйааччы аһылык буолар. Оҕо улаатан иһэн тулуура эмиэ улааттаҕына кээмэйин билэн аһаатаҕына, аһара иһэн кэбиспэтэҕинэ эрэ туһалааҕа, үчүгэйи оҥороро арыллар. (16,16).

Арыгыны аһара иһэн кэбиһии ночоотун, ороскуотун, өйү-санааны буккуйарын, ыарыыга тириэрдэрин дьон бары билэллэр. Ол иһин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун тутуһа сырыттахтарына, хаһан даҕаны аһара иһэн кэбиһэн аҥар өттүн диэки халыйан хаалбатахтарына эрэ табыллар.

Илиитинэн күүскэ үлэлиир, тиритэр-хорутар киһи элбэҕи аһыыр, ас амтанын, туһалааҕын, тиийимтиэтин билэр. Кыһыҥҥы бытарҕан тымныыга оттук маһы кэрдэн сылайбыт киһи 100 кыраам водканы аһыы олорон истэҕинэ күүһэ-уоҕа эбиллэн, оннугар түһэн эбиэт кэнниттэн өссө күүскэ үлэлиир кыахтанар. Арыгы элбэх иҥэмтэлээҕиттэн сылааны таһаарарга, эньиэргийэни эбинэргэ, санааны көтөҕөргө туһата лаппа улахан, биллэрдик көмөлөһөр, онтон аһара элбэҕи иһэн кэбистэххэ өйү-санааны күүскэ буккуйарын тэҥэ, күүһү эбэн биэрэриттэн сыыһа-халты туттунууну үөскэтиэн сөп.

Бултуу сылдьан киэҥ сири тэлэһийэ хааман сылайан, элэйэн нэһиилэ үүтээнин буолбут булчут аһылыгар кыратык водка истэҕинэ сылаата тахсан, күүһэ-уоҕа оннугар түһэн утуйан туран баран өссө ыраатан бултуу барар кыахтанар.

Аһылык киһиэхэ күүс, сэниэ эбэр. Ол иһин, эньиэргийэ төһө орос-куоттанарыгар сөп түбэстэҕинэ, аһара барбатаҕына эрэ табыллар. Аһара элбэҕи аһыыр киһи уойан, мөлтөөн барарын бары билэбит, үгүстэр, уойан ыалдьыахтарын баҕарбаттарыттан сэрэнэ, аҕыйахтык аһыы сатыыллар. Киһиэхэ этин-сиинин аһара аһаан кэбиһэр баҕа санаатын туттунар, тохтотор күүһэ хайаан да баара эрэйиллэр.

Арыгыга эньиэргийэтэ элбэҕиттэн кэмнээн көрөн иһэ үөрэммит киһи барыһырар, бу эньиэргийэни табан туһанар кыахтанар. Онтон аһара элбэҕи испит, итирбит киһи аны күүһэ киирэриттэн онтун көрдөрө сатыыра таһынан барыан сөбүттэн сыыһа-халты туттунара үөскээн быстах быһыыга түбэһиэн сөбө улаатар.

Киһи өйө-санаата сайдан, күүһүрэн, тулуура, өсөһө улаатан арыгы оҥорор албыныгар, санааны аһара көтөҕөрүгэр киирэн биэрбэт кыах-таннаҕына эрэ сайдыыны ситиһэн олоҕор тупсууну киллэрэрэ кыаллар. Арыгыны кэмнээн, мээрэйин билэн испэт киһи өйө-санаата татыма, тиийиммэтэ, тулуура аҕыйаҕа биллэн тахсар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр арыгыһыттар элбэхтэриттэн арыгыны кытта охсуһуу кытаанах, дьэбир этэ. Ол кэмҥэ ЛТП диэн үлэнэн көннөрүнэр аналлаах лааҕырдары үлэлэтэр этилэр. Арыгыны аһара иһээччилэри, аанньа үлэлээбэттэри онно илдьэн мунньан ыган-хаайан үлэлэтэн, көннөрө сатыыллара кылгастык да буоллар, син туһалыыра.

Ол кэмҥэ арыгы иһиитин туһунан араас анекдоттары айаллара. Ордук биллэринэн “Үс буолан иһиэххэ”, “Босхо арыгыны язва ыарыы-лаахтар уонна арыгыны испэттэр элбэҕи иһэллэр” диэн бааллара оччотооҕу киһи өйүн-санаатын быһаараллара олохторугар сөп түбэһэр этэ. Арыгыны бобо-хаайа сатыылларыттан, сотору-сотору суох буолан хааларыттан биирдэ эмэ онтон-мантан буллаллар эрэ элбэҕи иһэннэр итирэллэрэ, содуомнууллара үксээн тахсара.

Арыгыны кэмнээн иһэргэ киһи тулуура, өсөһө элбэҕэ, бэйэтин туттунар күүһэ улахана туһалыыр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно улахан тулуурдаах, өһөс киһини улаатыннарарга аналлаах сахалар уһун үйэлээх билиилэрэ буолар. Бу өс хоһоонун тутуһаннар саха дьоно бытарҕан тымныылаах хоту дойдугу баһылаан, сайыннаран олохторун оҥостон олороллор.

“Арыгыны букатын иһимэ” диэн этии эмиэ сымыйалааһын, дьону албынныы сатааһын буолар. Ол курдук, бары сөбүлүүр, куруук иһэр кефирдэрэ, кымыстара эмиэ кыра арыгылаахтар. Былыргылар суруйалларынан көөнньөрүүлээх кымыстан итирэллэр эбит.

Киһи иһэ ас буһарарыгар бэйэтэ кыра кээмэйдээх арыгыны оҥорон таһаарарын аныгы наука бигэргэппитэ. Ол иһин, арыгыны бобо-хаайа сатааһын диэн таах-сибиэ айдаан, ким эрэ бэйэтэ биллэрин, аатырарын туһугар атыттары кыһарыйа сатааһына буолар. Маннык албыҥҥа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини халбаҥнаабакка эрэ тутуһар сахалар киирэн биэрбэттэрэ эрэйиллэр. Арыгы бу этиигэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр: А. Киһи санаатын көтөҕөр, күүһүгэр күүс эбэн биэрэр.

Б. Аһара элбэҕи иһэн кэбистэххэ киһи өйө-санаата буккулларын тэҥэ, араас сыыһа-халты туттунуулары оҥоруон сөп.

Арыгыны төһөнү иһэрин киһи бэйэтин өйүнэн-санаатынан салайтаран быһаарара уонна ону олоҕор тутуһара киһи буолуу үөрэҕин тутаах көрдөбүлүнэн ааҕыллар. Ол иһин арыгыны бобуу сыыһа, халыйыыны үөскэтии буолар. Биирдэ эмэ санаатын көтөҕөөрү, күүс киллэринээри сөбүгэр иһиэн баҕарбыт киһи арыгыны булан испэтэ дьону атаҕастааһын, аһыырга бырааптарын кэһии буолар.

Арыгыны боппокко эрэ дьон өйүн-санаатын сайыннаран, олохторугар ситиһиини оҥороллоругар баҕа санааларын үөскэтэн, тулуурдарын, туттунар күүстэрин улаатыннаран биэрии эрэйиллэр. Кыра, саҥа улаатан эрэр оҕолору дьиэлэригэр арыгы иһэр төрөппүттэр куһаҕан үгэскэ үөрэппэт буолуулара тарҕаныыта арыгыһыттар аҕыйыылларыгар тириэрдэрин бары билэн туһаныахтара этэ. (4,32).

Кыра эрдэҕиттэн тулуурга, бэйэтин билинэн тохтотунарга иитиллибит, үөрэммит оҕо, киһи арыгы иһэр быстах баҕатын уодьуганнаан, туттунан тохтотор кыаҕа улаатар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн тулуурдаах буолууга үөрэтэр өс хоһооно оҕолор улаатан төрөппүттэрин туохха барытыгар, үлэҕэ эмиэ баһыйар кыахтаналларын үөскэтэринэн оҕолору иитэргэ, үөрэтэргэ куруук туттулла сылдьыа этэ.

Арыгы өйү-санааны буккуйарыттан тулуурдара аҕыйахтар элбэҕи иһэн итирэн хаалалларыттан уонна содуомнары оҥороллоруттан куһаҕан өйдөбүлэ элбээн хаалбыт. Бэйэлэрэ арыгыны оҥостор норуоттар тулуурдара улаатан аһара испэт буолууну ситиспиттэрэ, онтон бэйэлэрэ оҥостубаттар аһара иһэн кэбиһиигэ оҕустараллара ордук элбэх. Ол курдук, хантан эрэ тиэллэн кэлэр арыгы биирдэ баар, онтон суох буолан хааларыттан арыгыны буллахтарына элбэҕи иһэн кэбиһэллэр.

Киһи арыгыны иһэрэ 4 суол улахан тутулуктаах:

1. Санаатын көтөҕөөрү, күүһүрдээри.

2. Араас санаарҕабыллары умнаары.

3. Доҕоттору кытта кыттыһаары.

4. Үөрүүнү үллэстээри.

Бу арыгыны иһии тутулуктарыттан бастакы тутулук киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта улаханыттан уонна кыаҕа суох киһи санаата түһэрэ кыра аайыттан элбэҕиттэн, арыгыны маннык кэмҥэ иһии түргэнник арыгыһыт буолууга тириэрдиэн сөп. Ол курдук, арыгы дьайыыта киһи санаатын түргэнник көтөҕөрүттэн элбэхтик санаата түстэҕин аайы иһэ сылдьара үөскүүрүттэн арыгыга ылларыан сөп.

Арыгыны элбэхтик иһии хаһан баҕарар куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Ол курдук, киһи этэ-сиинэ арыгы диэн аһылыкка үөрэнэн хааллаҕына, аны арыгыта суох табыллыбат, аһаабат буолуу кэмэ тиийэн кэлиитэ арыгыга ылларыы кэлбитин биллэрэр.

Оҕо улаатан иһэн төһө арыгыны доруобуйатыгар буортуну оҥорбот гына иһиэххэ сөбүн үөрэтэн билэрэ уонна куруук туһана сылдьара эрэйиллэр. Арыгы киһиэхэ хайдах дьайарын билбэт оҕо ханнык эмэ хампаанньаҕа кыттыһан үөрбүтүн омунугар аһара элбэҕи иһэн итирэн хаалан онно-манна, быстах быһыыга түбэһиэн сөбө оҕону эрдэттэн үөрэтэн биэрии ордугун, туһалааҕын дакаастыыр.

Киһи тулуурдааҕа, туттунар күүһэ улахана арыгыны төһөнү иһэрин хонтуруоллана сылдьар кыаҕын улаатыннарар. Арыгыны кэмин билэн иһэр, аһара элбэҕи испэт, тулуурдара улахан дьон элбэхтэр.

Онон арыгы киһи өйүн-санаатын буккуйааччы буоларынан киһи бэйэтин кыаҕын билинэн туһанара, кэмнээн иһэрэ эрэйиллэр.

НАРКОТИК ДЬАЙЫЫТА

Дьон өйө-санаата сайдан, үөрэҕи, билиини баһылаан, науканы сайыннаран истэхтэринэ саҥаны айыыны оҥороллоро элбээн өйү-санааны буккуйааччылары өссө эбии оҥорон, тупсаран, күүһүрдэн иһэллэриттэн олору туһанааччылар тулуурдара, туттунар күүстэрэ улаатан биэрэн иһэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар.

Айылҕаҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии туттулларынан үчүгэй эбиллэн, күүһүрэн истэҕинэ куһаҕан эмиэ кыратык да хаалсыбакка улаатан иһэр. Дьон оҥорор, тутар күүстэрэ эбиллэн истэҕинэ алдьатарга аналлаах атомнай буомбалара өссө күүһүрэн биэрэр. Урукку, сэбиэскэй былаас кэмигэр өйү-санааны улаханнык буккуйааччы арыгы эрэ эбит буоллаҕына, билигин араас элбэх наркотиктар тарҕанан өссө күүскэ өйү буккуйар, көтүтэр кыахтаннылар.

Наркотик диэн киһи өйүгэр-санаатыгар күүстээх дьайыылаах эмп. Мөлтөх наркотиктары айылҕаҕа үүнэр үүнээйилэртэн куурдан, хатаран, переработкалаан оҥороллор. Итини тэҥэ, наука сайдан иһиитэ күүстээх, синтетическэй наркотиктары элбэтэн иһэр.

Ыарыыны уҕарытар сыалынан эмкэ эмиэ элбэхтик туһанылларыттан наркотиктары үгүс дойдулар оҥостоллор эрээри, көҥүл атыыга таһаарбакка бобо сылдьаллар. Аҥардастыы бобуу куһаҕанын быһааран Европа сорох дойдуларыгар мөлтөх дьайыылаах марихуана диэн наркотигы туһанарга көҥүллээн эрэллэр.

Дьон олоҕор аҥардастыы бобууну туһаныы төттөрү дьайыыны оҥорор. Оҕо туох бобуулааҕы булууга өйүн-санаатын туһулаатаҕына, баҕа санааҕа кубулуттаҕына, улаатан баран ол баҕа санаатын илэтигэр толорор кыахтанан хаалара куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп.

Көҥүл атыыга бобо, хаайа сатыылларыттан ырыынакка наркотик элбэх барыһы биэрэр ураты табаарга кубулуйан сылдьар. Сыаната үрдээн эрэ иһэриттэн уоран, кистээн атыылааччылар элбэхтэр. Араас ханаалларынан барыларынан айыыны оҥорор санааламмыт эдэрдэргэ тарҕанар. Дьон, ордук эдэрдэр туһалаах, киһилии үлэни булбаттарыттан наркотик тарҕатыытынан дьарыктаналлара үксээтэ.

Оҕолор улаатан, бэйэлэрин билинэн истэхтэринэ ханнык эрэ уратыны, саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбиир. Ол иһин табаах тардаллар, арыгы иһэллэр, наркотиктары боруобалыы оонньуу сылдьаннар ылларан хаалаллара эбиллэн иһэр.

“Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥорон ис” диэн сымыйанан этэн тыл үөрэхтээхтэрэ саха оҕолорун, эдэрдэри үөрэтэллэриттэн билигин эдэр наркоманнар эбиллэн иһэллэригэр тириэртилэр. Ол курдук, эдэрдэр саҥаны айыыны оҥорор санаалара элбэҕиттэн үгүс киинэлэргэ көрөр наркотиктарын боруобалыы оонньуу сылдьан ылларан хаалан иһэллэриттэн наркоманнар элбээн иһэр буоллулар. Эдэрдэр өйдөрүн-санааларын харыстыыр, куһаҕантан көмүскүүр туһугар “айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа үөрэҕи, сектаны тохтоттоххо табыллар буолла.

Хас биирдии төрөппүт оҕотун харыстыыр санаата элбэх. Араас куһаҕан сабыдыаллартан тэйитэ, хаххалыы сатыыллар. Бу “айыы үөрэҕэ" диэн сымыйа үөрэх эдэрдэри куһаҕаҥҥа тириэрдэрин төрөппүттэр биллэхтэринэ тохтотор кыахтаахтар. Мин бары үлэлэрбинэн бу үөрэх албынын, сымыйатын арыйан саха дьонугар тириэрдэбин. Ол курдук, оҕо төрөппүтүттэн атыҥҥа кимиэхэ да наадата суох. Салайааччылар да, тыл үөрэхтээхтэрэ да оҕо хайдах киһи буола улаатан тахсарыгар букатын кыһамматтар, ханнык эрэ саҥаны, ураты тыллары булан оҥорон туһаннаран хата албынныы эрэ сатыыллар.

Сахалар оҕо сайдан, саҥаны билэн иһэр өйүн-санаатын хайдах харыстыыры былыргыттан билэллэр. Ол үөрэхтэрин таҥара үөрэҕэр киллэрэн “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этэн туһаналлар.

Дьон олохторо саҥаны айыыны оҥорон иһэллэриттэн туруга суох буолууга тиийэн хаалар. Ол курдук, атомнай буомбаны оҥостуу олус улахан саҥаны айыы буолан бары кыахтаах дойдулар атыттартан көмүскэнэбит диэн ааттаан оҥосто сатыыллар. Ол эрээри, бу буомбалара сэриигэ туттулларыттан эрэ буолбакка, туохтан эрэ сылтанан эстэн хааллахтарына ханна куотан, саһан быыһаналларын кыайан тобулбакка, быһаарбакка эрэйдэнэллэрэ элбээтэ.

Оҕо аан маҥнай киһилии быһыылары оҥорорго үөрэнэн, киһи буолууну баһылаан баран оҥорор айыылара сиэри таһынан барбакка, олоххо туһаны аҕалалларын билэн, ити хааччаҕы оҥорбуттар. Ол курдук, оҕо өйө-санаата сайдарынан саҥаны айыыны оҥорор санаата элбэҕиттэн үчүгэй да, куһаҕан да саҥаны айыыны оҥорор кыаҕа улаатан хаалар. Олох уопутун ситэ билэ илигиттэн оҥорорго судургутун, дөбөҥүн булан, куһаҕаны оҥорон кэбиһэр кыаҕа улаатан хаа-ларыттан аналлаах хааччахтаннаҕына табыллар. Бу хааччахтары сахалар быһааран; сиэр уонна киһи быһыыта диэн ааттаан таҥара үөрэҕэр киллэрэн туһана сылдьаллар.

Саха сиригэр атын уобаластартан наркотиктары аҕала тураллар. Ордук Амурскай, Иркутскай уобаластартан айаннаан кэлэр массыыналарга кистээн тиэйэн аҕалаллар. Быраабы харыстыыр органнар сотору-сотору туталларын туһунан суруйаллар.

“Олоҕу саҥаттан саҕалыыр хаһан да хойут буолбат” диэн ыстатыйаҕа Серафим Иванов бэйэтэ наркотикка ыллара сыһан баран өрүһүнэн, наркоманнары көннөнөр суолга туруммута суруллубут.

Холобурун ыллахха, 2016 сыллаахха наркотигы кытта сибээстээх 661 буруй оҥоруллубут, ол түмүгэр 56,2 киилэ наркотик булуллан тутуллубут. Дьокуускай куоракка эдэр ыччаттар ордук дезоморфины булан боруобалыыллар эбит. (17,8).

Оҕо өйүн-санаатын харыстааһын диэн кыра эрдэҕинэ ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыылары оҥотторон, оннук үгэстэргэ иитии ааттанар. Ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыыларга иитиллибит оҕо улаатан баран сиэри таһынан барар, куһаҕан быһыылары оҥорбот кыахтанар. Ол курдук, бары оҥорор быһыыларын үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит ийэ кута хонтуруоллуу, көннөрө сылдьарыттан куһаҕаны, билбэтин оҥороро аҕыйыырын сахалар туһаналлар.

Наркотиктар киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыылара өй-санаа көтөн хаалан көҥүл барыытыгар тириэрдэр. Эдэр киһи өйүн-санаатын көҥүл, босхо ыытаары уонна ханнык эрэ саҥаны, урут билбэтин оҥороору наркотиктары боруобалаан көрүөн сөп. Оҕону “Айыыны оҥор” диэн үөрэтии оҕо элбэхтик киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатыырыгар тириэрдэринэн үгүстүк сыыһа-халты туттунарын тэҥэ, наркотиктары боруобалааһыҥҥа тиийэн наркоман буолан хаалыан сөбүн үөскэтэр. Онтон киһи билбэтэ, оҥорбото диэн саҥаны айыы буоларын эмиэ билэр курдукпут эрээри, тыл үөрэхтээхтэрэ бу тыл дьайыытын билбэттэриттэн саха дьонун барыларын албынныы сылдьаллар.

Бу “айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх, секта дьайыыта эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэтэр. Билигин дойду оҕо иитиитигэр улаханнык кыһаммат кэмэ кэлэн турар. Ол иһин, хас биирдии төрөппүт оҕотун өйө-санаата туруктаах буоларыгар, инникигэ эрэллээх баҕа санаатын толороругар бэйэтэ эрэ урут бастаан кыһанарын кыра эрдэҕиттэн өйдөттөҕүнэ табыллар.

Биһиги сахалар таҥарабыт үөрэҕэ эрэ оҕо өйө-санаата сайдан иһэн уларыйыытын уратыларын табатык быһаарар. Ол иһин, таҥара үөрэҕин ылынан, оҕону сахалыы үөрэтии туһата улаатыа этэ.

Өйү-санааны наркотик дьайыытыттан харыстааһын диэн онно киирэн биэрбэт буолуу ааттанар. Ону тэҥэ, тулуура улахан, кыратык ылларбыт киһи бэйэтин өйүн-санаатын күүһүнэн быраҕан кэбиһэр кыахтанарын туһаныы эрэйиллэр. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһоонун туһанар дьон кэлэр көлүөнэлэрэ ордук өһөс, тулуурдаах, туттунар күүстээх буола улааталларыттан өй-санаа буккуйааччыларыгар киирэн биэрбэт кыахтарын улаатыннарар.

Экономика сайдан, тупсан, саҥаны айыылар олоххо киирэн иһиилэрэ наркотиктары өссө элбэтэн, дьайыыларын күүһүрдэрэ дьон олоҕор уустуктары оҥоруон сөбө улаатан иһэр. Элбэх дойдулар атомнай буомбалара араас ракеталарга угуллан бэлэмнэнэн, биир кунуопканы эрэ баттыыры кэтэһэн турдахтарына, наркотик өйгө-санааҕа дьайыытыттан Аан дойду олоҕо тутуллан турара аһара улаатар. Биир эмэ наркоман хаһан да туолбат ыра санаатын толороору биир кунуопканы эрэ буолбакка хаһы да баттыалыан сөбө дьоҥҥо кэлэн иһэр куттал аһара улаханын биллэрэр. (4,132).

Онон наркотик куһаҕан дьайыытыгар киирэн биэрбэт туһугар оҕо ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга үгэстэринэн иитиллибит, туруктаах өйдөөх-санаалаах, тулуурдаах буола улаатара эрэйиллэрин төрөппүттэр билэн оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр ирдэнэр көрдөбүлү улаатыннаран, кытаатыннаран биэриэхтэрэ этэ.

ЭРЭЛ

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһан өй-санаа бастаан иһэрин биллэрэн олохторугар туһаналлар. Бу этии чуолкай дакаастабылынан киһи баҕа санаатын толороору, олоҕун тупсараары тугу эмэ туһалааҕы, барыһы киллэрэри оҥороро быһаарыллар.

Санаа бэйэтэ тугу да; туһалааҕы да, куһаҕаны да оҥорбот, оҥорор кыаҕа суох. Санаа эрэ буоллаҕа дии. Арай киһини угуйан, ыҥыран, ымсыырдан этин-сиинин хамсатан тугу эмэ оҥотторор, оҥороругар көмөлөһөр уонна сирдээн биэрэн барар суолу ыйар аналлаах.

Киһи эттээх-сииннээх уонна күүстээх буолан тугу эмэ; үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥороро кыаллар. Өйгө-санааҕа үөскээбит баҕа санааны илэтигэр оҥорон таһаарыыга киһиэхэ этин-сиинин хамсатарга аналлаах ураты кыах баара ирдэнэр. Кыаҕа суох киһи тугу да оҥороро кыаллыбат буолуон сөп. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа тутулугар сөп түбэһэн кыах диэн тыл эмиэ икки өрүттэнэр:

1. Өй-санаа этин-сиинин хамсатар күүһүн кыах диэн ааттанар.

2. Кыах диэн баай-мал баттааһына баарын биллэрэр суолталаах.

Өй-санаа кыахтааҕын тэҥэ, баай-мал эмиэ кыахтаах. Баайа элбэх киһини кыахтаах диэн этэллэр. Оҥорор быһыыга сөптөөх баай-мал көстүбэтэҕинэ баҕа санааны олоххо киллэрии кыаллыбакка хаалар.

Киһи санаатын үөрэтэр таҥара үөрэхтэрэ баҕа санаа киһиэхэ баар буоллаҕына, киһи ол баҕатын толороору олоҕун олорорун билэллэр. Оҕо диэн төрөппүт инники баҕа санаатын олоххо киллэрээччи буоларын эрдэттэн биллэрэн кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн иитэн биэрии, үөрэтии эрэли үөскэтэр. Эрэллээх, баҕа санаатын толорор кыахтаах киһи буола улаатарыгар өйө-санаата баайыллыбата, буккуллубата, туруктаах буолара тириэрдэр.

Ыра санаа диэн киһи хаһан да туолбат баҕа санааларын сахалар туспа арааран ааттыыллар. Баҕа санаа кыайан олоххо киирэн туолбатаҕына, оҥорор быһыыга кубулуйбатаҕына ыра санаа буолан хаалан киһини аралдьытар, саататар эрэ кыахтанар эбэтэр умнуллар. Баҕа санааны толорууга киһи тугу эмэ эрэннэҕинэ, кыайарыгар эрэлэ үөскээтэҕинэ табыллар. Бу эрэли киһи өйүн-санаатын кыаҕа уонна баай-мал үөскэтэллэр. Кыаҕы итэҕэйии эрэли үөскэтэр. Эрэлэ суох ханнык да дьыаланы ылсыһыы, оҥоруу кыаллыбат.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытыгар эрэл диэн тылы маннык быһаараллар. Тугу эмэ эрэнэ санааһын, туоларыгар эрэнии. Киһи инникитигэр туохха ордук эрэнэрэ, тугу кэскил оҥосто саныыра. (10,674). Кэскил диэн саҥаны айыыны оҥорууну, олоххо киллэриини быһаарар тылбытын оннугар түһэрэн туһаныахпыт этэ. Кэһиини оҥорон киллэр диэн суолталаах. Ол аата, кэһиини киллэрэн олоххо уларыйыылары оҥоруу табыллар кыахтанарын биллэрэр.

Оҕо төрөппүт олоҕун, үлэтин салгыыр, үйэтин тухары мунньубут баайын-малын харыстыыр, элбэтэр киһи буола улаатарыгар бары төрөппүттэр баҕараллар. Төрөппүттэр бары оҕолоругар эрэнэ, үчүгэйи баҕара саныыллара бэлэми туһанарын өттүгэр аһара барбакка бэйэтэ туһалааҕы оҥоро үөрэнэригэр тириэрдэрэ эрэйиллэр.

Оҕо кыра эрдэҕинэ көрүүгэ-истиигэ наадыйарыттан төрөппүттэр бары баҕа санаатын толоро сатыыллар. Оҕо улаатан истэҕинэ, бу баҕа санааны толорон биэрии сыыйа уурайан, уларыйан, аны оҕо бэйэтин баҕа санаатын бэйэтэ толорорун ситиһии төрөппүттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар. Ол аата иитии, үөрэтии хайысхата оҕо ийэ кута иитиллибитин, оскуолаҕа киирбитин кэнниттэн сыыйа уларыйар кэмэ тиийэн кэлэр. Бу хайаан да кэлиэхтээх уларыйыыны улаатан иһэр оҕо табатык сыаналаан, төрөппүтүн көмөтүнэн уонна бэйэтэ кыһанан ылыннаҕына тулуурун улаатыннаран ситиһэр кыахтанар.

Дьон үөрэҕи-билиини баһылаан сайдыыны ситиспиттэрин кэнниттэн Аан дойду үрдүнэн атомнай сэрии буолан хаалар куттала улаатан иһэр. Сайдан иһэр саҥаттан саҥа дойдулар атомнай сэрии сэбин оҥостоорулар бары кыахтарын уураннар саҥаны айыылары оҥорон олоххо киллэрэн иһэллэр. Кинилэр быстах санааларыгар ким эрэ атын кэлэн сирдэрин былдьыахтарын сөп курдугуттан көмүскэнэр санааларыттан атомнай буомбаны оҥостуна сатыыллар.

Атомнай сэрии буолуо суоҕа диэн дьон бары эрэнэ саныыллар. Маннык улахан алдьатыылаах сэрии буолбата буоллар диэн баҕа санааны, бу сэрииттэн ким да ордон хаалара биллибэтиттэн тутулуктанан бары тутуһа сатыыллар. Бары киһилии өйдөөх-санаалаах дьоҥҥо бэйэ-бэйэлэрин атомнай буомбаларыттан куттансан улахан сэриини саҕалыахтара суоҕа диэн эрэл үөскээн сылдьар.

Ол эрээри, дьоҥҥо биир кыыбаҕа баар. Туохтан да иҥнибэт буолуу, тоҕо түһүү диэн ааттанар. Омук дьоно бэйэлэрин атыттартан аһара үрдүктүк сананаллара үөскээн улааттаҕына уонна араас наркотиктары туһанан өйдөрө-санаалара буккулуннаҕына киһи үөйбэтэҕин-ахтыбатаҕын, ханнык эрэ саҥаны айыыны оҥорон улахан буомбаларын эһэн кэбиһиэхтэрин сөп. Элбэх дьону муннукка хаайыы, ыгыы итинник быстах быһыыны оҥорон кэбиһиигэ тириэрдиэн сөбүттэн өйдөөх-санаалаах дьон сэрэниэ, эрдэттэн харыстаныа этилэр.

Үчүгэйтэн үчүгэй кэнниттэн кэлэр кэрэ буолуу диэн өйдөбүл аһара бардаҕына кэрээнтэн тахсыы үөскүүр. Кэрээнтэн тахсыы диэн олохсуйбут өйдөбүлү сахалар билэн туһаналлар. Кэрэ буолуу кэнниттэн кэлэр кэрээн диэн кэрэ да киһи кэспэт аналлаах кыйыата ааттанар. Кэрэ киһи үчүгэйдик сананара аһара үрдээн хаалан атыттары намыһахтык саныыра, бэйэтигэр тэҥнээбэтэ, итинник сиэрэ суох быһыыны оҥороругар тириэрдэрин кэрээнтэн тахсыы кэлэрэ биллэрэр.

Бэйэлэрин аһара “үчүгэйдик” санаммыт, арийскай диэн туспа арааһы үөскэппит немец нацистара кэрээнэ суох быһыыламмыттарын, атын, кыра омуктары букатын симэлитэн суох оҥоро сатаабыттарын билигин киһи барыта билэр. Омук дьоно бэйэлэрин аһара үчүгэйдик, атыттартан туспа курдук сананыылара үөскээһинэ сайдыылара бүтэн, мөлтөөн истэхтэринэ, омуктарын күүһүрдэ сатааһын үөскээтэҕинэ сайдан, күүһүрэн барара тиийэн кэлэрэ халыйыыга тириэрдэр.

Бу 21-с үйэҕэ Россияны күүһүрдүү аһара баран эрэриттэн эйэни сөбүлүүр дьон бары куттана олороллор эрээри, улахан сэрии буолуо суоҕа диэн эрэллэрин сүтэрбэккэ кыһаналлар. Ол да буоллар сэрэххэ бары саҥа сэрии сэптэрин оҥостууну элбэтэн биэрдилэр.

Дьон бары эйэни сөбүлүүллэр. Эйэлээх кэмҥэ дьон экономиканы сайыннаран үгүс тутуулары тутан, саҥа тиэхиникэлэри, сэрии сэптэрин оҥостууну ситиһэллэрэ кыаллар. Төһө эрэ кэминэн сайдан иһэр омуктар ахсааннара эбиллэн атыттарга баттааһыннары оҥороллоро, сирдэрин кэҥэтэ сатыыллара улаатарыттан уларыйыылар, хамсааһыннар үөскүүллэр. Билигин Аан дойду үрдүнэн сибээс, интернет сайдыбытынан мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаан иһэр турукка киирбит омук аһара барыыны оҥорорун кэминэн хааччахтаан уустук уларыйыыны сыыйа киллэрэн иһиэххэ сөптөөҕүн туһаныахха сөп.

Оҕотун төрөппүтэ батыһыннара сылдьан бэйэтэ тугу оҥороругар үтүгүннэрэн үөрэтэн истэҕинэ киһилии майгыланан киһи буолуо диэн эрэлэ туолар кыаҕа улаатар. Туох эрэ баҕа санааны туолуо диэн эрэнэ санааһын онно тириэрдэр быһыылары оҥорон биэрдэххэ эрэ кыаллар. Эрэл хас биирдии киһиэхэ баара эрэйиллэр. Эрэллээх киһи өйө буккуллара, быстах быһыыга киирэн биэрэрэ аҕыйыыр, өйө-санаата туруктанар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун киһилии быһыыларга ииттэххэ төрөппүт эрэлин толорор кыаҕа улаатар.

Эрэли соһуччу сүтэрэн кэбиһииттэн киһи өйө буккуллан сыыһа-халты туттунара үөскүөн сөп. Бу быһаарыы туруга суох өйдөөх-санаалаах, туттунар күүстэрэ аҕыйах эдэрдэр маҥнайгы тапталларын кытта ыал буоларга баҕа санааларын сүтэрдэхтэринэ бэйэлэригэр тиийиниигэ кытта тиийэн хаалалларынан дакаастанар.

Эрдэттэн эрэнэ санаан кэбиспити аһара тутуһуу сыыһа буолан хаалара элбэх. Оҕону иитии, улаатыннарыы олус уустук. Ол иһин төрөппүт бэйэтин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэрэ, оннук үгэстэргэ кыра эрдэҕинэ үөрэтэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар.

Оҕо төрөппүтүттэн этин-сиинин тэҥэ, буор кутун эрэ ылынан төрүүрүн хас биирдии төрөппүт билиэ этэ. Ийэ кутун кыра эрдэҕинэ үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга ийэтин көмөтүнэн ииттинэн туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатар. Салгын кутун өйүн-санаатын бэйэтэ билэн-көрөн үгэс оҥостунан, иҥэринэн үөскэтинэрин төрөппүттэр биллэхтэринэ оҕолорун ийэ кутун иитиитигэр, үөрэтиитигэр кыра эрдэҕиттэн улаханнык кыһаналлара үөскүө этэ.

Онон эрэллээх киһи диэн өйө-санаата туруктаах, тулуурдаах буо-лан буккуллубат, эппит тылын толорор кыахтаах киһи ааттанар.

САҤА ОЛОҔУ ТУТУУ СОДУЛА

Билигин ырыынак кэмэ кэлэн, сэбиэскэй былаас 74 сыллар усталарыгар сабардаабыт диктатурата уурайан Россияҕа өй-санаа үөрэхтэрэ саҥалыы сайдан эрэллэр. Элбэх таҥара үөрэхтэрэ, араас секталар бары дьон өйүн-санаатын салайыыны былдьаһан бэйэлэрэ үчүгэйдэрин, туһалаахтарын дакаастыы сатыыллар. Олох салгыы сайдан истэҕинэ таҥара үөрэхтэрэ дьон өйүгэр-санаатыгар төһө туһаны оҥороллоруттан көрөн сайдан бараллар эбэтэр симэлийэн иһэллэр.

Киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыыларын икки аҥы араарбыт таҥара үөрэхтэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта биир тылы булуммаккалар кыайан эйэлэспэккэ, сэриилэһэн эстиилэригэр тиийэн хаалыылара кэлэн иһэр. Ол аата, дьон өйө-санаата икки аҥы арахсыыта үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыттан үөскүүрүттэн, олору атын-атын тылларынан этэн туһаныы арахсыы ордук улаатан барарыттан икки утарыта өрүттэр букатын эйэлэспэттэригэр тириэрдэн кэбиһэр.

Өй-санаа сайдыыта олус уһун кэми ылар. Манна биллэр холобурунан Христос таҥара биллибитин кэнниттэн дьон 300 сыл буолан баран биирдэ билиммиттэрэ, туһалаах диэн ылынаннар таҥара үөрэҕэ сайдыбыта уонна европеецтары кытта Аан дойдуга киэҥник тарҕаммыта. Былыргы Кытай үөрэхтээҕэ Конфуций киһи буолуу үөрэҕин билигин саҥалыы үөрэтэ, сыаналыы сылдьаллар.

Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн кыайан-хотон былааһы ылбыт дьадаҥы бассабыыктар бары таҥара үөрэхтэрин билиммэттэрин биллэрбиттэрэ, дьон олоҕуттан туораппытынан барбыттара.

Россияҕа өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорууну ааспыт үйэ 30-с сылларыгар колхозтары тэрийии, коллективизацияны тарҕатыы кэмигэр материалистар, атеистар, коммунистар биир улахан ситиһии-лэринэн аахпыттара. Бүтүн Советскай Союз үрдүнэн дьадаҥы өйдөөх-санаалаах эдэрдэри туһанан биир да үлэлиир таҥара дьиэтин хаалларбатахтара, таҥара үлэһиттэрин барыларын кэриэтэ туораппыттара.

Былыргы олоҕу алдьатабыт, саҥа олоҕу тутабыт диэн этиини “үчүгэйи” оҥоруу курдук быстах санааларыттан дьону барыларын саҥаны айыыга, айыыны оҥорууга ыҥырбыттарын таһынан, ол-бу уратыны оҥоттороору ыкпыттара, түүрбүттэрэ, тиэтэппиттэрэ. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин үүрэн-хаайан аҕалан холкуостарга түммүттэрэ уонна былаан суруйан биэрэн толотторо сатаабыттара.

Бэйэлэрэ дьадаҥы, намыһах өйдөөх-санаалаах эрээри, ону-маны оҥоруон баҕалаах эдэрдэри киһиргэтэн, баай-талым олоҕу бэйэҕит оҥостуоххут диэн албыннаан баар таҥара дьиэлэрин барыларын алдьаттарбыттара, колокуонньаларын үрэйтэрбиттэрэ.

“Перестройка” уларыта тутуутун кэнниттэн, аны коммунистар батталларыттан быыһаммыт үөрүүгэ эдэрдэри айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥорууга ыҥырыы, үөрэтии, сэбиэскэй былаас кэмин курдук, билигин да салҕанан баран иһэр. Сэбиэскэй кэм саҕанааҕы учууталлар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ бары билигин даҕаны урукку оннуларыгар үлэлии сылдьалларыттан оҕолору уруккуларын, эстибит сэбиэскэй былаас үөрэппитин курдук айыыны элбэхтик оҥор диэн үөрэтэллэрин тохтото, уларыта иликтэр.

“Айыыны оҥор” диэн оҕону үөрэтии бэйэтэ да улаата охсон саҥаны, айыыны оҥоро охсуон олуһун баҕарар эдэр киһини өссө эбии тиэтэтэн, ыксатан, сыыһа-халты тутуннаран куһаҕаны оҥорорун элбэтиигэ тириэрдии буолар. Ол иһин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара кэлин кэмҥэ элбээн иһэрэ үөрэхтээхпит, сахалар сайдалларын туһугар аһара кыһанабыт дэнэр дьону хата санаарҕаппат.

Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитэн биэрбэккэ, үлэҕэ үөрэппэккэ аҥардастыы олоххо туохха да туһата суох кылапачыгас оонньуурдарынан оонньотуу, компьютерга, телефоҥҥа үөрэтэ сатааһын сайынна уонна салҕанан иһэр. Кыыс уонна уол оҕолору детсадтан саҕалаан тус-туспа иитии-үөрэтии олоххо ситэ киирэ илик. Россия кыра омуктара сайдыахтарын үрдүкү салайааччылар баҕарбаттар, саҥарар тылларын оскуолаҕа үөрэтэллэрин ол-бу биричиинэ булан хааччахтыы сылдьаллар.

Сэбиэскэй кэмнээҕи салайааччылар уонна тыл үөрэхтээхтэрэ араадьыйа, бэчээт, телебизэр үлэтигэр быһаччы сыһыаннаахтарынан элбэхтик саҥаралларынан уонна суруйалларынан эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээһинигэр бэйэлэрэ буруйдаахтарын саптынаарылар аҥардастыы полиция үлэһиттэрэ эрэ буруйдаахтар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. Онтубут баара полиция да үлэһиттэрэ бу кэмнээҕи оҕону иитии содулугар оҕустарбыт буоланнар бэйэлэрэ эмиэ сыыһа-халты туттуналлара, атаахтык иитиллибиттэрэ, тулуурдара аҕыйаҕа син-биир биллэн тахсан иһэллэр.

Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ, куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбээһиниттэн салайар былаас өттүттэн бэрээдэги көннөрүү үлэтигэр ылсыһыы кытаатан эрэр. Полиция үлэһиттэрин ахсааннара эбиллэ турарын таһынан араас сокуоннар элбээн уонна кытаатан иһэллэр. Суолунан сылдьыы быраабылаларын кытаатыннарыы, ыстарааптары лаппа улаатыннарыы кэнниттэн суоппардар бэрээдэктэрэ лаппа туп-сан иһэрэ биллибитэ. Бу үчүгэй диэки уларыйыы үөскээһинэ кытаанах сокуоннары киллэрэ сатааччылары элбэтэн эрэр.

Киһи өйүнэн-санаатынан салаллан суруллубут, ылыныллыбыт бэ-рээдэги тутуһа үөрэнэрэ олус уһун кэми ыларынан, үгэстэри үөскэ-тиннэҕинэ эрэ туһаны аҕалар үөрэх буолуон сөп. Үөрэх кыра эмэ ыгааһыннаах буоллаҕына, түргэнник ылыныллар уонна туһата улаатар. Киһиэхэ баай-мал дьайыыта тиийимтиэтэ улаханыттан, бу туһа улаатарыгар тириэрдэр. Бэрээдэги кытаатыннарыы дьайыыта улахан туһалааҕын иһин, аны манабыл, кэтэбил аһара барбатын туһугар аҥар, үлэһиттэр өттүлэриттэн эмиэ хонтуруол баара ирдэнэр кэмэ кэлэриттэн депутаттар үлэлэрэ эбиллэн биэрэрэ эрэйиллэр.

Билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэриттэн, төрөппүттэр оҕолоро, сиэннэрэ онно түбэһэллэриттэн син санааргыыр, тоҕо, туохтан сылтанан маннык куһаҕан балаһыанньаҕа киирэн хаалалларын ырыта сатыыр буолан эрэллэр.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, үөрэтии хаалбытыттан, өйүн-санаатын, салгын кутун сайыннарыы, киһи быһыылаах киһи буолууга үөрэтиини барытын оскуолаҕа көһөрөн уопсайга холбоон кэбиспиттэриттэн, онтон билигин сыыһа хайысханан, “айыыны оҥоруу” диэки өттүн тутуһан ыытан иһэллэриттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбиирин билбэтэҕэ буолуу улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Ол курдук, айылҕаттан бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй буола улаатыахтаах, куруук баар ийэтин көрүүтүнэн-истиитинэн иитиллэр, кини курдук буолуохтаах кыыс оҕолор ыар буруйу оҥорорго кытта тиийэн хаалыылара оҕону иитии-үөрэтии тутуһар хайысхата улахан сыыһатын, куһаҕаны оҥоруу диэки халыйан сылдьарын дакаастыыр.

Былыр-былыргыттан сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону үөрэтиигэ аналлаах “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэрин умнубатахпытына, аныгы элбэх уларыйыылардаах олохпутугар туһаннахпытына табыллар. Эдэр, саҥа улаатан иһэр оҕону “айыыны оҥор” диэн үөрэтии, ыксатыы, тиэтэтии улахан сыыһатын сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ этэрин мин быһааран киэҥ бэчээккэ таһааран иһэбин. Бу үлэҕэ билигин сахалыы Википиэдьийэ үлэлиир, “Саха сирэ”, “Туймаада” хаһыаттар уонна “Чолбон” сурунаал демократия үөрэҕэ кыратык тутуһуллар эрдэҕинэ үлэлии сылдьыбыттара.

Өй-санаа үөрэҕин умнууттан, хаалларан кэбиһииттэн дьон куһаҕан санааларыттан ыраастаммакка, умнубакка саныы сылдьалларыттан куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбээн иһэллэрэ чахчы.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин олох ханнык баҕарар кэмигэр дьон тутуһа сылдьаллара ирдэнэр. Хайа да өттүгэр аһара барыы табыллыбат. Элбэх маныыр, көрөр-истэр полиция үлэһиттэрдээх дойду сайдар кыаҕа аҕыйаҕын таһынан араас репрессийэлэр үөскүүллэригэр олук ууруллар. Ол курдук, элбэх ахсааннаах кэтиир-маныыр үлэһиттэр үлэлэрин түмүгүн, туһалааҕын көрдөрөөрүлэр олус кыһанан, аһара барыылары оҥорор кыахтаналлар. Ол аата, элбэх буруйдаахтары, сөп түбэспэти оҥорооччулары бэйэлэрэ көрдөөн булуохтарын да сөп. Биһиги олохпутугар оннук быһыылар буолан ааспыттара. Ф.Э.Дзержинскэй биир кынаттаах этиитигэр: “Буруйа суох киһи диэн суох, биһиги куһаҕаннык үлэлиибит” диэн этиитигэр эмиэ тиийэн хаалыахпытын сөп.

Билигин Россия салайар эргимтэтигэр былаас дьарыйар күүһэ кытааттаҕына бэрээдэк түргэнник тупсуоҕа диэн быһаччы быһаарыылар киирэн эрэллэр. Ол курдук, арыгы иһэн баран массыынаны ыытан буруйу оҥорооччулары дьарыйыы, хаайыы кытаатан иһэр. Киһи арыгы иһэн, итирэн баран буруйу оҥоруута барыта кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиититтэн эрэ быһаччы тутулуктааҕын, сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин төрөппүттэр бары билэллэрэ, тутуһаллара эбитэ буоллар, олохсуйбут бэрээдэги кэспэт, таһынан бара сылдьыбат эдэрдэри иитэн, үөрэтэн улаатыннарыа этилэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибит, айыыны оҥорума диэн үөрэҕи билэр эдэр киһи итирдэҕинэ даҕаны ханнык да киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорбот киһи буола улаатарын уонна олоҕун устата ону тутуһа сылдьарын билиэххэ сөп буолла. Бу үөрэҕи бары төрөппүттэр тутустахтарына эрэллээх, бары баҕа санааларын толорор кэлэр көлүөнэлэнэллэрин ситиһиэхтэрэ этэ.

Омук сайдан иһиитэ кэлэр көлүөнэлэр, ол аата оҕолор туруктаах өйдөрүттэн-санааларыттан, олохсуйбут бэрээдэги, сокуоннары тутуһа үөрэнэн үгэс оҥостоллоруттан уонна үлэни кыайалларыттан кэлэрин, аныгы үөрэҕи баһылаабыт төрөппүттэр биллэхтэринэ табыллар.

Киһи өйүгэр-санаатыгар төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр буор кута ордук улахан суолталаах. Ол курдук, буор кут үөрүйэхтэртэн хомуллан үөскүүрүттэн киһи этигэр-сиинигэр уларыйыылары оҥорор, ол иһин кэлэр көлүөнэлэргэ эти-сиинин кытта бэриллэн иһэр.

Сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыытан талбыттарынан эргэ тахсалларын үөскэтиитэ араас ыарыылардаах, үлэни-хамнаһы кыайбат дьадаҥы буор куттаах, өйдөрө-санаалара тиийиммэт оҕолору элбэтэн кэбиспититтэн, билигин Россияҕа ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмэ тиийэн кэлэн сылдьар. Бу быһаарыы Россияҕа үлэ-хамнас сайдыыта отуттан тахса сылларынан даҕаны кыайан көммөтүн биллэрэрэ ордук улахан суолталаах.

Былыргы сахалар ыал буолуу үгэстэригэр аан бастаан төрөппүттэр төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна эр киһини, сайдыы-лаах буор куттаах күтүөтү таба талан ылыыны оҥороллоро. Ол иһин кэлэр көлүөнэлэрэ сайдан, тупсан иһэллэрин “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат”, “Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук” диэн өс хоһооннорун туһаналлара олоххо киллэрэрэ. Дьон үгүстэрин баҕа санаалара байыы диэки тардыстарыттан үлэ оҥорон таһаарыыта эбилиннэҕинэ сайдыы кэлэрин былыргыттан билэн ыал буолуу үгэстэригэр туһаналлара.

Онон сэбиэскэй былаас хаһан да кэлбэт “коммунизмы” тута сатаан дьону албыннаабыта өйдөрүгэр-санааларыгар ыра санаа буолан хаалара биллэн тахсан, бу былаас бэйэтэ эйэлээхтик эстибитин, уларыйбытын кэнниттэн ордон сылдьар тобохторуттан ыраастаныы эрэйиллэр.

ҮРҮҤ АЙЫЫ БУОЛУУ

“Үөһээттэн үргүөр үргүйбэтин, алларааттан аргыар аргыйбатын, Орто дойду олоҕо туруктаах буоллун” диэн алгыс тыллара Орто дойду олоҕун уратыларын быһаараллар уонна үөһээттэн, алларааттан кэлэр араас куһаҕан санаалар дьайыыларыттан дьону араҥаччылыыр аналлаахтар. Бу этии киһи олоҕо, сайдыыны ситиһиитэ Орто дойдуга эрэ табылларын өссө чуолкайдаан биэрэрэ ордук суолталаах.

Орто дойду диэн быһаарыы киһи оҥорор быһыылара барылара икки өрүттээх буолан тахсалларыттан уонна “Туох барыта үһүстээх” диэн этиини тутуһууттан үөскээн олоххо киирбит. Ол курдук, үчүгэй уонна куһаҕан диэн икки өрүттэр икки ардыларыгар сөп түбэһии үһүс өрүтэ үөскээн тахсарын быһааран уонна киһи оҥорор быһыылара бу өрүккэ сөп түбэстэхтэринэ табыллан, сатанан тахсалларыттан Орто дойдуну үөскэтэн олоххо киллэрэн туһаналлар.

Сахалар “Kөхсүттэн көнтөстөөх” диэн этиилэрэ дьон өйө-санаата Үөһээ дойдуттан кытаанах, хайа да диэки халбаҥнаппат тутулугун быһаарар. Ол курдук, көнтөс диэн аты хам баайарга аналлаах олус бөҕө быа буолара биллэр. Бу этии дьон олус кытаанах, ханна да халбаҥнаппат тутулуктара Үөһээ дойдуттан баарын биллэрэр.

Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата айыы буолан Үөһээ дойдуга көтөрүн сахалар былыр-былыргыттан билэллэр. Ол курдук, хас биирдии киһи өйө-санаата атын ханнык да өйгө-санааҕа маарыннаабатынан, уратытынан туспа айыы буолар. Өлбүт дьон өйдөрө-санаалара айыы буолан Үөһээ дойдуга мунньусталлар уонна Орто дойдуга олорор дьон өйдөрүгэр-санааларыгар түүлгэ киирэн дьайыылара тиийэр.

Элбэх дьон куһаҕан санаалаах өллөхтөрүнэ Үөһээ дойду санаата куһаҕаҥҥа кубулуйар куттала чахчы үөскээн кэлэр. Өй-санаа, сахалыы таҥара үөрэҕин тутуһааччылар ону үөрэтэн билэн, киһи өлөрүгэр үчүгэй санаалаах буоларыгар куһаҕан санаатыттан эрдэттэн ыраастанарын туһугар аналлаах “Айыы этиитэ” диэн туому ыытаннар Үөһээ дойдуга барар өйүн-санаатын ыраастаан биэриини туһаналлар.

Православнай таҥара дьиэтэ өлөөрү сытар киһи айыытын этэрин ирдиирэ Үөһээ дойду өйө-санаата ыраас, үчүгэй буоларын ситиһиигэ уонна Орто дойду дьонугар үчүгэйинэн дьайалларын үөскэтэр аналлаах. Бу олоххо, тыыннаах дьоҥҥо олус туһалаах үгэһи сахалар таҥараларын үөрэҕиттэн ылыммыттарын билигин даҕаны тутталлар. Сахаларга эмиэ киһи өлүөн иннинэ айыы этиитэ диэн туому толорор үгэс олус былыргы кэмнэртэн олохсуйан сылдьар.

Өй-санаа Үөһээ дойдуттан тутулуктааҕа түүлү көрүүттэн биллэр. Эдэр үүнэн иһэр көлүөнэлэр төрөппүттэрин, өбүгэлэрин аанньа ахты-батахтарына, үчүгэй баҕа санааларын, кэриэс этиилэрин толорботох-торуна, кинилэр куттара түүллэригэр киирэн санаарҕаан куһаҕан көрүҥнээх көһүннэхтэринэ өйдөрүгэр-санааларыгар быһаччы дьайыы-ны оҥорон туруга суох кэмҥэ киллэрэн кэбиһиэхтэрин сөп.

Үөһээ дойду өйө-санаата дьайыытыттан киһи ханна да куотан быыһаммат. Хайаан да утуйдаҕына эрэ олоҕо табыллар. Утуйдар эрэ төрөппүттэрэ түүллэригэр киирэн кэлиэхтэрин сөп. Ол иһин дьон бары өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуһа сылдьаллара эрэйиллэр.

Сахалар олус былыргы кэмнэртэн ыла өй-санаа үөрэҕинэн дириҥник дьарыктаммыттарын киһи этэ-сиинэ, үс куттара уонна сүрэ тус-туспа тутулуктаахтарын арааран билэллэрэ бигэргэтэр. Бу билиилэрэ барылара Кут-сүр үөрэҕэр түмүллэн сылдьаллар.

Кут-сүр үөрэҕэ этэринэн уонна наука да билинэн эрэринэн киһи өллөҕүнэ өйө-санаата арахсан туспа барара тыыннаах эттэн-сиинтэн эньиэргийэ ылара тохтууруттан тутулуктанар. Сахалар үөрэхтэрэ этэ-ринэн өлбүт киһи өйө-санаата Үөһээ тахсар эбэтэр Анараа дойдуга түһэр. Киһи түүлүгэр өлбүт дьону хаһан баҕарар көрөрө, оннооҕор кэпсэтэрэ өлбүт дьон өйдөрө-санаалара кырдьык баалларын, сүтэн, суох буолан хаалбаттарын биллэрэр, дакаастыыр. Ол курдук, бу өлбүт дьон билиилэриттэн бэрсиилэрэ, тугу эмэни этэн, сүбэлээн биэриилэрэ дьоҥҥо олус туһалаах буолан тахсаллара эмиэ биллэр.

Киһи өллөҕүнэ өйө-санаата бу курдук үрэллэн ыһыллар:

1. Салгын кут киһи өллөҕүнэ 3 хонугунан ыһыллар, үрэллэр. Киһи салгын кута көтөн баран 3 хонук иһинэн төнүннэҕинэ, өйүгэр киирдэ-ҕинэ тиллэн кэлиэн, өйө-санаата урукку оннугар түһүөн сөп. Ол иһин, киһи өлбүтүн кэннэ 3 хонук устата кэтэһэ түһэн баран, салгын кутун атааран похорона оҥоруу кэнниттэн, көмөллөр эбэтэр уматаллар.

2. Ийэ кут 9 хонугунан ыһыллар. Күүстээх экстрасенстар киһи хаартыскатынан көрөн өлбүтүн дуу, тыыннааҕын дуу 9 хонугун кэнниттэн биирдэ билэллэр. Бу күн өлбүт киһини ахтан ийэ кутун атаараллар, үчүгэйи оҥорбутун ахтан-санаан үрүҥ айыы оҥороллор.

3. Буор кут 40 хонугунан үрэллэр, ыһыллар. Сороҕо киһи уҥуоҕар хаалар. Бу күн өлбүт киһини тиһэх, буор кутун атаарыы оҥоруллар. Туох үчүгэйи оҥорбутун ахтан, санаан кэлэр көлүөнэлэргэ туһалаатын диэн үрүҥ айыы таһымыгар таһаараллар.

Сахалар бу уһун үйэлээх билиилэрин православнай таҥара дьиэтэ бэйэтин киэнин курдук өлбүттэри атаарыыга туһана сылдьар эрээри, буор, ийэ уонна салгын кут диэн киһи хамсаныылары оҥорорго аналлаах өй-санаа түмсүүлэрин букатын да арааран билбэттэриттэн былыргы сахалар үөрэхтэрин быһалыы үтүктэн туһана сылдьаллара быһаарыллан тахсар. Бу быһаарыыны чуолкайдыырга омуктар хаһан үөскээбиттэрин билии туһалыыр. Ол курдук, саха омук тимир уустарын “Сах” таҥараларын тутуһан үөскээбитэ икки аҥар тыһыынча сыллартан ордон сылдьар, онтон тупсубут православнай таҥара үөрэҕэ тохсус үйэҕэ Россияҕа Украина сириттэн кэлбитэ биллэр.

Они “видели” загробную жизнь похожей на земную, со всеми ее радостями и печалями. Мир, где живут умершие люди, назывался “страной смерти”.

Хоронили умершего вначале в тот же день. В конце 19 в. стали хоронить через три дня после смерти. Это, возможно, произошло под влиянием христианства, т. к. Почти все якуты были введены в лоно русской православной церкви.

В старину родственники не провожали гроб с покойником. Его увозили или уносили могильщики – люди из других семей. (1,49).

В 19 в. – начале 20 века у якутов, как один из элементов похоронных обрядов, проводились поминки на 5-ый и 40-й день. (18,50).

Сахалыы өй-санаа үөрэҕэ дириҥин, киһи өйүгэр-санаатыгар, оҥорор быһыытын уратытыгар сөп түбэһэрин айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээх туттулла сылдьара биллэрэр. Ол курдук, киһи үчүгэй буолуо диэн быстах санаатыттан оҥоро охсубут саҥаны айыыта табыллыбакка, сатаммакка хааллаҕына куһаҕаны элбэтэрин таҥара үөрэҕэ тутуһан эдэрдэри үөрэтэр.

Айыы диэн тугуй? Айыы диэн атыттартан ураты, туспа өй-санаа үгэс буолбута ааттанар. Атыттарга маарыннаабат, туспа, урут суох, ол аата бу баар дьон билбэт өйдөрө-санаалара, ураты билиилэрэ олоххо киирдэҕинэ айыы диэн буолар. Айыы диэн саҥа оҥоруллар ураты быһыы туспа өйү-санааны иҥэринэ сылдьара ааттанар.

Хас киһи өйө-санаата тус-туспалар, бэйэ-бэйэлэригэр хаһан да маарыннаспаттар, ол иһин киһи өлөн өйө-санаата арахсан бардаҕына, Үөһээ эбэтэр Анараа дойдуга көттөҕүнэ бэйэтэ туспа үөр, айыы буолар. Бу киһи тыыннаах эрдэҕинэ киһи оҥорбот быһыытын оҥорбут буоллаҕына өйө-санаата ордук күүстээх айыы буолар. Ол курдук, тыыннаах киһи бэйэтигэр тиийинэрэ киһи быһыылаах киһи хаһан да оҥорбот куһаҕан, хара айыыта буоларынан бэйэтигэр тиийиммит киһи өйө-санаата хайаан да айыы, үөр буолан хаалар.

Сахалар былыргы итэҕэллэрин үөрэппит Сомоҕотто “Два язы-чества народа саха” диэн үлэтигэр айыы диэн тыл нууччалыы грех диэҥҥэ сөп түбэһэр куһаҕан суолталааҕын, үөр диэн өйдөбүлгэ тэҥ-нэһэрин, ол иһин элбэхтик туттуллуо суохтааҕын, улаханнык этиллибэтин эмиэ арыйан ааҕааччыларга тириэрдэр. (7,27).

Бары өлбүт дьон өйдөрө-санаалара Үөһээ эбэтэр Анараа дойдуга көттөхтөрүнэ үөр, айыы буоланнар өр сылдьаллар. Олоҥхолорго кэпсэнэр айыылар диэн былыр үйэлэргэ олорон ааспыт дьон оҥорбут дьыалалара, ураты өйдөрө-санаалара умнуллубакка кэлэр көлүөнэ-лэргэ бэриллэн иһэллэрин биллэрэллэр.

Олус улахан үөрдэр; Болугур Айыыта, Бахсы айыыта билигин даҕаны дьон өйүттэн-санаатыттан умнулла иликтэр. Болугур Айыыта кыыс оҕону ыган, сөбүлээбэт киһитигэр эргэ биэриини билигин да тохтотор күүстээх. Үөр айыы буолар диэн Сэһэн Боло бэйэтин кэмигэр суруйбута кэриэс буолан харалла сылдьар. (19,313).

Өйө көтөн туспа бардаҕына киһи, киһи буолан бүтэр, салгын кута көтөр, ол иһин сүөһүтүн өйүгэр-санаатыгар түһэр. Өй көтөн букатын баран хаалыыта өлүүгэ тириэрдибэтэҕинэ даҕаны киһи иирэр, киһилии өйө суох буолар. “Айыы үчүгэй”, “айыы буолуҥ” диэн саха дьонун барыларын ыҥырар тыл үөрэхтээхтэрэ өйө көппүт киһи киһи буолан бүтэрин билбэттэрэ олус куһаҕан уонна улахан хомолтолоох, бэйэлэрэ акаарыларын биллэрэр быһыы буолар.

Тыыннаах, Орто дойдуга олорор киһини “Эн айыы буол”, “айыыларга бар” диэн алҕааһын олус улахан сыыһата итиннэ саһан сылдьар. Бу этии “Эн өйүҥ көттүн” диэн кырааһын, “Киһи буолан бүт” диэн этиигэ тэҥнэһэр олус сиэрэ суох быһыынан ааҕыллар уонна тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга оҥороро сылдьар куһаҕаннара ыһыллыыга тириэрдэн туспа омук буолан бүтэллэрин үөскэтиэн сөп.

Билигин бары эдэр оҕолор оҥорор куһаҕан быһыылара олус элбээн, суоһуран иһэллэриттэн санааргыыбыт. Ону тэҥэ, элбэх эдэр оҕолорбут быстах санааларыгар баһыттараннар “айыы буола” сатаан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ кэнники кэмҥэ аһара элбээбитин саба са-тыыллар. Ол аата, өйдөрө-санаалара эттэриттэн-сииннэриттэн арахсан көҥүл барарын ситиһээри итинник ыар быһыыга тиийэллэр.

Сахалар былыр-былыргыттан сири-дойдуну үс тус-туспа дойдуларга араараллар. Бу дойдулар; Үөһээ, Орто уонна Аллараа диэн ааттаналлар. Сири-дойдуну маннык үс аҥы араартааһын өй-санаа өйдөбүллэригэр, киһи оҥорор быһыылара икки өрүттээхтэригэр уонна сөп түбэһии үһүс өрүтүн үөскэтэллэригэр олоҕурар. Ону тэҥэ, үөһээ диэки үчүгэй, онтон аллараа диэки куһаҕан диэн быһаарыыттан тирэх ылан бу быһыылары тус-туспа араарбыттар. Бу быһыылар икки арды-ларыгар, ол аата ортолорунан киһи оҥорор быһыылара сөп түбэстэхтэринэ тэҥнэһии, сөп түбэһии өрүтэ үөскүүр. Ол иһин, дьон олорор сирдэрин Орто дойду диэн сахалар ааттаан туһаналлар.

Үөһээ дойду уонна Орто дойду биир биллэр уратылаахтар уонна ол уратыларынан бэйэ-бэйэлэриттэн тус-туспа арахсаллар. Үөһээ эбэтэр Анараа дойдуга өлбүт дьон аҥардас өйдөрө-санаалара, айыылара ордон сылдьар эрэ буоллахтарына, Орто дойдуга дьон бэйэлэрэ эттээх-сииннээх уонна өйдөөх-санаалаах буолан олоҕу олороллор.

Бу икки дойду уратыларын чуолкайдык арааран билэргэ “Биир эмэ түбэлтэҕэ ханна сылдьаргын билбэт буолан хааллаххына көм эккиттэн кымаахтаан көрөр буолаар. Ыарыыны билэр буоллаххына Орто дойдуга сылдьаҕын”, - диэн быһаарыыны тутуһуохха сөп. Бу быһаарыы Үөһээ дойдуга тыыннаах, эттээх-сииннээх дьон кыайан сылдьыбаттарын чуолкайдык дакаастыырын тэҥэ, өй-санаа хаһан баҕарар буккуллан ханна сылдьарын билбэт буолан ылыан сөбүн биллэрэр.

Өй-санаа үрүҥ айыы буолуу туругар тиийиитин туһунан мин арыыйда киэҥник “Үрүҥ айыы буолуу” үлэбэр суруйбутум. (20,71). Инники олорон ааспыт көлүөнэлэр үтүө, үчүгэй санаалара уонна үгэстэрэ мунньустубуттара үрүҥ айыы диэн ааттаналлар.

Киһи тыыннаах буолан, эттэнэн-сииннэнэн бу Орто дойдуга эрэ олоҕун олорор. Ол иһин олоҕу харыстыыр, уһуннук олорор туһугар өй-санаа көҥүл босхо баран Үөһээ дойдуга көтөөрү дьулуһарын сүрү, тулууру, өһөс санааны улаатыннаран биэрэн тохтотуу, хам тута сылдьыы эрэ быыһыыр уонна киһилии быһыылары оҥорууга тириэрдэр. Киһи быһыылаах буолуу, киһилии майгыланыы эрэ киһи олоҕун уһуннук олорорун уонна үлэни сайыннаран олох салгыы сайдарын ситиһиигэ кыах биэрэрин сахалар тутуһаллар.

Үтүө санаалар үрүҥ айыы буолан Үөһээ дойдуга муһуннахтарына, элбээтэхтэринэ Орто дойдуга олорор дьон өйдөрүгэр-санааларыгар үчүгэйинэн дьайыылара улаатарыттан өлөр, айыы буолар дьон өйдө-рүн-санааларын эрдэттэн ыраастаан, үтүө, үчүгэй санааларын эрэ хаалларан Үөһээ дойдуга илдьэ бардахтарына Үөһээ дойду санаата тупсар, ырааһырар кыахтанар уонна Орто дойду дьонугар үчүгэйинэн дьа-йыыны оҥоро сылдьар. Сахалар “Айыы этэн ыраастаныы” диэн үөрэхтэрэ өлөөрү сытар дьон өйдөрүн-санааларын ыраастыырга, тупсарарга аналланарын иһин куруук туһана сылдьыы эрэйиллэр.

Өлөн баран үөр, хара айыы буолбат туһугар киһи үчүгэй санаалаах, куһаҕан санааларыттан ыраастанан, айыыны оҥорбутун этэн, хаал-ларан баран өллөҕүнэ өйө-санаата чэпчээн Үөһээ дойдуга тахсарыгар көмөлөһөн ол дойду өйө-санаата ырааһырара ситиһиллэр.

Үөр буолуу диэн киһи өйө-санаата куһаҕан санааларынан туола сылдьан өллөҕүнэ, бу санаалара сыһыаннаах дьонуттан тардыһа сыл-дьалларыттан ийэ кута ыраах барбакка, Үөһээ эбэтэр Анараа дойдуга кыайан тахсыбакка хара айыы буолан олорбут сиригэр хаалан хаалара уонна чугас дьонугар элбэхтик биллэрэ, көстөрө ааттанар.

Өлбүт киһини илэ курдук көрсө түһүү, элбэхтик түһээн көрүү үөр буолбутун, чугас сылдьарын биллэрэр. Ийэ кута сылдьарын атыттар көрөн биллэхтэринэ үөр буолбут диэн быһаараллар.

Киһиэхэ өлөр кэмэ тирээн кэлиитигэр куһаҕан санааларыттан ыраастаммакка, олорун илдьэ бардаҕына куһаҕан санаалара Үөһээ эбэтэр Анараа дойдуттан Орто дойду тыыннаах дьонугар дьайар кыахтаахтарыттан итинник “Айыы этэн ыраастаныы” диэн аналлаах сиэр-туом үөскээбитин сахалыы таҥара үөрэҕэ туһанар. Бу сиэри-туому тутуһуу Үөһээ дойду өйө-санаата ырааһырарыгар, сиргэ олорор тыын-наах сылдьар дьоҥҥо үтүөнэн дьайыыта улаатарыгар тириэрдэр.

Инники олорон ааспыт көлүөнэлэр аныгы, тупсубут олоххо туһа-лаах билиилэрин, үгэстэрин үрүҥ айыы диэн ааттаан туһаныллар. Бу билиилэри, үгэстэри Үрүҥ айыы итэҕэлэ дьоҥҥо тириэрдэр.

Онон дьон олоҕор туһалаах, үчүгэй билиилэри иҥэринэ сылдьар айыылар ааттара үрүҥ айыы диэн куһаҕан, хара айыылартан туспа араарыллан ааттанарын таба өйдөөн туһаныахпыт этэ.

ТУҺАНЫЛЛЫБЫТ ЛИТЕРАТУРА

1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с.

2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

3. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. - 156 с.

4. Каженкин И.И. Өй көтүүтэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2018. – 152 с.

5. Каженкин И.И. Үлэ – олох үөрэҕэ. – Дьокуускай: УПК ТРИ, 2010. – 100 с.

6. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

7. Сомоготто. Два язычества народа саха. – Якутск: Якут.край, 2007. – 60 с.

8. Архив ЯНЦ. Ф.5, оп. 2, ед.хр. 42.

9. Реас Кулаковскай. Кистэлэҥ кэпсээним. – Дьокуускай: Бичик, 2003. – 320.

10. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай: Бичик, 2008. – 680 с.

11. “Күрүлгэн” сурунаал. 2017, 2№ (55).

12. Каженкин И.И. Күн таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: РБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2016. – 148 с.

13. Пекарский Э.К. Словарь якутского языка. Т. 1. Выпуски 1-4. Академия Наук СССР, 1958. – 642 с.

14. Каженкин И.И. Киһи буолуу. – Дьокуускай: Издательский дом “Якутия”, 2005. – 80 с.

15. Каженкин И.И. “Харыстас” таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2015. – 128 с.

16. Каженкин И.И. Аһылык уратылара. – Дьокуускай: РИМЦ, 2007. – 84 с.

17. “Киин куорат” хаһыат. 19.07.2018.

18. Национальная культура коренных народов РС(Я). – Якутск: Нац. кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 104 с.

19. Боло С.И. Прошлое якутов до прихода русских на Лену. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.

20. Каженкин И.И. Үрүҥ Айыы буолуу. Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006.- 88 с.

ИҺИНЭЭҔИТЭ

Аан тыл..........................................................3

Өй буккуллуута.............................................5

Өйү-санааны буккуйааччылар...................10

Өй-санаа уратылара....................................15

Тиийиммэт...................................................18

Акаары..........................................................21

Айыыны оҥоруу уратылара.......................24

Аппаала........................................................30

Аҥала............................................................32

Ааргы............................................................35

Иирээки........................................................38

Өй суох буолуута........................................40

Өй-санаа ыарыылара...................................43

Бырахтарыы.................................................46

Түөрэҥэлээһин.............................................49

Өй хамнааһына............................................52

Охсор охсубут.............................................55

Дьайыы.........................................................57

Сабыдыал.....................................................61

Уһун санаа...................................................64

Кылгас, быстах санаа..................................68

Айыы этиитэ................................................71

Өйү-санааны харыстааһын.........................76

Туруктаах өй-санаа.....................................79

Умнуган.......................................................82

Арыгы өйү-санааны буккуйар...................86

Наркотик дьайыыта....................................89

Эрэл..............................................................92

Саҥа олоҕу тутуу содула...........................96

Үрүҥ айыы буолуу....................................100

Туһаныллыбыт литература......................106

Иһинээҕитэ................................................107